Кіріспе
Музыкалық ноталарды құлақпен анықтау қабілеті, анықтамасыз
Абсолюттік биіктік (АБ), көбінесе кемел биіктік деп аталады, – бұл белгілі бір музыкалық нотаны анықтау немесе қайта өндіру қабілеті, бұл үшін анықтамалық дыбыс қажет емес. АБ лингвистикалық таңбалау арқылы ("нотаның атын атау"), нотамен байланысты ойдағы бейнелер немесе сенсомоторлық реакциялар арқылы көрсетілуі мүмкін. Мысалы, абсолюттік биіктігі бар адам естіген дыбысты музыкалық аспапта дұрыс биіктікті іздемей-ақ дәл қайта өндіре алады.
Зерттеу тарихы мен терминологиясы
Абсолюттік биіктік туралы ғылыми зерттеулер 19 ғасырда басталды, олар музыкалық биіктік құбылысына және оны өлшеу әдістеріне назар аударды. Биіктік өлшемдерінің тұрақты болмауы себепті, абсолюттік биіктік туралы түсінік одан бұрын қалыптасуы қиын еді. Мысалы, "Ля" нотасы әртүрлі жергілікті және ұлттық музыкалық дәстүрлерде 19 ғасырдың соңындағы стандартизацияға дейін "Соль-диез" мен "Си-бемоль" аралығында ауысып отырды. "Абсолюттік дыбыс" немесе "абсолюттік құлақ" термині 19 ғасырдың соңында британдық және неміс зерттеушілері тарапынан қолданылса да, оның қолданылуы жиделі емес еді; "Музыкалық құлақ" немесе "позитивті дыбыс" сияқты басқа терминдер де осы қабілетті білдіретін. Бұл дағды тек музыкамен ғана байланысты емес.
Ерекшелік - түйсіктің, ал элементарлық сезімнің айырмашылығы
Физикалық және функционалдық тұрғыдан абсолютті есту қабілетіне ие адамның есту жүйесі, абсолютті есту қабілетіне ие емес адамнан ешқандай айырмашылығы жоқ. Керісінше, "бұл жиілік ақпаратын талдау қабілетін көрсетеді, бұл жоғары деңгейдегі қыртыс өңдеуін қамтиды деп есептеледі". Абсолютті дыбыс биіктігі – бұл танымдық акт, ол жиілікті жаттауды, жиілікке атау беруді (мысалы, "B-bemol") және осы категориялық атаумен қамтылған дыбыс диапазонына ұшырауды қажет етеді. Абсолютті дыбыс биіктігі түстерді, фонемаларды (сөйлеу дыбыстарын) немесе басқа да сенсорлық стимулдардың категориялық қабылдануын танумен тікелей салыстыруға болады. Мысалы, көптеген адамдар көк түсті, жарық ретінде қабылданатын электромагниттік сәулеленудің жиіліктері бойынша тану және атауды үйренеді; ал өмірінің басында музыкалық ноталарды олардың аттарымен бірге естіген адамдар C нотасын анықтауға бейім. Бұрын бұл "адамның жалпы қабілеті болуы мүмкін, оның көрінісі белгілі бір мәдениеттегі адамдардың музыкаға ұшырау деңгейі мен түріне күшті байланысты" деп ойлағанмен, абсолютті дыбыс биіктігі генетикалық вариацияға, мүмкін аутосомалық доминантты генетикалық белгіге ұшырауы мүмкін, бұл әдеттегі музыкалық тәжірибеде осы тонды жиірек кездесуімен сәйкес келеді. Голландтық музыкант емес адамдардың арасында жүргізілген бір зерттеуде де, әдеттегі сөйлеуде, әсіресе баса назар аударуға байланысты буындарда C мажор тондарына бейімділік байқалды.
Тіл білімі
Абсолюттік биіктік көбінесе тональды тілдерді сөйлейтін адамдардың арасында кең таралған, мысалы, қытай және вьетнам тілдерінің көптеген диалектілері, олар бірдей естілетін сөздерді ажырату үшін дыбыс биіктігінің өзгеруіне тәуелді. Мысалы, мандарин тілінде төрт түрлі тональды вариация, кантон тілінде тоғыз, Оңтүстік Мин тілінде жеті немесе сегіз (диалектіге байланысты) және вьетнам тілінде алты вариация бар. Қытай-тибет тілдерін сөйлейтін адамдар бір сөзді әртүрлі күндері шамамен төрттен бір тондық қателікпен бірдей абсолютті биіктікте айтатыны хабарланған; сондықтан абсолюттік биіктік нәрестелер тональды тілде сөйлеуді үйренген кезде (сондай-ақ, биіктік акценті бар тілде сөйлеуді үйренген кезде) меңгере алады деген болжам бар. Дегенмен, тональды тілдерді сөйлейтін адамдардың миы музыкалық дыбысты тіл ретінде табиғи түрде өңдемейді; сондықтан мұндай адамдар кейіннен музыкалық оқыту алғанда музыкалық дыбыстардың абсолютті биіктігін меңгеруі мүмкін. Көптеген тональды тілдің тума сөйлеушілері, тіпті музыкалық білімі аз болса да, белгілі бір әнді тұрақты биіктікте орындайтыны байқалады. Шығыс Азиялық этностық топқа жататын музыка студенттерінің арасында тональды тілде еркін сөйлейтіндердің абсолюттік биіктікке ие болу ықтималдығы, тональды тілде сөйлейтін емес студенттерге қарағанда жоғары. Африкалық деңгейлі тональды тілдер – мысалы, үш деңгейлі йоруба және төрт деңгейлі мамбила тілдері, Шығыс Азияның биіктік және контурлы тональды тілдеріне қарағанда сөздегі абсолюттік биіктіктің рөлін зерттеу үшін жақсырақ мүмкіндік береді. Еуропа тілдерін сөйлейтін адамдар сөйлеген кезде бейсана түрде абсолюттік дыбыс жадын пайдаланады.
Түсінігі
Абсолюттік биіктік – дыбық қатарын қабылдау және естілген дыбық қатарына сәйкес дыбыстарды саналы түрде жіктеу қабілеті. Дыбық қатары – бір-бірінен толық октавалармен ерекшеленетін барлық дыбықтар жиынтығы. Музыкалық дыбықтар санаттарының шекаралары адам мәдениеттері арасында өзгеше болуы мүмкін, бірақ октавалық қатынастарды тану сүтқоректілердің есту жүйесінің табиғи қасиеті болып табылады. Осыған сәйкес, абсолюттік биіктік – дыбықтың жиілігінен (30–5000 Гц) дыбық мәнін бағалау қабілеті емес. Абсолюттік биіктік дыбыс жиіліктерінің айырмашылықтарын қабылдау және ажыратудың жоғары дамыған қабілетіне емес, көбінесе "хрома" деп аталатын субъективті сезімдік сапаны анықтау мен жіктеуге байланысты. Дыбықтарды тану (танып, атау) және ажырату (дірілдеу жылдамдығының өзгеруін немесе айырмашылығын анықтау) – екі тапсырма әртүрлі ми механизмдері арқылы орындалады.
Арнайы популяциялар
Абсолютті дыбыс қабілеті туғаннан соқыр болғандардың арасында, көру жүйкесі гипоплазиясының нәтижесінде, жоғарырақ кездеседі. Абсолютті дыбыс балалық шағы Шығыс Азияда өткен адамдардың арасында едәуір көп таралған. Бұл генетикалық ерекшелік сияқты көрінуі мүмкін; алайда, Солтүстік Америкада тәрбиеленген Шығыс Азия текті адамдар, Шығыс Азияда өскендерге қарағанда абсолютті дыбыс қабілетін дамытуға әлдеқайда аз мүмкіндікке ие.
Вильямс синдромы және аутизм спектріндегі бұзылыстары бар адамдардың арасында абсолютті дыбыс қабілетінің таралуы жоғары, ал аутизммен күресетін адамдардың 30%-ға дейінінде абсолютті дыбыс қабілеті бар деп есептеледі. Сөзсіз фортепианоны теңестіру әдісі аутизм мен абсолютті дыбыс арасында 97% корреляцияны көрсетті, ал аутизммен күреспейтін бақылаушыларда бұл көрсеткіш 53% болды. Дегенмен, зерттеулер аутизм спектріндегі бұзылыстардағы негізгі кемшіліктер болып табылатын әлеуметтік және коммуникациялық дағдыларды бағалау бойынша абсолютті дыбыс қабілеті бар және жоқ адамдар арасында ешқандай айырмашылықты көрсетпеді. Сонымен қатар, абсолютті дыбыс қабілеті бар топтың аутизм спектрінің көрсеткіші "клиникалық шектен төмен" болды.
Табиғат пен тәрбие
Абсолютті дыбыс қабілеті кез келген адамға есту қабілетінің дамуының белгілі бір маңызды кезеңінде қол жетімді болуы мүмкін, одан кейін танымдық стратегиялар жаһандық және қарым-қатынастық өңдеуге басымдық береді. Критикалық кезең теориясының жақтаушылары абсолютті дыбыс қабілетінің пайда болуы оқуға байланысты екендігіне келіседі, бірақ оқыту абсолютті дағдыларды қалыптастыра ма, әлде оқытудың болмауы абсолютті қабылдауды музыкалық интервалдардың салыстырмалы қабылдауымен жойып жібере ме деген мәселеде келіспеушіліктер бар. Бір немесе бірнеше генетикалық локустар абсолютті дыбыс қабілетіне әсер етуі мүмкін, қабілетті оқуға бейімділік немесе оның спонтанды түрде пайда болу мүмкіндігін көрсетеді. Зерттеушілер бір ғасырдан астам уақыттан бері зертханалық жағдайда абсолютті дыбыс қабілетін оқытуға тырысып келеді, ал 1900 жылдардың басынан бері түрлі коммерциялық абсолютті дыбыс оқу курстары жұртшылыққа ұсынылып келеді. 2013 жылы тәжірибешілер тұмауға қарсы қолданылатын вальпроат (ВПА) дәрісін қабылдаған ересек ер адамдардың "плацебо қабылдағандарға қарағанда дыбыс биіктігін анықтауда айтарлықтай жақсы нәтиже көрсеткенін" хабарлады – бұл ВПА ересек адамдардың миындағы критикалық кезең оқуына көмектесетінін көрсетеді. Дегенмен, ешбір ересек адам абсолютті тыңдау қабілетін меңгергені туралы құжатталған дерек жоқ, өйткені АП оқуын өткеннен кейін ресми түрде тексерілген барлық ересектер "абсолютті дыбыс қабілетіне ие адамдардың дәлдік деңгейімен салыстырылатын" біліктілік деңгейін көрсетпеді.
Музыкалық контекстке байланысты биіктік жады
Адамдардың өте азы ғана сыртқы анықтамасыз нотаны атауға қабілетті, бірақ нота жады қайта-қайта тыңдау арқылы оянып кетуі мүмкін. Кәсіби әнші емес адамдар көбінесе таныс әндерді дұрыс тонда орындайды және әдетте телешоулардың музыкасы басқа тонға ауысқанда оны байқайды. Оңтүстік Африкадағы Венда тайпасының өкілдері де балалар әндерін олар үйренген тонмен орындайды. Бұл құбылыс, көрінетіндей, музыкалық біліммен байланысты емес. Бұл дағды дауыс шығарумен байланысты болуы мүмкін. Судзуки әдісімен скрипка тартатын оқушылар әр туындыны белгілі бір тонмен жаттап алып, оны аспапта жатқа ойнауға міндетті, бірақ ән салуы керек емес. Тест нәтижесінде, бұл оқушылар жатталған Судзуки әндерін бастапқы, белгіленген тонмен орындай алмады.
Мүмкін болатын мәселелер
Абсолютті қабылдауы бар музыканттар басқа музыканттарда кездеспейтін қиындықтарға тап болуы мүмкін. Абсолютті тыңдаушылар музыкалық шығарманың бастапқы тональдығынан өзгертілгенін немесе дыбыс биіктігінің стандартты емес жиілікте (көктейтін немесе төмендетілген) дыбысталып жатқанын анықтай алады. Сондықтан, абсолютті биіктігі бар музыкант, «бұрыс» деп есептелетін дыбыстарды естігенде немесе музыкалық шығарманы «бұрыс тональдықта» естігенде шатасуы мүмкін. Ноталардың салыстырмалы биіктігі бір-біріне дұрыс сай келуі мүмкін, бірақ музыкантқа таныс немесе дұрыс деп санайтын стандартты биіктіктен ауытқуы мүмкін. Бұл әсіресе барокко музыкасына қатысты, себебі көптеген барокко оркестрлері A = 415 Гц-ке, ал емес 440 Гц-ке (яғни, концерттік A үшін ISO стандартынан шамамен бір жарты тон төмен) настройка жасайды. Барокко шығармаларының басқа жазбалары (әсіресе француз барокко музыкасы) 392 Гц жиілігінде орындалады. Тарихи тұрғыдан алғанда, клавишалы аспаптарда қолданылатын концерттік A-ға арналған камертон жиілігі кең ауқымда өзгерген, көбінесе 415 Гц-тен 456,7 Гц-ке дейін. Интервалдардың әртүрлі тональдықтардағы мөлшерінің айырмашылықтары және аспаптарды настройкалау әдісі музыканттардың дұрыс биіктікті қабылдауына әсер етуі мүмкін, әсіресе 12 тондық тең темпераментке қарағанда баламативті настройкалар қолданылғанда (мысалы, тең емес жақсы темпераменттер және 19 тондық тең темперамент, 31 тондық тең темперамент сияқты баламативті мейтондық настройкалар). Абсолютті тыңдаушы, транспозиция сияқты салыстырмалы стратегиялармен тиімді орындалатын тапсырмалар үшін абсолютті стратегияларды қолдануы мүмкін, сондай-ақ микротоналды гармонияны жасау немесе жиілігі стандартты 12 тондық тең темпераментке сәйкес келмейтін дыбыстарды шығару. Кейбір музыканттарда абсолютті биіктік ығысқан болуы мүмкін, яғни барлық ноталар белгілі бір стандартқа сәйкес, олардың сәйкес биіктігінен сәл төмен немесе сәл жоғары болады. Мұндай жағдай, музыканттың аспаптан үйренген биіктік атаулары, қолданылып жүрген стандарттан өзгеше болған жағдайда туындауы мүмкін (мысалы, A = 435 Гц, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басындағы Париж операсының стандарты, қазіргі еуропалық-американдық концерттік A = 442 Гц стандартынан өзгеше). Концерттік биіктіктер дыбыстың жарқырауы үшін жоғарылатылған. Музыканттар тобымен ойнағанда, бұл топтың қалған бөлігінен сәл өзгеше тональділікте ойнауға алып келуі мүмкін, мысалы, солистер ансамбльдің қалған бөлігінен сәл жоғары настройка жасап, ерекшеленуге немесе ұзақ орындау кезінде ішектердің босаңсуын өтеуге тырысуы мүмкін.
Синестезия
Абсолюттік дыбыс қабілеті музыкамен байланысты және музыкамен байланысты емес синестезия/идеастезиямен генетикалық байланысқа ие. Көптеген зерттеулер аутизмдегі дыбыс қабілеттерін қарастырды, бірақ нақты кемел дыбыс қабілетін емес, бұл оларды әңгімеге дау тудырады. Осы себепті аутизммен ауыратын қанша адамның кемел дыбыс қабілеті бар екені белгісіз. 2009 жылғы зерттеуде зерттеушілер 72 аутистік жасөспірімді зерттеді және жасөспірімдердің 20 пайызы дыбыс биіктігін анықтау қабілетіне ие екенін анықтады. Аутизммен ауыратын балалар дыбыс биіктігінің өзгеруіне ерекше сезімтал.
Музыкалық таланттармен байланысты
Музыкалық орындау немесе шығармашылық үшін абсолютті қабылдау міндетті емес. Дегенмен, абсолютті қабылдауы бар музыканттар, абсолютті қабылдауы жоқ музыканттарға қарағанда музыканы жазу тапсырмаларын жақсы орындайды (басталу жасы мен музыкалық білімінің деңгейін ескере отырып). Бұрын абсолютті қабылдауы бар музыканттар музыкалық интервалдарды тануда абсолютті қабылдауы жоқ музыканттардан нашар орындайды деген пікір болған; алайда, бұл қорытындыға негіз болған тәжірибелерде қателік болған және ол қателік жойылғаннан кейін, абсолютті қабылдауы барлар музыкалық интервалдарды тануда қабылдауы жоқтардан жақсы орындайтыны анықталды.