Кіріспе

Зоомузыкатану – музыкатану және зоологияның жануарлардың музыкасын зерттейтін саласы. Зоомузыкатану (/z//əʊ//ə//m//j//uː//z//ɪ/'/k//ɒ//l//ə//dʒ//i/) – жануарлар тудыратын және қабылдайтын дыбыс пен коммуникацияның музыкалық аспектілерін зерттейтін ғылым. Бұл музыкология мен зоологияның бір саласы, сондай-ақ зоосемиотиканың түрі. Зоомузыкатану ғылымы Франсуа Бернард Маштің 1983 жылғы «Музыка, миф және табиғат немесе Арионның дельфиндері» атты кітабымен (1992 жылы ағылшын тілінде жарық көрді) бастау алды және соңғы кезде Дарио Мартинелли, Дэвид Ротенберг, Холлис Тейлор, Дэвид Тейе және Эмили Дулитл сияқты ғалымдар тарапынан дамытылды. Зоомузыкатану – адам музыкасын зерттейтін этномузыкологиядан ерекше сала. Музыка, семиотика, философия және биология сияқты салалардағы зоомузыкологтар зоомузыкатану зерттеулерін жүргізеді. Бұл зоомузыкатанудың өте кең және көп салалы ғылым екендігіне байланысты. Музыкант және зоомузыколог Холлис Тейлор соңғы 15 жылда философтар мен ғалымдармен бірлесіп, қара қасапшы құстың (Cracticus nigrogularis) жан-жақты зерттеуін жүргізді. Кларнетші және философ Дэвид Ротенберг жануарлармен музыка ойнайды және құстар, жәндіктер мен киттер әндері мен адам музыкасы арасындағы байланыс туралы кітаптар жазды, сондай-ақ музыкант Рен туралы да жазды. Hatebeak, Caninus, Naegleria Fowleri және Boar Glue сияқты хэви-металл топтары сұр тотық, питбуль, амазон тотығы және теңіз шошқасының жетекшілігімен музыка шығарды. Сьюзан Белангер де зоомузыкатану саласына үлес қосты, оның жұмысы Азия жүгерісінің (Ostrinia furnacalis) жұмсақ әні және оның жұптасу мінез-құлқының басталуымен байланысы туралы. Бұл тізім толық емес, тек зоомузыкатану зерттеу қауымдастығының белгілі мүшелерінің кейбірін ғана көрсетеді.

Адам мен жануар арасындағы өзара іс-қимыл

Өткен жылдарда жануарлармен немесе олар үшін орындаған көптеген музыканттар болды, олар жауап алуды үміттенеді. Мысалдар: Пинк Флойдтің 1971 жылғы "Meddle" альбомындағы "Seamus" әні, онда Стив Мариоттың Border Collie тұқымдас Seamus акустикалық блюз әнімен бірге ойнайды. Бұл орындау "Mademoiselle Nobs" фильмінде қайталанды (Pink Floyd: Live at Pompeii, 1972), бірақ басқа ит – Нобс қатысты. Пол Хорн өзінің "Inside II" (1972) альбомында Виктория, Британдық Колумбиядағы Тынық мұхитының Силендінде тұратын Хайда китіне флейта ойнады, бірақ жауап тек суда көтерілуіне (spyhopping) дейін болды. Пол Винтер "Common Ground" (1978) альбомында қасқырларға (ұйлаған) және сұр киттерге (ұйламаған) саксофонда ойнады. Композитор Джим Нолман киттерге, қасқырларға және түйеқосқа гитара мен ағаш флейтада ойнайды. Кларнетші Дэвид Ротенберг 2005-2013 жылдары дөңгелек құрттарға, цикадаларға және құстарға ойнады, бірақ көзге көрінбейтін әсер болған жоқ. Композитор Дэвид Сулзер, "David Soldier and the Thai Elephant Orchestra" деген атпен, Лампангтағы Ұлттық Филдер институтындағы филдердің ойнауы үшін адамның аз ғана басшылығымен алып соққы аспаптарын жасады. Композиторлар ұзақ жылдар бойы шығармаларында жануарлардың дыбыстарын бейнеледі немесе еліктеді, мысалы: Антонио Вивальдидің "Төрт маусым" (1720), Жан-Филипп Рамоның "Түйеқос" (1728), Камиль Сен-Санстың "Жануарлар карнавалы" (1886), Жан Сибелиустың "Тюонеланың аққуы" (1895), Фредерик Делиустың "Көктемде алғашқы көкек естігенде" (1912), Ральф Воан-Уильямстың "Арқаның көтерілуі" (1914), Отторино Респигидің "Римнің қарағайлары" (1924) және "Құстар" (1928), Ферде Грофенің "Ұлы каньон сюитасы" (1931), Оливье Мессианның "Құстар каталогы" (1956–58), Джордж Крумбеннің "Vox Balaenae (Кит дауысы)" (1971) және Паулин Оливерос-тің "El Relicario de los Animales" (1977). Кейбір заманауи композиторлар өздерінің партитураларына жануарлардың жазбаларын қосты, мысалы: Алан Хованесс-тің "Құдай ұлы киттерді жаратты" (1970), Эйножухани Раутаваараның "Cantus Arcticus" (1972), Габриэль Парейонның "Вирео атрикапиллис әніне вариация" (1999) және "Kha Pijpichtli Kuikatl" (2003). 1960 жылы американдық инженер Джим Фассет құстардың әндерін баяулатып, қайта құрастырған "Құстар симфониясы" атты альбом шығарды. Иттердің ("The Singing Dogs") немесе мысықтардың ("Jingle Cats") дыбыстарынан жасалған әндер 1950 және 1960 жылдары қысқа ғана уақытқа танымал болды. Далалық жазу саласындағы сарапшы Берни Крауз 1988 жылы "Jungle Shoes"/"Fish Wrap" синглын және жануарлар мен табиғат дыбыстарынан құралған "Gorillas in the Mix" альбомын шығарды. Үнді зоомузыкологы А.Ж. Митра 2008 жылдан 2014 жылы қайтыс болғанға дейін құстардың, жануарлардың және бақалардың дыбыстарын пайдаланып музыка жазды. Сол жылы Нью-Йорктік битбокс шебері Бен Мирин өзінің биттеріне жануарлардың дыбыстарын қоса бастады.

Құстар

Адам емес жануарларда кездесетін ең танымал музыка түрі – құстардың әндері. Құстардың әні қарапайым дауыстардан өзгеше. Мысалы, дауыс әдетте тікелей хабарды жеткізу үшін ғана қолданылады. Лира құстары, Лоуренс үкілері, акроцефальдар, батпақ торғайлары және басқалары да бар. Моцарт өзінің кейбір музыкасын қайталап орындайтын шырғалақты ұстаған.

Сүтқоректілер

Сноуден мен Тейе мақта-маталық тамариндарда (Saguinus oedipus) музыканың мінез-құлық өзгерістеріне әкелетінін және басқа түрлердің музыкасы өз түрінің музыкасына ұқсас мінез-құлық реакцияларын тудыратынын анықтау үшін тәжірибе жүргізді. Бұл тәжірибеде екі түрлі музыка санаты қолданылды: бірі – байланысқа негізделген, екіншісі – қорқыныш/қауіп-қатерге негізделген. Осы екі санатта тәжірибеші музыканың адамдар немесе тамариндар жасағанын өзгертіп қарастырды. Бұл мінез-құлықтың себебі нақты белгісіз болғанымен, кейбіреулер еркек жұмсақ киттердің әндерінің ұрғашыларды сүйемелдеудің бір бөлігі болуы мүмкін деп болжайды. Ән салу – шығынды мінез-құлық, себебі ол көбірек назар аударуға алып келуі мүмкін. Жұмсақ киттердің жағдайында, олардың ән салуы басқа бәсекелес еркектерді тартады. Бұл музыканың амплитудасы өте төмен, және ол тыныш ән, сыбырлаған қарым-қатынас немесе жұмсақ ән деп аталады.

Сиырлар

Лестер университетінің жарияланбаған зерттеуінде Лиам Маккензи мен Адриан Норт сүт сиырларына музыка ойнату олардың сүт өндірісіне әсер ететінін анықтады. Тоғыз апта бойы сүт сиырларын жылдам (> 120 BPM), баяу (< 100 BPM) музыкаға және музыкасыз жағдайға ұшыратылды. Музыка күніне 12 сағат бойы, сағат 5-тен 17-ге дейін сиырларға ойнатылды.

Иттер

Классикалық музыка тыңдаған бағдарламадағы иттерде стресс деңгейі төмендегені байқалды, бірақ олар тез дағдыланды. 2017 жылғы келесі зерттеуде, бағдарламадағы иттерге музыканың бес түрлі жанры – софт-рок, Мотаун, поп, регги және классикалық музыка таралды, музыканың көбірек түрленуі дағдылануды азайта ма, жоқ па, анықтау үшін. Зерттеу көрсеткендей, жүрек соғуының айырмашылығы, стресс деңгейінің төмендегенін көрсетеді, регги және софт-рок ойнатылған кезде едәуір жоғары болды, ал қалған үш жанрдың әсері ұқсас болғанымен, аз байқалды. Сонымен қатар, иттер музыка ойнатылған кезде тұрудың орнына көбінесе жатуға бейімделді. Зерттеу, музыканың түрлілігі классикалық музыка ғана ойнатылғанда байқалатын дағдылануды азайтатынын көрсетті, алайда иттер регги және софт-рок жанрларына жақсырақ жауап берді.