Кіріспе

Казимеж Долный – Польшаның шығысындағы шағын тарихи қала, Пулавай ауданының Люблин воеводшалығындағы Висла өзенінің оң (шығыс) жағалауында орналасқан. Тарихи тұрғыдан Кіші Польшаға жатады және бұрын провинцияның ең маңызды қалаларының бірі болған. Қазір туристік орын болып табылатын бұл қала 16-шы және 17-шы ғасырдың бірінші жартысында ең гүлденген кезеңін басынан өткерді, себебі Висла арқылы астық саудасы өркендеген. Кейіннен сауданың төмендеуінен экономикалық даму тоқтап, қала Ренессанс кезеңінен жеткен қалалық жоспарын және сәулеттік келбетін сақтап қалуға мүмкіндік берді. 19-шы ғасырдан бері ол демалыс орнына айналып, суретшілер мен жазғы демалыс жасаушыларды қызықтырады. Казимеж Долный – Польшадағы өнер орталықтарының бірі. Көптеген суретшілер осы шағын қалаға сурет салу және туындыларын сату үшін келеді. Көшелердің ішінде мүсіктер, витраждар, халық өнері және бейнелеу өнері сатылатын галереяларды кездестіруге болады. Қала 1994 жылдың 16 қыркүйегінде Польшаның ресми ұлттық тарихи ескерткіштері (Pomnik historii) тізіміне енгізілді және Польшаның Ұлттық мұралар кеңесі бақылауда ұстап тұрады.

Орналасқан жері

Казимеж Дольний Висла (Висла) өзенінің шығыс жағалауында, Малопольска жотасынан батысқа қарай созылатын тарихи Люблин жотасының шетінде орналасқан. Өзінің көркем орналасуымен қала Висланың Кіші Польша шатқалына міндетті. Қала Пулавы – Казимеж Дольний – Наленчов деп аталатын туристік үшбұрыштың бір бөлігі болып табылады. Теміржол байланысы жоқ, ең жақын станция Пулавы (Пулави Миасто) қаласында орналасқан.

Тарих

Казимеж Дольнының тарихы 11 ғасырға дейін жетеді, сол кезде жергілікті төбелердің бірінде Вьетрна Гора деп аталатын бенедикттік монахтардың қонысы болған. 1181 жылы князь Казимир II Әділ осы қонысты Краковтың Звиерзинец ауданынан келген Норбертин қатындарына тапсырды. Қатындар оның атын князьтың құрметіне Казимеж деп өзгертті. Казимеж есімі алғаш рет 1249 жылы жылнамаларда кездеседі. Кейіннен, қаланы еврей қаласынан ажырату үшін Дольны (Төменгі) деген сөз қосылды. 14 ғасырдың басында ауыл патшалық меншікке айналды, ал король Владислав I Биік 1325 жылы мұнда шіркеу салды. Қаланың негізін қалауға король Владиславтың ұлы, Ұлы Казимир III, 14 ғасырдың бірінші жартысында қала құқығын берген болатын. Кейіннен король Владыслав II Ягелло Казимеж Дольныны жаңғыртты, нарық алаңы мен көшелері бар қазіргі заманғы қала құрды. Сол кезде шіркеу мен сарайдың көрінісін бұзбау үшін нарық алаңының солтүстік жағына үй салуға тыйым салынды. 1501 жылы Казимеж Дольны старостаның ордасы болды, ал 1644 жылға дейін қала ақсүйек Фирлей отбасының қолында болды. Фирлейлер 1561 және 1585 жылдарғы өрттерден кейін қала мен сарайды екі рет қайта салды. Олар Казимеж Дольнының Висла өзенінің бойында орналасқан, сауда қаласы ретіндегі артықшылықты мәртебесіне көңіл бөлді. 1628 жылы францискан монахтары Казимежге қоныстанды, монастырь салып, шіркеуді кеңейтті. Қаланың алтын ғасыры 1656 жылдың ақпанында (Толқынға қараңыз), король Карл X Густавтың басшылығымен швед әскерлері оны өртеп, тонаған кезде аяқталды. Тұрғындардың саны азайды, король Ян III Собеский жағдайды жақсартуға тырысып, 1677 жылы армян, грек және еврей саудагерлерінің қоныстануына рұқсат берді. Осы уақыт аралығында Польша астығына Батыс Еуропада сұраныс болмағандықтан, Висла өзенінің табысты саудасы тоқтады. 18 ғасырдың соңында Польшаның бөлінісі нәтижесінде Казимеж Дольны Гданьск портынан бөлініп, маңыздылығы төмен қалаға айналды. 19 ғасырдың соңынан бастап Люблин мен Варшаваның бай тұрғындары бұл аймақта мүліктер салуға кірісті. Санаторийлер мен виллалар салынды, ал 1927 жылы, Екінші Польша Республикасында Казимеж Дольны тағы да қала мәртебесін алды. Екінші дүниежүзілік соғыста ішінара қираған қала қайтадан салынды, ал 8 қыркүйек 1994 жылы оның орталық бөлігі ресми түрде тарихи ескерткіш ретінде танылды.

Яһуди өмірі

Қалада 14 ғасырда Ұлы Казимир III тұсында шағын яһуди қауымы болған. Патша яһудилерге құқықтар берді, соның нәтижесінде қала яһуди иммиграциясының маңызды орталығына айналды. 1674 жылы Иоанн III Собиески патша болғанда, Польша яһудилеріне салықтан жеңілдік берді. Собиески сондай-ақ яһудилерге бұрынғы патшалар берген барлық құқықтарды қайта бекітті. Оның билігі тұсында тұрғын үйге қойылған шектеулер алынып тасталды және яһуди қауымы қайтадан гүлдене бастады. 19 ғасырда "Люблин көрушісінің" шәкірті Езекел Тауб қалада Кузьмир хасидтік әулетін құрды. Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар аралығында еврей халқының саны шамамен 1400 адамды құрады, бұл қаланың жалпы халқының жартысына жуық болды. Қаланың көрнекті жерлері 1937 жылы түсірілген "Штетл" стиліндегі "Диббук" фильмінің сахналарын түсіру үшін таңдалды. 1936 жылы түсірілген "Иддл скрипкасымен" фильмі де осы жерде түсірілді. 1939 жылдың қыркүйегінде неміс әскері Казимеж Дольныға басып кірді. Сол кезде қаладағы халықтың шамамен 40 пайызын құраған 1800-ге жуық яһуди тұрды. Окупация кезінде қалада Юденрат (Еврей Кеңесі) құрылды, ол қаланың яһудилерін немістердің мәжбүрлі еңбек талаптарын орындауға бақылау жасауға міндеттелді. Бұл жолдарды қайта жаңарту, тас карьерде жұмыс істеу және нацистерге қарапайым қызмет көрсету сияқты жұмыстарды қамтыды. Олар жергілікті яһуди зиратынан әкелінген қабір тастарды қолданып жолдар төсеуге мәжбүр болды. 1940 жылы немістер гетто құрып, оған Пулавы округінің барлық яһудилерін әкелді. 1942 жылы аштықтан, аурудан және құлдық еңбектен аман қалған яһудилер Бельзекке жеткізілді, онда олар келген бойда газ камераларында қырылды. 1942 жылдың соңында қала ресми түрде "яһудилерден тазаланған" деп жарияланды. Казимеж Дольнының еврей тұрғындарының жиырмадан азы соғыстан аман қалды деп есептеледі. Холокосттан кейін еврей зиратынан сақталған қабір тастардан ескерткіш қабырға салынды. Қаланың ең танымал еврей тұрғындарының бірі суретші және мүсінші Хаим Голдберг болды. Тағы бір еврей тегі қаланың поляк-американдық журналисі Сэмюэл Лейб Шнайдерман болды.

Кино және өнер фестивалі

Казимеж Долы – сонымен қатар, әлемнің көптеген кино әуесқойларын қызықтыратын, тамыз айында жыл сайын өтетін "Екі жағалау" кино және өнер фестивалінің ("Фестиваль Фильму и Штуки Два Бжеги") орны. Бұл қалада бірнеше фильм түсірілген.