Кіріспе
Ежелгі Анадолия қаласы
Ежелгі қала
Туна немесе Дуна – Каппадокияның оңтүстігіндегі Улукисла қаласы мен Киликия қақпаларының жанында, Тавр тауларының етегінде орналасқан ежелгі Анадолия қаласы. Классикалық антикалық дәуірде Тунна Тинна деп белгілі болды, ал қазір Порсук Хёйүк немесе Зейве Хёйүк деп аталады.
Қола дәуірі
Тунна Хетт Ескі патшалығы кезінде I Ḫattušili патшаның ұлдары тарапынан орта ғасырдың соңы мен ерте қола дәуірінің басында құрылған болуы мүмкін. Хетт патшасы I Šuppiluliuma билігінен бастап, Тунна Хетт империясының мемлекеттік шарттарында жергілікті пантеонның басында тұрған Ḫallara қадірлісінің құлшылық орны ретінде айтылды. Бронза тақташа мен Ульми Теššub шарты бойынша, Тунна Тарунтаšša аймағындағы Ḫūlaya өзені маңындағы жерде орналасқан, онда дауыл қадірлісі Тарунтаšтың гипостазысы, атақтысы құрметтелген. Хетт сиқыршысы Туннави немесе Туннавия өзінің атының мағынасы бойынша Туннаның тумасы болуы мүмкін, Туннави б.з.д. 14 ғасырдың басында өмір сүрген және ол ласқа қарсы ритуалдың, патшалық жұбайларға арналған ритуалдың, туу ритуалының және мал ритуалының авторы болды. Киликия қақпаларындағы стратегиялық орналасуына байланысты, Тунна ежелгі заманда Анатолия жотасын Сиро-Мезопотамия аймағымен байланыстырған негізгі жолдардың бірінде орналасқан.
Tunna was mentioned alongside Ḫupišna and Zallara in a Hittite local deity list, and a Chief of the Cooks was responsible for the cult inventory of the country of Tunna. The Hittite magician Tunnawi or Tunnawiya might have been a native of Tunna, as suggested by the meaning of her name, meaning or Tunnawi appears to have lived in the early 14th century BC, and she was the author of a ritual against impurity, a ritual for the royal couple, a birth ritual, and a ritual of the cattle. Due to its strategic location at the Cilician Gates, Tunna was located on one of the main routes which in ancient times connected the Anatolian Plateau to the Syro Mesopotamian region.
Атуна
Тунна Атуна патшалығының астанасы болуы мүмкін деген ұсыныс болғанымен, бұл соңғы патшалықтың орны, көбінесе Солтүстік Каппадокияда, солтүстікке қарай болған. Атуна кейін Шинұхту Табалия патшалығының аумағын басып алғандықтан, ол Халис өзенінің ең оңтүстік бұрылысының оңтүстігінде, Шинұхтудан солтүстікке қарай, Табал патшалығының батысында және қазіргі Бохаша ауылының маңында орналасқан болуы мүмкін. Бұл жер, Атуна патшасы Курдис тұрғызған стеланың орны болған, және сонымен қатар оның астанасы да болуы мүмкін. Фонетикалық тұрғыдан алғанда, Тунна атауы мүмкін болатын бір түрінің өзгеруін көрсете алмайды, себебі алғашқы дыбыс Лувия тілінде жоғалмайды, бұл да Туннаны Атунамен теңестіруге қарсылық білдіреді.
Туна
Тунна төңірегіндегі аймақ, Табал патшалығының нақты экономикалық тізімінде тауар алмасуды тіркеген Жоғарғы Туна және Төменгі Туна деп аталатын жерлерге сәйкес келуі мүмкін.
Тарих
Б.з.д. 9-ғасырда Тунна б.з.д. 837 жылы Табалиан аймағында Неоассирия патшасы III Шалманесердің жорығы кезінде қиратылған. Осы жорықта III Шалманесер барып көрген "күміс тау" Тунни, Тунна орнымен сәйкес келуі мүмкін, ал Тунна елі Табал патшалығынан табылған қорғасын жазуларда айтылған Туна елімен бір болуы да мүмкін, бірақ бұл анықтама әлі де нақты емес. Б.з.д. 8-ғасырда Тунна – Тувана патшасы Варпалавас II-нің қарауында болған Таруназзас есімді патша билік еткен шағын қала-мемлекет болған. Қазіргі Болгармаденге сәйкес келетін жердегі жазуда Таруназза өзінің қызметтері үшін оның үстемдігіндегі Варпалавас II оған Муди тауын сыйға бергенін жазған. Муди тауы – Киликия қақпаларының жанындағы Таурус тауларының тасты тіктеуі. Бұл тау "алабастр тауы" аталған Мули тауымен бір болуы мүмкін, III Шалманесер осы тауға шығып, б.з.д. 837 жылы Табалиан аймағындағы жорығы кезінде алабастр өндірген. Есімнің түпнұсқасы Лувий тіліндегі есімнің неоассириялық түрі болып табылады, ол Лувий тіліндегі дыбыстық өзгеріске ұшыраған. Неоассириялық жазбалардағы Тунни тауы мен Мули тауының тығыз байланысына сүйене отырып, екі тау да Болкар және Таурус тауларының солтүстік-шығыс бөлігінде, бір-біріне жақын орналасқан, қазіргі Болгармадендегі күміс кендері мен Порсук Зейве Хоюктегі гипс кені осы жерде орналасқан. Варпалавас II билік еткен кезеңде Туннада жаңа қорғаныс құрылыстары салынды. Тувана патшаларының қарауында болған Туннаның тағы бір кіші патшасы Масаурасиса болуы мүмкін, ол б.з.д. 8-ғасырдың ортасында немесе соңында билік еткен және оның әскербасы Пархвирас жазған жазудан белгілі.
Based on the close association of Mount Tunni with Mount Mulî in the Neo Assyrian records, both of these mountains were located close to each other, in the northeastern end of the Bolkar and Taurus Mountains, where are presently located the silver mines of Bulgarmaden and the gypsum mine at Porsuk Zeyve Höyük. New defensive structures were built at Tunna during the reign of Warpalawas II. Another petty king of Tunna who was vassal of the kings of Tuwana might have been Masauraḫisas, who possibly reigned in the middle or late 8th century BC, and who is known from an inscription by his general Parḫwiras.