Кіріспе

Томас Отуэй жазған ағылшын реставрациясы пьесасы «Venice Preserv'd» – 1680-ші жылдардағы ағылшын сахнасының ең маңызды трагедиясы. Ол алғаш рет 1682 жылы Томас Бетертон Джаффер, ал Элизабет Барри Белвидера рөлінде ойнап қойылды. Пьеса тез арада басылып, 1830-шы жылдарға дейін көп рет қайта қойылды. 2019 жылы Корольдік Шекспир компаниясы Авондағы Стратфордтағы «Лебедь театрында» «Venice Preserved» атты қазіргі заманғы бейімделуін сахналады.

Сюжет

Жаффир, асыл, бірақ кедей венециялық, Приули есімді мақтаныш сенаторының қызы Белвидераға құпия түрде үйленеді, бірақ ол мұрасынан айырылады. Жаффирдің досы Пьер, шетелдік әскер, Жаффирдің наразылығын қоздырып, оны Венеция Сенатына қарсы қастандыққа тартады. Пьердің Сенатқа қарсы қастандық жасауының себебі – Пьердің сүйіктісі Аквилинамен қарым-қатынас үшін коррупцияға бой алған, ақымақ Антонио сенаторының төлеген ақысымен байланысты. Пьер наразылық білдіргеніне қарамастан, Сенат ештеңе жасамайды, Антонионың сенаторлық иммунитеті бар екенін түсіндіреді. Пьер Жаффирді қанқұмар Рено басқаратын қастандықшылармен таныстырады. Олардың сенімін жеңіп алу үшін Жаффир Белвидераны Реноның қарауына кепіл ретінде беруі керек. Сол түні Рено Белвидераны зорлауға тырысады, бірақ ол қашып Жаффирге жетеді. Жаффир Белвидераға Сенатқа қарсы жасалған қастандық туралы айтады. Ол өзінің жоспарын ұсынады: Жаффир қастандықшыларды жариялап, олардың өмірін сыйлық ретінде талап етуі керек. (Содан кейін Жаффир қастандықшылардың біразын, әсіресе досы Пьерді кешіруді таңдай алады.) Жаффир Белвидераның жоспары бойынша әрекет етеді, бірақ Сенат қастандықшыларға өлім жазасын немесе кешірім алу мүмкіндігін ұсынғанда, олар өз абыройларын құрбан етудің орнына өлімді таңдайды. Пьерді сатып кеткені үшін және ар-намысын жоғалтқаны үшін өкінішпен, Жаффир Белвидераны қастандықшыларға кешірім алуға мүмкін болмаса, өлтіретінін айтады. Ол солай істейді, бірақ кешірім кешігіп келеді. Жаффир Пьерді жазалау алдында барады. Пьер өлім жазасына кесілгеніне қатты ренжіді, себебі оны әскер ретінде емес, асылып, абыройсыз өлтіруге үкім шығарылған. Ол Жаффирді кешіреді және оған (естімейтіндей етіп) жазалау алдында оны құрметпен өлтіруді өтінеді. Пьерді асып тастауға дайын тұрғанда, Жаффир асылқанатқа жүгіріп барып, оны пышақтап жаралайды; содан кейін өзін-өзі өлтіріп, күнәсін өтеуге тырысады. Белвидера ақылынан айырылып, қайтыс болады.

Антонио

Антонио – жемқор сенатор, ол әдемі қыз Аквилинамен сексуалдық қатынаста болады: «Венеция сақталды» пьесасының прологында Отуэй Антонионы «Венецияда одан жоғары лауазымда ешкім болмаған жезөкше ұстайтын сенатор» деп сипаттайды. / Әр түні адалсыздыққа ұмтылады; / Меніңше, бүкіл Лондоннан осындай адамды көрсетіңдер, / . Отуэйдің «осындай адамды» табуға шақыруы бірнеше сыншыларға сенатор Антонионы виг саясаткері болған Шафтсберидің 1-ші графы Энтони Эшли Купермен байланыстыруға мүмкіндік берді. «Венеция сақталды» пьесасындағы Антонионың маңызды көрінісі – Антонио Аквилинамен алдын ала ойнауға тырысатын, бұқа, бақа және ит болып көрсетілетін «Ники Нэки» көрінісі. Дерек Хьюздың сөзіне сәйкес, Антонионың Аквилинамен қарым-қатынасы пьесадағы басқа қарым-қатынастарды – проституцияны, бағынуды және өздігінен төмендеуді көрсетеді, бұл Ренно мен Бельвидера, Жаффер мен Пьер, сондай-ақ Жаффер мен Бельвидера арасындағы қарым-қатынастарда да байқалады.

Аквилина

Аквилина – Пьермен романтикалық қарым-қатынаста болып, сенатор Антониомен жыныстық байланыста болған куртизан. Аквилина Пьерге өз үйінде заговоршылармен кездесуге мүмкіндік береді (II. i.48.). Аквилина пьесада үш рет пайда болады: ІІ акт, ІІІ акт және V акт (8). 1920 жылы Лирикалық театр «Venice Preserv’d» қойылымын қойғанда, Эдит Эванс сәтті Аквилина рөлін сомдады. 1984 жылы Литтлтон театрында Аквилина рөлін Стефани Бичэм ойнады.

Белвидера

Белвидера – Приулидің қызы және Джаффирдің әйелі. "Белвидера" – Жаффирге адал болып, әкесін өлтіруді жоспарлаған заговоршылардың кешірілуіне қол жеткізген, махаббатқа толы, тұрақты және таза мінезді кейіпкер. Дерек Хьюздың айтуынша, Белвидера күрделі кейіпкер; кейде, әсіресе айналасындағылармен салыстырғанда, ол тамаша кейіпкер болып көрінеді. Жаффир Белвидераға сенатты жою жоспары туралы айтқанда, ол сенаттың жемқорлығын мойындайды, бірақ заговоршылардың жоспарын мақұлдамайды (4): ол Жаффирге былай дейді: «Сенің ұлы жүрегің соншалықты төмендеп, жалдамалы құлдармен, батырлармен және қарапайым пышақ ұстаушылармен араласып, қарақшының жалақысын алып, ұйықтағандардың тамағын кесуге бола ма?» (8). Оның сөзі Джаффирді заговоршылардың жоспарына қатыспауға, керісінше оларды сенатқа тапсыруға көндіреді. Екінші жағынан, Дерек Хьюз сондай-ақ: «Белвидера басқа кейіпкерлерден ешқандай айырмашылығы жоқ. Ол Венеция сақталған әлемінің ең жоғары жетістігі, бірақ ол осы әлемнің соңына дейін өкілі» дейді (4). Белвидера қалағанын алу үшін тапқыр және айлакер де. Белвидера Жаффирді Реноның өзіне жасаған шабуылы туралы айтып, оны заговоршылармен байланысын тоқтатуға көндіреді (III. ii. 181). Белвидера қайтыс болған анасының естеліктерін оятып, әкесін заговоршыларды кешіруге көндіреді (Отвей V. i. 44). «Венеция сақталған» пьесасының тұңғыш қойылымы 1682 жылдың 9 ақпанында Герцог театрында өтті, онда Елизавета Барри Белвидера рөлін ойнады. 1782 жылы Дрюри Лейн театрында Сара Сиддонс Белвидера рөлінде ойнады; екі жылдан кейін Сиддонс Ковент-Гарденде Белвидера болды (5). 1920 жылы Лондондағы Лирикалық театр Белвидера рөліне Кэтлин Несбитті шақырды. Барбара Ли Хант 1970 жылы «Prospect Productions» компаниясының «Венеция сақталған» қойылымында Белвидера рөлін ойнады. Джейн Лапотер 1984 жылы Литтлтон театрының «Венеция сақталған» қойылымында Белвидера болды. 2019 жылы Джоди Макни RSC-де Белвидера рөлін ойнады.

Жаффир

Жаффир – Белвидераның күйеуі, Приулидің күйеу баласы және Пьердің досы. Жаффир – «Венеция сақталғандағы» трагедиялық батыр: ол күйеу, дос және белсенді рөлін атқаруға тиіс. Майкл Депорттың сөзінше, «Көптеген оқырмандар Жаффирді еш нәрсеге сирек бағалайды, оны тек қорқынышты дилемманың екі мүйізі арасында қиналып жүрген адам ретінде ғана түсіне алады; осы дилемма – оның Белвидера мен Пьерге деген адалдығының бөлінуі» (1). Пьермен достығының арқасында Жаффир Пьерге және заговоршыларға адал болады, бірақ Белвидераға деген махаббаты үшін Пьерге және заговоршыларға опасыздық жасайды. Байватерстің айтуынша, «Венеция сақталғанның» қойылымымен Папалық қастандықтың жақындығы және Пьердің Жаффирге қатысты қолданған католик терминологиясы себепті, Жаффирді Папалық сатқын Тит Оутспен салыстыру оңай (2). «Венеция сақталғандағы» діни мән Бетти Проффиттің осы пьесадағы діни символизм туралы мақаласында Жаффирді Адаммен салыстыруға мүмкіндік береді. 1682 жылғы 9 ақпанда Герцог театрында «Венеция сақталған» пьесасының тұңғыш көрсетілімінде Уильям Смит Жаффир рөлін ойнады. 1782 жылы Джон Кембл Жаффир болды. 1953 жылы Лондонда Джон Гилгуд Жаффир рөлін сомдады. Алан Бейтс 1969 жылы «The Bristol Old Vic» театрының «Venice Preserved» қойылымында Жаффир рөлін ойнады. Соңғы кезде Джон Касл 1970 жылы «Prospects Productions» ұйымның «Venice Preserved» қойылымында Жаффир рөлін сомдады (6). 1984 жылы Майкл Пеннингтон Жаффир рөлінде болды (6). 2019 жылы Майкл Грейди Холл RSC театрында Жаффирді ойнады.

Пьер

Пьер – Джаффирдің досы, Аквилинаның ғашығы, сенатқа қарсы жасалған қастандыққа қатысушы, сондай-ақ Венеция үшін күрескен сарбаз. Пьер алыста болған кезде (көптеген жағдайда соғыста) сенатор Антонионың өзінің сүйіктісі Аквилинамен қарым-қатынаста болғанын біледі. Пьер бұл мәселені әділдік орнатылуына үміттеніп сенат алдына жеткізеді, бірақ сенаторлар Антонионың осы әрекетін сенаторларға берілген артықшылық деп есептеп кешіреді (I. i. 206–217). Осы жағдай Пьердің мемлекетке қарсы қастандыққа қатысуына себеп болады. Пьер – қастандық жасаушылардың басты дауысы және пьеса барысында көптеген шешен сөздер айтады. Пьердің Жаффирді сенатқа қарсы жоспарға көндіруі қиын болмайды, себебі ол Жаффирдің Приулиге қарсы кек алу ниетін жемқор сенатқа қарсы кек алуға айналдыра алады. Пьер Жаффирді қастандық жасаушыларға таныстырғанда былай дейді: «Мен өзімнің «бәрін» қоғамдық қазынаға салдым, / Менде бір ғана досым болды, мен оны сіздермен бөлісемін!» (II. 310–11). Пьер тек Жаффирге ғана емес, қастандық жасаушыларға да соңына дейін адал. Пьердің саяси тілінің арқасында оның көптеген сөздері жылдар бойы цензураланып келді. Байватерс «Венеция сақталды» – виг партиясына жасалған шабуыл және Пьердің сөздері осы шабуылдың басты құралы деп санайды: «Пьердің «жаңа тирандық» деп айыптауы вигтердің тирандық пен еріксіз билік туралы сөздерін оларға қарсы қолданады». Пьердің харизматикалық сөздері көрермендерде осындай құлшыныс тудырады, сондықтан The Times газеті былай деп жазды: «Көрермендер бүлікшілердің зұлымдықтарының әрбір жаңалықтарына қызығушылықпен қарады». Георг III-ге жасалған қастандықтан кейін «Венеция сақталды» қойылымы кешке бүлікке ұласып, қосымша қойылымдар тоқтатылды. «Венеция сақталды» 1802 жылға дейін Лондонда көрсетілмеді, бірақ Пьердің рөлі цензураланып, идеализмінен айырылды. 1682 жылы Герцог театрында Пьерді Томас Бетертон сомдады. 1802 жылы Джордж Фредерик Кук Пьер рөлін ойнады. 1920 жылы Лондондағы Лирик театрында Балиол Холлоуэй Пьер болды. 1953 жылы Пьер рөлін Пол Скофилд ойнады. 1970 жылы «Проспект» қойылымында Джулиан Гловер Пьер рөлін сомдады. (6) 1984 жылы Литтелтон театрында Иан МакКеллен Пьер рөлін ойнады. 2019 жылы Стивен Фьюэлл Пьер рөлін RSC театрында ойнады.

Приули

Приули – Белвидераның әкесі және Венеция сенаторы. Депорттың пікірінше, Приули Белвидераға қатысты берген қайшы сигналдары себепті күрделі тұлға болып табылады (1). Приули Белвидераны «заманының сүйіктісі» деп атайды, ол «жүрегіндегі ең қымбат нәрсе», бірақ Джаффирдің сөзіне қарағанда, Приули Белвидераға қамқорлық жасаудың алдында өзін қорғайды: «Сенің тәжірибесіз теңізшің / Бізді жартасқа шағылыстырды, қайығыңа қашқанда / Сен алдымен қауіпсіздік үшін өзің кірдің» (I. i. 36.). Приули жалғыз қызы әкесінің рұқсатынсыз басқа біреуге үйленгені үшін одан бас тартады (8). 1984 жылы Брюстер Мейсон Литтлтон театрында Приули рөлін ойнады.

Контекст

Пьесада бірқатар саяси параллельдер бар. Сенатор Антонио кейіпкері Шафтсбериге сілтеме жасаса, ал пьесаның негізгі сюжеті басқалармен қатар, ең әйгілісі 1618 жылғы Венецияға қарсы «испандық қастандық» деп аталатын оқиғаға ұқсас. Венеция қаласы бұрын Лондоның орнына қолданылған, бірақ замандастары үшін ең айқын мәні – Шеттеу дағдарысымен (мысалы, Драйденнің «Абсалом мен Ахитофел» пьесасын қараңыз) сабақтастық еді. Сондықтан пьесаның бастапқы табысының бір себебі оның саяси мазмұнындағы жасырын мағыналар болды. «Венеция сақталды» пьесасында феминистік мәселелер де көтеріледі. Пьеса Реставрация дәуірінде жазылғандықтан, әйелдерге заңдық қорғау шамалы болған кезде, пьесаның эмоционалдық ядросы – әйелдердің осалдығы. Пьесадағы куртизанка Аквиллинаға ер адамдар тарапынан сыйластық көрсетілмейді. Оның жары Пьер оған Сенатқа қарсы қастандық жоспарын ашпаудан бас тартады, әйелдер төсектен басқа жерде сөйлемеуі керек екенін айтады, ал Антонио оны есіммен атамай, тек «кішкентай Наки» (әйелдердің жыныс мүшелерін білдіретін сленг) деп қана атайды. Белвидера күйеуі жақсы білмейтін адамдардың қолына тигенде кепіл ретінде пайдаланылады. Жаффирдің ар-намысы Белвидерадан басым, ал махаббат пен ар-намыс арасындағы тартыс ер адамдар кейіпкерлері үшін дағдарыс тудырады. Пьесаның соңында Джаффир досына адалдықты әйеліне адалдықтан жоғары қояды, екеуі де қадірлі өлімге ие болады, ал Белвидера ақылынан айырылуы салдарынан даңқсыз өлімге ұшырайды. Заманауи театр көрермендері кейіпкерлердің қоғамдық және жеке міндеттері арасындағы қайғылы тартысты сезінді. «Венеция сақталды» – трагедиялық пьесалардың алғашқыларының бірі. Заманауи көрермендер Белвидера кейіпкерінің қайғылы жағдайына жауап берді, ол трагик актриса Элизабет Барри үшін жазылған және Барридің Отуэйдің «Жетім» (1680) пьесасындағы ұқсас жағдайдағы Монимия рөліндегі керемет жетістігін пайдаланды. Барлық кейіпкерлердің ішінде Белвидера әлеуметтік және саяси қырқыстарға қарсы ең әлсіз. Әр кейіпкердің сыныптық және жеке құқықтар арасындағы қақтығысы бар. Белвидера әкесіне деген борышы мен махаббаты арасында күресуге мәжбүр, ал Жаффир «ар-намыс» пен махаббат, сондай-ақ достық пен идеалдар арасында күреседі. Приули қызына деген махаббаты мен жеке мақтанышы арасында шешім қабуы керек. Белвидера актрисалар үшін басты рөлге айналды, өйткені оның қайғылы жағдайы көрермендерге ең қатты әсер етті.

Пьесаның табыстылығы

Отуэй «Венеция сақталғаннан» кейін Лондонның сүйіктісі болды, бірақ театрдың қаржылық жағдайы оның еңбегінен байымағанын көрсетті. 1692 жылы Роберт Гулд («Музалар хатшысы Джулианға») «Отвей өте тоқ болса да, ашарды» деп жазды. «Венеция сақталған» трагедияның символы ретінде 21-ші ғасырға дейін жеткен жоқ, бірақ ол 100 жылдан астам уақыт бойы ағылшын трагедияларының ең танымал және маңыздыларының бірі болды. 1865 жылдың 10 сәуірінде Джон Уилкс Бут Луис Вейхманға сахнаны тастағанын және енді тек «Венеция сақталған» пьесасын қоюға ниеттенгенін айтты. Вейхман сол кезде бұл сөздердің мағынасын түсінбесе де, кейіннен бұл Авраам Линкольнге жасалған қастандық жоспарына жасалған ишара екені болжалды.