1942 жылғы Солтүстік Африка шайқасы

Кіріспе

1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыстың ұрысы

Мальтадағы британдықтар Солтүстік Африкаға бағытталған Орталық державалардың жабдықтау конвойларына шабуылдарды қайта бастау үшін күштерін қайта жинады. Тамыздың ортасынан бастап, теңізде, әсіресе Жерорта теңізіндегі күшейтілген суасты кемелерінің арқасында Орталық державалардың жоғалтулары күрт өсті. Тамыз айында «Panzerarmee Afrika» әскерінің бронетехникасы жаңарды, неміс танктерінің саны 133 «жұмыс істейтін» бірліктен 234-ке, ал итальяндық танктердің саны 96-дан 281-ге (оның ішінде 234 орташа танк) дейін өсті. «Luftwaffe» күші Газала шайқасынан бұрынғы 210-нан 298 ұшаққа дейін артты, ал итальяндық әскердің саны 460 ұшаққа жетті. Неміс барлауы Роммельді Мысырдағы Одақтастар үшін жаңа техника әкелетін Одақтастар конвойының келуі туралы ескертті; британдықтардың күшеюі Орталық державалардың үстемдігін күйрететін еді. Роммель айдың соңында шабуыл жасамас бұрын Римдегі «Comando Supremo»-дан отын мен оқ-дәрі талап етті, бірақ 29 тамызда Италиядан келген жабдықтау кемелерінің 50 пайызы батып, Тобрукқа тек отын ғана жетті. Роммель 8-ші армияның күші артып, жеңіліс сөзсіз болмас үшін жылдам жеңіске қол жеткізуге мәжбүр болды. Альберт Кесселринг «Luftwaffe» отынымен көмектесуге келіскеннен кейін, Роммель әскерлерге бір көлікке 150 миль (241 км), ал басқа көліктерге 250 миль (402 км) жүруге жететін отынға ие болды.

Жоспар

Эль-Аламейндегі Остің шабуылы жағалау мен Қатара депрессиясы арасында, оңтүстікке қарай өтуі керек еді, ол танктер үшін өтпейтін жер. Сегізінші армияның қорғанысы жеткілікті түрде күшті болды, бірақ Роммель Мунассиб пен Карет Эль Химеймат арасындағы оңтүстік бөлігі жеңіл қорғалған және кеңінен миналанбаған деп сенді. Бір мәлімет бойынша, майданның солтүстік және орталық секторлары соншалықты нығайтылған еді, сол себепті Алам Найл қырқасындағы Жаңа Зеландия "бекінісі" мен Қатара депрессиясы арасындағы 15 мильдік (24 км) оңтүстік учаскесі шабуылдың жылдам сәтті болуы мүмкін болған жалғыз жер еді. Орынды күтпеген жағдай жасау мүмкін болмағандықтан, Роммель уақыт пен жылдамдық есебінен күтпегендікке қол жеткізуге тырысты. Оңтүстікте жылдам шабуыл жасау арқылы Остің күштері Сегізінші армияның жабдықтау жолдарына шығып, оны теңгерімнен шығарып, қорғанысын бұзуға мүмкіндік алатын еді. Роммель түнгі шабуылды күн шығар алдында Сегізінші армияның миналау өрістерінен тыс жерде жүргізуді жоспарлады. Солтүстікте XXI жаяу әскер корпусы (генерал Энеа Наварини басқаратын Regio Esercito), 102-ші мотодивизия "Тренто" және 25-ші жаяу әскер дивизиясы "Болонна", XXXI Guastatori (саперлер) батальоны, неміс 164-ші жеңіл дивизиясы және Рамке парашют бригадасының бөлімдері қорғаушыларды ұстап тұру үшін алдыңғы демонстрация жүргізуге тиіс болды. Басты шабуылды 15-ші танк дивизиясы, 21-ші танк дивизиясы және 90-шы жеңіл дивизия оңтүстіктен бастайтын еді, британдық миналау өрістерінен өткен соң солтүстікке бұрылатын. Сегізінші армия қоршалып, жойылды, ал Остің күштеріне Мысыр арқылы Суэц каналына қарай еркін жол ашылды.

Достасқандардың қорғанысы

Британдық Ultra шифрларын шешу остік шабуылды болжады және Аучинлек остің бронетехникасы бұзылған жағдайда Александрия мен Каир маңындағы қорғаныс құрылыстарына қатысты бірнеше мүмкіндіктерді қамтитын негізгі қорғаныс жоспарын жасады. 13 тамызда 8-ші армияның басқаруы генерал-лейтенант Бернард Монтгомериге берілді. Фронтты аралағаннан кейін Монтгомери төтенше жағдай жоспарларын жоюға бұйрық берді және Аламейн маңындағы жерді кез келген бағамен ұстап тұруға ниеттенгенін баса көрсетті. Солтүстік секторда, Рувейсат қырқасының оңтүстігінен жағалауға дейін, XXX корпусы (генерал-лейтенант Уильям Рамсден) 9-шы Австралия дивизиясы, 1-ші Оңтүстік Африка жаяу әскер дивизиясы және 5-ші Үндістан жаяу әскер дивизиясы, сондай-ақ резервтегі 23-ші бронетанкті бригададан тұрды және миналау өрістерінің артында орналастырылды. XIII корпусы (генерал-лейтенант Брайан Хоррокс) Рувейсат қырқасының оңтүстігіндегі жерді ұстады. 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясы Жаңа Зеландия бекінісінде, қырқаның оңтүстігінде 8 шақырымдық (5 миль) фронтта орналастырылды, ол Алам Найілдегі биік жердегі тірегімен негізгі қорғанысқа бұрыш құрады. Оңтүстік секторды бронетехникаға қарсы қорғау қиын болғандықтан, Монтгомери Жаңа Зеландия бекінісінен Қарет-эль-Химейматқа дейінгі 19 шақырымдық (12 миль) фронтты жеңіл ұстауды шешті, Роммельді осы жерге шабуыл жасауға итермелеу үшін. Бұл аралық миналанған және сыммен қоршалған болар еді; 7-ші моторлы бригада тобы және 4-ші жеңіл бронетанкті бригада (7-ші бронетанкті дивизия) миналау өрістерін жабуға тиіс болды, бірақ қажет болған жағдайда кері шегіп алатын еді. Шабуылдаушылар солтүстікке бұрылып, Сегізінші армияның алдындағы Алам-эль-Хальфа қырқасына жақындағанда негізгі қорғаныс позицияларымен кездеседі. Британдық орта танктерінің көп бөлігі (22-ші бронетанкті бригада) және танкіге қарсы бөлімшелер остік шабуылды күту үшін бекініске орналастырылды. Британдық бронетехниканың артында, солтүстік-шығыстағы биік жерде 44-ші (Home Counties) дивизиясының екі жаяу әскер бригадасы және дивизиялық және корпустық артиллерия шоғырланған болатын. 10-шы бронетанкті дивизия Нил дельтасында тиімді негізгі қаруы бар генерал Грант танктерімен қайта жарақтандырылды және мүмкіндік болғанда Алам-Эль-Хальфа позициясын нығайтатын еді. 8-ші бронетанкті бригаданың көп бөлігі 30 тамызға дейін жетіп, 22-ші бронетанкті бригаданың сол жағында және жаудың күтілетін шабуылының қанатында маневр жасауға орналасты.

British Ultra decrypts had anticipated an Axis attack and Auchinleck set out the basic defensive plan with several contingencies for defensive works around Alexandria and Cairo in case Axis armour broke through. On 13 August, command of the Eighth Army passed to Lieutenant General Bernard Montgomery. After visiting the front, Montgomery ordered that the contingency plans be destroyed and emphasised his intention to hold the ground around Alamein at all costs. In the northern sector, just south of Ruweisat Ridge to the coast, XXX Corps (Lieutenant General William Ramsden) comprising the 9th Australian Division, the 1st South African Infantry Division and the 5th Indian Infantry Division with the 23rd Armoured Brigade in reserve was deployed behind minefields. XIII Corps (Lieutenant General Brian Horrocks) held the ground south of Ruweisat Ridge. The 2nd New Zealand Division was deployed on a 5 mile (8 km) front south of the ridge in the New Zealand Box, which formed a corner to the main defences with its hinge of the higher ground at Alam Nayil. Since the featureless southern sector was hard to defend against an armoured attack, Montgomery chose to hold lightly the 12 mile (19 km) front from the New Zealand Box to Qaret el Himeimat on the edge of the Qattara Depression, to encourage Rommel to take the bait and attack there. This gap would be mined and wired; the 7th Motor Brigade Group and 4th Light Armoured Brigade (7th Armoured Division) would cover the minefields but withdraw when necessary. The attackers would meet the main defensive positions when they swung north and approached the Alam el Halfa ridge, behind the Eighth Army front. The bulk of the British medium tanks (in 22nd Armoured Brigade) and anti tank units were dug in to wait for the Axis attack. Behind the British armour, on the high ground to the north east would be two infantry brigades of the 44th (Home Counties) Division and concentrations of divisional and corps artillery. The 10th Armoured Division had been refitting in the Nile Delta with General Grant tanks with the effective main gun and would reinforce the Alam El Halfa position when available. Most of the 8th Armoured Brigade had arrived by 30 August and took post to manoeuvre on the left of 22nd Armoured Brigade and on the flank of the enemy's expected advance.

30-31 тамыз

Шабуыл 30 тамыз күні түні, толық айды пайдаланып басталды. Роммель үшін жағдай бастапқыда нашар болды; RAF бас жауынгерлік техникалардың шоғырлануын байқап, оларға бірнеше әуе шабуылын жасады. Корольдік теңіз күштерінің Fairey Albacore ұшақтары Vickers Wellington орта бомбалаушылары мен артиллерияның нысандарын жарықтандыру үшін жарықшаштарды тастады; сондай-ақ, жұқа деп есептелген мина далаларының терең екені анықталды. Мина далаларын қорғаған британдық бөлімшелер 7-ші бронетанкті дивизияның екі бригадасы (7-ші мотострелок және 4-ші бронетанкті) болды, олардың міндеті – кері шегіну алдында басым шығын келтіру еді. Олар осыны істеді, және бас жауынгерлік техникалардың жоғалтулары арта бастады. Олардың арасында әуе шабуылында жарақат алған Африка корпусының командирі генерал Вальтер Неринг және мина жарылысынан қаза тапқан 21-ші танк дивизиясының командирі генерал Георг фон Бисмарк болды.

31 тамыз

Осы қиындықтарға қарамастан, Роммельдің күштері келесі күні түскі уақытқа дейін мина далаларынан өтіп, солтүстікке бұрылып, бастапқыда сағат 06:00-ге жоспарланған негізгі шабуылға дайын тұрды. Жоспарланған кестеге кешігу және 7-ші бронетанктік дивизияның үздіксіз қапталдан шабуылдары оларды Монтгомеридің қанатына, бастапқы жоспардан батысқа қарай және тікелей Алам-эль-Халфадағы бекітілген қорғанысқа қарай бұруға мәжбүр етті. Сағат 13:00-де 15-ші танк дивизиясы жолға шықты, бір сағаттан кейін 21-ші танк дивизиясы оны қуып жетеді. Жотадағы одақтас күштері – британдық 22-ші бронетанкті бригада, құрамында 92 «Грант» және 74 жеңіл танк, сондай-ақ алты фунттық зеңбіректермен жабдықталған танкіге қарсы бөлімдер, 44-ші (Үй округі) дивизиясы мен 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясының артиллериясы болды. Осі күштерінде екі танк дивизиясында 200-ге жуық, ал екі итальяндық бронетанктік дивизиясында 240-қа жуық қарулы танктер болды. Италиялық танктердің көпшілігі ескі үлгілер еді, тек Semovente da 75/18, HEAT оқ-дәрілерін пайдаланып одақтастардың орта танктерін жеңе алатын, 50 метрде 70 мм броньды тесіп өте алатын модельдері болды. Немістерде ұзын стволды зеңбіректермен (Pz. Kpfw III Ausf. L) жабдықталған 74-тен астам күшейтілген Panzer III және ұзын 75 мм зеңбіректермен (Pz. Kpfw IV Ausf. F2) жабдықталған 27 Panzer IV танктері болды. Британдықтар майданда 700 танкке ие болды, оның 160-ы «Грант» танктері еді. Британдық танктердің тек 500-і ғана қысқа мерзімді бронетанктік шайқасқа қатысты. Танк дивизиялары жотаға жақындағанда, Panzer IV F2 танктері алыстан атып, бірнеше британдық танктерді жойды. Британдық «Грант» танктерінің корпусына орнатылған зеңбіректер корпустан төмен оқ атуға мүмкіндік бермейтін кемшіліктері болды. Немістер оқ ату қашықтығына келгенде, бригаданың отына түсіп, олардың танктері ауыр зақымдар алды. Британдықтарды айналып өту әрекеті танкіге қарсы зеңбіректермен тоқтатылды. Түн басталғанда және кешігулер мен нашар жолдардың салдарынан жанармай азайып бара жатқанда, Африка корпусының командирі генерал Густав фон Ваерст танктарды кері шегінуге бұйырды. Бұл шайқаста немістер 22 танк, ал британдықтар 21 танк жоғалтты. Сонымен қатар, жаяу әскерлер арасында да қызылшаң шайқас болды. Орталық секторда 25-ші жаяу әскер дивизиясы «Болонья» және 433-ші неміс жаяу әскер полкі Рувейсат жотасындағы бірнеше үнді, оңтүстік африкалық және жаңа зеландиялық бөлімдерге шабуыл жасады, 211-ші биіктікті басып алды, бірақ кейін қарсы шабуылмен ығыстырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстағы Жаңа Зеландияның ресми тарихы 1939–45 жылдары итальяндық-неміс жаяу әскерінің әрекетін жай ғана «алдау» деп сипаттаса да, британдық әскери тарихшы капитан Сирил Фоллс бұл тең жауапты талап ететін күшті қарсы шабуыл болғанын жазды.

Despite these difficulties, Rommel's forces were through the minefields by midday the next day and had wheeled left and were drawn up ready to make the main attack originally scheduled for 06:00. The late running of the planned schedule and the continued harassing flank attacks from the 7th Armoured Division had forced them to turn north into Montgomery's flank further west than originally planned and directly toward the prepared defences on Alam el Halfa. At 13:00, the 15th Panzer Division set off, followed an hour later by 21st Panzer. The Allied units holding the ridge were the British 22nd Armoured Brigade with 92 Grants and 74 light tanks, supported by anti tank units with six pounder guns and the artillery of the 44th (Home Counties) Division and the 2nd New Zealand Division. The Axis forces had approximately 200 gun armed tanks in the two Panzer divisions and 240 in the two Italian armoured divisions. The Italian tanks were mostly obsolete models, except for the Semovente da 75/18, which could defeat Allied medium tanks using HEAT ammunition, which could penetrate 70 mm of armour at 50 metres. The Germans had 74 up armoured Panzer IIIs with long barrelled guns (Pz. Kpfw III Ausf. L) and 27 Panzer IVs with long 75 mm guns (Pz. Kpfw IV Ausf. F2). The British had 700 tanks at the front, of which 160 were Grants. Only 500 of the British tanks were engaged in the armoured battle, which was brief. As the Panzer divisions approached the ridge, the Panzer IV F2 tanks opened fire at long range and destroyed several British tanks. The British Grants were handicapped by their hull mounted guns that prevented them from firing from hull down positions. When the Germans came into range, they were exposed to the fire of the brigade and their tanks were hard hit. An attempt to outflank the British was thwarted by anti tank guns and with night beginning to fall and fuel running short because of the delays and heavy consumption over the bad 'going', General Gustav von Vaerst, the Afrika Korps commander, ordered the Panzers to pull back. During this engagement, the Germans lost 22 tanks and the British 21. There had also been hard infantry fighting. In the central sector, the Italians of the 25th Infantry Division "Bologna" and German Infantry Regiment 433 attacked several Indian, South African and New Zealand units on Ruweisat Ridge, and managed to capture Point 211 but were later driven off by a counter attack. Although the Official History of New Zealand in the Second World War 1939–45 refers to the Italo German infantry action as simply 'feints', Captain Cyril Falls, a British military historian, wrote that it was a strong counter attack requiring an equal response.

1 және 2 қыркүйек

31 тамыз бен 1 қыркүйек аралығындағы түнде Осі күштеріне демалыс келмеді, себебі «Альбакор» және «Веллингтон» бомбалаушылары қайтадан шабуылға шығып, Осінің жабдықтау желілеріне назар аударды. Бұл Роммельдің жабдықтау қиындықтарын күшейтті, себебі одақтастардың іс-қимылы нәтижесінде Муссолини оған уәде еткен жанармайдың 50 пайыздан астамы батып кетті. 1 қыркүйекте 21-ші танк дивизиясы әрекетсіз болды (мүмкін, жанармайдың жетіспеуінен) және операциялар 15-ші танк дивизиясының 22-ші бронетанкті бригаданың шығыс жағына жасаған шабуылымен шектелді. 132-ші бронедивизия «Ариете» және 133-ші бронедивизия «Литторио» Африка корпусының сол жағына жылжыды, ал 90-шы жеңіл дивизия және итальяндық X корпусының бөлімдері Жаңа Зеландия бекінісінің оңтүстік жағына қарсы тұруға дайындалды.

Тіректің кері қайтуы

Вермахттың бас командасына (ОКВ) жолдаған хатында Роммель шабуылды тоқтату шешімін отынның жетіспеуі, одақтастардың әуедегі басымдығы және жасырын шабуыл мүмкіндігінің жоғалтылуымен түсіндірді. 2 қыркүйекте 4/8-ші гусарлардың (4-ші бронетандық бригада) бронеавтомобильдері Химеймат маңында 300 осьтік жабдықтау жүк көлігіне шабуыл жасап, 57-ін жойды, ал итальяндық бронебөлімдері осьтік жабдықтау жолдарын қорғау үшін жылжытылуға мәжбүр болды. Әуеде Desert Air Force (DAF) 167 бомбалаушы және 501 истребитель ұшағымен ұшты.

3 - 4 қыркүйек, Бересфорд операциясы

Операция Бересфорд 3 қыркүйекте сағат 22:30-да басталды. Сол жақтағы 5-ші Жаңа Зеландия бригадасы итальяндық қорғаушыларға көптеген шығын келтірді және келесі күні таңертең Остік күштердің қарсы шабуылдарын жеңді. Робертсон жараланды, ал Клифтонды итальяндық 185-ші жаяу әскер дивизиясының "Фолгоре" X батальонының күзет тобы тұтқынға алды. Қарсыластардың қарқынды қорғанысы Фрейбергке тағы бір шабуыл сәтті аяқталуы екіталай екенін көрсетті және әскерлерді өте қауіпті жағдайлардан шығарып, операцияны тоқтату қажеттігін ұсынды. Монтгомери мен Хоррокс келісіп, әскерлер 4 қыркүйекке қараған түні кері шегінді. 5 қыркүйекке дейін Остік күштер дерлік бастапқы орналасқан жерлеріне қайта оралды және шайқас аяқталды.

Салдары

Алам-эль-Хальфа шайқасында одақтастар 1750 адамнан, ал Осі күштері 2930 адамнан зардап шекті. Одақтастар Осі күштерінен көбірек танк жоғалтты, бірақ бұл науқанда алғаш рет танк жоғалтуларында айқын аралық болған жоқ. RAF-тың үздіксіз мазалауы Panzerarmee Afrika-ға көптеген көлік құралдарын шығындатты. Фридрих фон Мелентин "Панцерлік шайқастар" еңбегінде отын тапшылығынан парализге ұшыраған, үнемі бомбалауға түсіп, британдық шабуылды күтіп тұрған панцерлік дивизиялардың драматикалық бейнесін суреттеді. Монтгомери 8-армия жаңа, жаттығудан өтпеген бөлімдердің келуіне байланысты қайта құру процесінде екенін және шабуылға дайын емес екенін атап көрсетті. Егер олар жарылыс жасаса, оның әскері де қууға дайын болмады, бұл екі тараптың да тактикалық жетістікке қол жеткізгеннен кейін шөлдегі науқанды аяқтауға кедері келтірді. Монтгомери өзінің танктерінің Роммельдің танкке қарсы қорғанысына қарсы нәтижесіз шабуылдарда ысырап болуын қаламады, мұндай жағдай бұрын жиі орын алып, бастаманы Осі күштеріне беруге әкеп соқты. Роммель Кесселрингке: "Ол шошқа шабуыл жасамайды!" - деп арызданды. Монтгомери өз күштерін сақтап, 8-армия қазан айында Екінші Эль-Аламейн шайқасы деп танылған шабуылға қажетті жабдықтарды жинады.