Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландияның Солтүстік аралындағы таулар тізбегі, жергілікті әкімшілік аумақ.
Mountain range on the North Island of New Zealand
the local government area
Уайтакер таулары – Жаңа Зеландиядағы таулар тізбегі. Батыс Оклендте, қалалық Окленд пен Тасман теңізі арасында орналасқан бұл таулар, оның етегі мен жағалаулары мемлекеттік және жеке меншіктегі жерлерді қамтиды. Маорилер бұл аймақты дәстүрлі түрде Те Вао Нуи о Тирива (Тириваның ұлы орман) деп атаған, ол жергілікті, аймақтық және ұлттық маңызы бар. Уайтакер таулары Аукленд аймағындағы таулар тізбегін құрайды, ол негізінен солтүстіктен оңтүстікке қарай, Окленд орталығынан 25 шақырым батысқа созылады. Бұл таулар Уайтакер аймақтық саябағының бір бөлігі болып табылады. 2018 жылдың 1 мамырынан бастап Уайтакер аймақтық саябағының орманды аймақтары, кейбір ерекшеліктермен, жабылды. Окленд қалалық кеңесі жолдарды құрғақ аяқпен жүруге қолайлы деңгейге жеткізу үшін жаңартып, тамырларды қорғауға және каури ауруының таралуын болдырмауға тырысты. Каури ауруы – каури ағаштарына зиян келтіретін және олардың қоректік заттарды сіңіруіне кедері келтіретін бактериялық инфекция, нәтижесінде ағаштар қурап кетеді. Бұл ауруға ем жоқ. Бірақ көптеген аймақтар қазіргі таңда тұрақты түрде жабылып, олардың болашағы белгісіз.
The Waitākere Ranges is a mountain range in New Zealand. Located in West Auckland between metropolitan Auckland and the Tasman Sea, the ranges and its foothills and coasts comprise some of public and private land. The area, traditionally known to Māori as Te Wao Nui o Tiriwa (The Great Forest of Tiriwa), is of local, regional, and national significance. The Waitākere Ranges includes a chain of hills in the Auckland Region, generally running approximately from north to south, 25 km west of central Auckland. The ranges are part of the Waitākere Ranges Regional Park. From 1 May 2018 the forested areas of the Waitākere Ranges Regional Park were closed, with some exceptions, while Auckland Council upgraded the tracks to dry foot standard protect the roots and to prevent the spread of kauri dieback, bacteria that affect kauri trees and prevents them from getting nutrients, effectively killing them. There is no cure. But many are now marked as permanently closed, and their future is uncertain.
Этимология
Вай-такере атауы бастапқыда Те-Хенга (Бетелс жағалауы) жанындағы Уайтакере шығанағындағы бір тастан пайда болған.
The name Wai tākere originally came from a rock located in Waitākere Bay near Te Henga (Bethells Beach).
Геология
Қатты тік топография 12-25 миллион жыл бұрын үлкен Уайтакер жанартауының батысқа қарай болған атқылауларында пайда болған, эрозияға төзімді ежелгі жанартау конгломераттары мен лава ағындарынан қалыптасқан. Уайтакер таулары мен Мюривайдан оңтүстікке қарай жатқан жерлер – 3-5 миллион жыл бұрын теңіз түбінен көтерілген жанартаудың шығыс беткейлері. Тауларды құрайтын көптеген тау жыныстары, мысалы, Пиха және Нихотупу формациялары, жанартаулық және теңіз конгломераттарынан тұрады. Олардың арасында каури, солтүстік рата және риму ағаштары басым. Бұл аймақтарда Уайтакер тас-коромикосы (Veronica bishopiana) деп аталатын бір эндемикалық түр және Батыс Окленд жағалауынан тыс жерлерде сирек кездесетін бірнеше түрлер өседі, олардың ішінде батыс жағалауы кохаи (Sophora fulvida) және жағажай гебесі (Veronica obtusata) бар. Уайтакер таулары 110-нан астам папоротник түрімен және көптеген жергілікті орхидеялармен әйгілі, олардың көпшілігі Австралияның шығыс жағалауынан желмен келген тұқымдардан өсіп шыққан. Уайтакер таулары Жаңа Зеландияның ұзын құйрықты жартаны, Хохштеттер бақасы және кеміргіштер, стаоттар, мысықтар, опоссумдар сияқты жаңадан әкелінген жыртқыш жануарлардың зиянына ұшыраған көптеген жергілікті құс түрлеріне мекен. Таулардың солтүстік бөлігіндегі Отакамиро нүктесі – Жаңа Зеландиядағы сирек кездесетін құрлықтағы ганнеттердің көбею орындарының бірі. Бұталарда каури иттік құрттары, веталар және 14 жұп аяғы бар жұмсақ денелі құрттар, сондай-ақ Перипатоидтер туысына жататын 15 және 16 жұп аяғы бар түрлері бар көптеген омыртқасыз жануарлар кездеседі.
The rugged upstanding topography is formed from erosion resistant ancient volcanic conglomerate and lava flows laid down in eruptions from the large Waitākere volcano to the west 12–25 million years ago. The Waitākere Ranges and land south from Muriwai are the eastern slopes of the volcano, which were uplifted from the sea floor between 3 and 5 million years ago. Much of the rock that forms the ranges, such as the Piha Formation and Nihotupu Formation, are volcanic and marine conglomerate rocks. dominated by kauri, northern rātā and rimu. The ranges are home to one endemic species, Veronica bishopiana, the Waitākere rock koromiko, and additionally some species which are rare outside of coastal West Auckland, including Sophora fulvida, the west coast kōwhai and Veronica obtusata, the coastal hebe. The Waitākere Ranges are known for the wide variety of fern species (over 110), as well as native orchids, many of which self established from seeds carried by winds from the east coast of Australia. The Waitākere Ranges are home to many native species of bird, the New Zealand long tailed bat and Hochstetter's frog, which have been impacted by introduced predatory species including rodents, stoats, weasels, possums and cats. At the northern end of the ranges, Otakamiro Point is the site of one of New Zealand's few mainland gannet breeding colonies. In the bush are many indigenous invertebrates, including kauri snail, wētā and oviparous velvet worms with 14 pairs of legs, and ovoviviparous species of 15 and 16 pairs of legs in the genus Peripatoides.
Маори тарихы
Тамаки маоридің бірқатар өкілдері Уайтакер тауларының алғашқы қоныстануымен байланысты. Окленд жартаралық аймағының құбылыс жырларында Уайтакер таулары Тахуранги (басқа дәстүрлерде патупайарехи деп аталады) тайпасының мекені болған, олар Хунуа тауларының патупайарехилерімен шайқасқан. Уайтакер тауларының маори тіліндегі атауы – Те Вао Нуи а Тирива – Тирива есімін сақтайды, ол Түреху патупайарехилерінің басшысы болған. Желтоқсан айы мен өзен аңғарларының көп бөлігі ресурстарға толы орман мен жағалауға байланысты қоныстанған, осы аймақта 550-ден астам археологиялық орындар тіркелген. Батыс жағалаудағы жылы, қорғалған аңғарлар кумара, таро, хуе (қабақ) және арухе (жайылмалы папоротник) сияқты егін өсіруге өте қолайлы болды және осы аймақтағы көптеген ерте соғыстардың себебі болды. Те Каверау а Маки жағалаудағы мол теңіз өнімдерінен, сондай-ақ Уайтакер тауларының ішіндегі моа, маусымдық жидектер, бақалар, омарлар және басқа да құстар сияқты ресурстардан пайда тапты. 1853 және 1854 жылдары Жаңа Зеландия үкіметі Те Каверау а Макидің 100 000 акр жерін сатып алды, бұл жер Те Каверау а Макимен кеңеспей, басқа тайпалардан алынған. Пхиха мен Те Хенга (Бетелс жағажайы) аумағында қорықтар құрылды, бірақ 1950 жылдары Уайтакер тауларындағы Те Каверау а Маки жерінің көбі бөлініп сатылды. Алғашқы отаршылдық дәуірінде Уайтакер таулары каури ағашының маңызды көзі болды. Манукау портының жанындағы каури ағаштары алғаш рет 1830 жылдары кесілді. Уайтакер тауларының су жолдарында шамамен 70 бөгет салынды, оларды ағаш кесушілер бұзып, су тасқынымен кауриді төмен ағызды. 1870 жылдар мен 1914 жыл аралығында батыс жағалау бойында теміржол салынып, одан әрі 1948 жылы Төменгі Нихотупу суқоймасына дейін созылды. Бес суқойма әлі де жұмыс істеп, сумен жабдықтауда. Тасман теңізінен жақындап келе жатқан ауа райы жүйелерінің жолы таулармен тоқтатылып, орфографиялық жауын-шашын тудыруға жеткілікті көтерілуге себеп болады.
A number of Tāmaki Māori are associated with the early settlement of the Waitākere Ranges. In the creation legend of the Auckland volcanic field, the Waitākere Ranges was home to a tribe of supernatural beings known as Tahurangi (called patupaiarehe in other traditions), who battled with the patupaiarehe of the Hunua Ranges. The Māori language name of the Waitākere Ranges, Te Wao Nui a Tiriwa, refers to Tiriwa, a chief of the Tūrehu patupaiarehe. Much of the coastline and river valleys were settled due to the resource rich forests and coastline, with over 550 recorded archaeological sites recorded in the area. The warm, sheltered valleys of the west coast streams were well suited for growing crops such as kūmara, taro, hue (calabash) and aruhe (bracken fern), and were the cause of many early wars in the area. Te Kawerau ā Maki benefited from the abundant seafood found on the coast, as well as resources found deeper within the Waitākere Ranges, such as moa, seasonal berries, eels, crayfish and other birds. In 1853 and 1854, the New Zealand government acquired around 100,000 acres of Te Kawerau ā Maki land, purchased from other iwi without consultation of Te Kawerau ā Maki. Reserves were created at Piha and Te Henga (Bethells Beach), however by the 1950s almost all Te Kawerau ā Maki land in the Waitākere Ranges had been partitioned and sold. During the early colonial era, the Waitākere Ranges were a major source for kauri wood. Kauri trees near the Manukau Harbour were first felled in the 1830s. Approximately 70 dams were constructed along the waterways of the Waitākere Ranges, which loggers would break in order for kauri to be sent downstream with the flood of water. A tramway was constructed along the west coast gradually between the 1870s and 1914 linking to the sawmill and wharf, eventually being extended as far as Anawhata. and the Lower Nihotupu Reservoir in 1948. The five reservoirs continue to operate today, supplying water. As weather systems approach across the Tasman Sea, their path is blocked by the ranges causing a small uplift sufficient to trigger orographic rainfall.
Өңірлік парк
19 ғасырдың соңына қарай Уайтакер таулары аймағы туристер үшін танымал болды, әсіресе Уайтакер шарлауығы және Пихадағы Өткел. 1920 жылдары бөгеттер салынғаннан кейін Нихотупу және Хуиа аймақтары жергілікті өсімдіктермен қайта орманды болды. Бұл орман осы аймақтарда тұратын тұрғындарға күшті әсер етті және Уайтакер тауларын табиғат қорығына айналдыру науқанының бастамасы болды. 1940 жылы Окленд қаласының құрылғанына 100 жыл толуына арналған Оклендтің 100 жылдық ескерткіш паркі ашылды. 2019 жылға қарай бұл аймақ кеңейіп, Жаңа Зеландияның құс түрлерін, соның ішінде ақбас (попокатеа), Солтүстік аралдың қызғалдағы (тутувай) және кокаконы қайта енгізуге мүмкіндік берді; соңғысы 1950 жылдары бұл тауларда соңғы рет көрінген. 2008 жылы парктің қорғалуын қамтамасыз ету мақсатында Уайтакер тауларының мұралық аймағы туралы заң қабылданды. Уайтакер аймақтық саябағы 2008 жылғы Уайтакер тауларының мұралық аймағы туралы заңмен қорғалған аумақтың шамамен 60% -ын құрайды. Бұл заң 27 700 гектарға жуық мемлекеттік (Уайтакер аймақтық саябағы) және жеке меншіктегі жерді қорғайды. 2006 жылдың наурыз айында энтомолог Питер Мэддисон Уайтакер тауларындағы көптеген ересек каури ағаштарының ерекше омицет ауруына шалдыққандығын анықтады. Ауру таулардағы каури ағаштарына одан әрі зиян келтіргеннен кейін, Те Каверау а Маки 2017 жылы рахуи жариялады, азаматтардан каури ағаштарының қурауына қарсы шара ретінде тауларға кірмеуді сұрады. Бір жылдан кейін Окленд қалалық кеңесі Уайтакер тауларына кіруді шектеу туралы ресми шешім қабылдады. Каури ағаштарын қорғау үшін жағалаулар мен қиыршық тас төселгеннен кейін таулардағы жолдар қайта ашыла бастады.
By the late 19th century, the Waitākere Ranges area became popular for sightseers, notably the Waitākere Falls and the Gap at Piha. After the construction of the dams in the 1920s, the Nihotupu and Huia areas reforested in native bush. This forest left a strong impression on residents who lived in these communities, and was one of the major factors that sparked the campaign for the Waitākere Ranges to become a nature reserve. The Auckland Centennial Memorial Park opened in 1940, commemorating 100 years since the establishment of Auckland. By 2019, this area had grown to , and led to reintroductions of New Zealand bird species, including the whitehead (pōpokatea), North Island robin (toutouwai) and kōkako; the latter having last been seen in the ranges in the 1950s. In 2008, the Waitākere Ranges Heritage Area Act was produced, as formal legislation to ensure the protection of the park. The Waitākere Ranges Regional Park covers about 60% of the area protected by the Waitākere Ranges Heritage Area Act of 2008. The act protects approximately 27,700 ha of both public (the Waitākere Ranges Regional Park) and privately owned land. In March 2006, entomologist Peter Maddison noticed many mature kauri in the Waitākere Ranges had been infected with a distinct oomycete disease. After the disease had begun to increasingly impact kauri in the ranges, Te Kawerau ā Maki announced a rāhui in 2017, asking for members of the public to not enter the ranges as a measure to protect the trees against kauri dieback. This was followed by a formal vote by Auckland Council to restrict access to the Waitākere Ranges a year later. Tracks in the ranges have slowly begun to be reopened, after extensive work on tracks to incorporate boardwalks and gravel as protective measures for kauri.