Кіріспе

Француз тіліндегі жаппай ұлттық әскери шақыру саясатын білдіретін термин – Levée en masse (ləve ɑ̃ mɑs немесе ағылшын тілінде mass levy) – бұл француз тіліндегі жаппай ұлттық әскери шақыру саясатын білдіретін термин, көбінесе жауапты шабуыл кезінде қолданылады. Бұл тұжырым француз революциялық соғыстары кезінде, әсіресе 1793 жылдың 16 тамызынан кейін қалыптасты, сол кезде 18-25 жас аралығындағы денесі сау ер адамдар әскерге шақырылды. Ол ұлттық ерекшелікті қалыптастырудың ажырамас бөлігі болды, бұл оны осы күнге дейін болған әскери шақыру түрлерінен ерекшелендірді. Наполеон соғыстары кезінде жаппай әскери шақыру тұжырымы сақталды. Бұл термин басқа да тарихи жаппай әскери шақыру мысалдарына да қолданылады.

Терминология

Леви массалық термині ұлтты қорғауға барлық еңбекке қабілетті ер адамдардың қысқа мерзімді шақыруын білдіреді. Оның әскери тактика ретінде пайда болуын революциялық Франциядағы саяси оқиғалар мен идеологияның дамуымен байланысты қарастыруға болады, әсіресе патшалық поддандыға қарасыңдар демократиялық азаматтың жаңа түсінігімен. Левидің қалыптасуында (және билік тарапынан ілгерілетілгенінде) маңызды тұс – француз халқына берілген жаңа саяси құқықтар мемлекет алдында жаңа міндеттерді де тудырады деген идея. Ұлт енді өзін барлық адамдардың бірлестігі деп түсінгендіктен, оның қорғаны да баршаның жауапкершілігіне айналды. Осылайша, леви массалық ұлтты ұлттың күштерімен қорғау құралы ретінде құрылды және түсіндірілді. Тарихи тұрғыдан алғанда, леви массалық соғысқа ұлттық қатысу дәуірін баяндады және халықтың жалпы қатысуынсыз кәсіби әскерлердің соғысқан кабинеттік соғыстар (1715–1792) сияқты соғыстың шектеулі формаларын ығыстырды.

Француз революциялық соғыстары

Леви массалық түрде алғаш рет қазіргі заманғы қолданылуы Француз революциялық соғыстары кезінде болды. Ескі тәртіп кезінде, тұрақты армияны соғыс уақытында толықтыру үшін әскери қызметке шақыру (ұрыс арқылы) жүргізілді. Бұл шаруалар қауымдастықтары үшін ұнамады және олардың наразылықтарының бірі болды, олар 1789 жылы шақырылған француздық Генерал-эштаттарында француз монархиясын нығайту мәселесін көтеруді күтті. Бірақ бұл Француз революциясына әкелді, және Ұлттық Ассамблея милицияны жойды.

Соғыстан бұрынғы және соғыс басталған күндер

1789 жылы көшбасшылар революциялық армияны қалай сақтап тұру керектігін ойлады. Желтоқсан айында, «солшыл адам» және «бұрын патшаның мушкетері қызметін атқарған әскери адам» болған Дюбуа де Крансе Ұлттық Ассамблеяда әскери комитет атынан сөз сөйледі. Ол «әмбебап шақыру арқылы жиналған халық армиясын, одан сатып алынған ауыстыру арқылы ешкім құтыла алмайтын армияны» құруға шақырды. Конвенцияның қаулысында мыналар айтылды: «Ұлттық конвент француз ұлтының атынан өз еркіндігін қайтаруды қалайтын барлық халықтарға бауырластық пен көмек көрсететінін жариялайды және атқарушы билікке осы халықтарға көмек көрсету және еркіндік жолында қуғынға ұшыраған немесе қуғынға ұшырауы мүмкін азаматтарды қорғау үшін генералдарға қажетті бұйрықтар беруді тапсырады. Ұлттық конвент сондай-ақ атқарушы билікке генералдарға осы жарлықты басып шығарып, олар басып алған елдердің барлығында түрлі тілдерде таратуға бұйрық берді». Кейбір мәліметтер бойынша, осындай шамамен жартысы ғана жиналған, армияның санын 1793 жылдың ортасында шамамен 645 000-ға жеткізген, бірақ әскери жағдай нашарлай берді, әсіресе 1793 жылдың 23 шілдесінде Майнц түскен кезде. Осы қиын жағдайға жауап ретінде, еуропалық мемлекеттермен соғыс және көтеріліс кезінде Париж петиция берушілері мен федерациялар конвенттен жаппай жұмылдыруды талап етті. Оған жауап ретінде конвент мүшесі Бертран Барер конвенттен «француз халқының өз тәуелсіздігін қорғау үшін біртұтас күшпен көтерілетінін салтанатты түрде жариялауды» өтінді. Конвент 16 тамызда Барердің өтінішін қабылдап, жаппай жұмылдырудың жүзеге асырылатынын мәлімдеді.

Жаппай салық салу туралы қаулы

Декрет 1793 жылғы 23 тамызда Ұлттық конвенциямен қабылдалды, оны Барер Лазар Карномен бірлесіп жазды. Жарлықта күшті сөздермен былай делінген: "Осы сәттен бастап, оның жаулары Республика жерінен қуылғанға дейін барлық француз азаматтары әскерге міндетті түрде тартылады. Жас жігіттер шайқасады, үйленген ерлер қару-жарақ жасап, азық-түлік тасиды, әйелдер шатырлар мен киім тігіп, ауруханаларда қызмет етеді, балалар ескі зығыр матаны бинтке айналдырады, ал қарттар жауынгерлердің рухын көтеріп, патшаларға деген жек көрушілік пен Республиканың бірлігін уағыздау үшін қала алаңдарына жиналады". 18-ден 25 жасқа дейінгі барлық сау-сәлемді еркектер дереу әскерге шақырылды. Бұл әскердегі адам санын едәуір арттырды, 1794 жылдың қыркүйегінде шамамен 1,500,000-ға жетті, бірақ нақты жауынгерлік құрамы 800,000-нан аспады. Сонымен қатар, жарлықта көрсетілгендей, азаматтық халықтың көп бөлігі қару-жарақ өндірісі және басқа да соғыс салалары арқылы, сондай-ақ майданға азық-түлікпен көмектесу арқылы әскерді қолдауға жұмылдырылды. Барердің айтуынша, "Француздардың барлығы, әйелдері де, еркектері де, кез келген жастағы адамдар да еркіндікті қорғауға шақырылады".

Әскерге шақыру

Тарихшы Говард Г. Браунның айтуынша, "Француз мемлекетінің өзінің тудырған дағдарысына үрейлі жауап беруі, көп ұзамай әскери күштерді шамадан тыс жинауға әкелді. Дұшпан әскерлері 81 000-нан аспайтын австриялықтар мен пруссиялықтардан, 6 000 гессендіктерден және бірнеше мың эмигранттардан тұрды. Осы аз ғана күштерге қарсы Франция Еуропадағы кез келген армиядан үлкен, 450 000 адамнан тұратын армияны жұмылдыруға шешім қабылдады". Көзіне қарай, шақырылғандардың нақты саны 750 000-нан 800 000-ға дейін жетеді. Алайда, бұл мәндерді тексеру мүмкін емес және бұл Франция үкіметі сол кезде нақты сандарды беруге жарамсыз болғандықтан, қайта құрылған бағалау болып табылады. Бір дереккөз 1793 жылдың ақпан айындағы ресми сандарды 361 000 адам, 1794 жылдың қаңтарында 670 900 адам, 1794 жылдың сәуірінде 842 300 адам, ал 1794 жылдың қыркүйегінде ең жоғары көрсеткішті 1 108 300 адам деп көрсетеді. "Дегенмен, бұл сандардың құндылығы шамалы". Бұл көрсеткіштер "мемлекет есебінен ұсталып тұрған тізімдегі барлық адамды, соның ішінде ауру, тұтқынға түсу немесе тіпті дезертирлік салдарынан мүгедек болғандарды да қамтиды". 1794 жылы шамамен 800 000 адам активті қызметке қол жетімді болған сияқты. Басқа дереккөздер француз армиясында шамамен 750 000 адамның активті қызмет атқарғанын көрсетеді.