Кіріспе

Оңтүстік – төрт тараптың бірі. Оңтүстік солтүстікке қарама-қарсы бағытты көрсетеді және батыс пен шығысқа перпендикуляр болады.

Этимология

Оңтүстік сөзі көне ағылшын тіліндегі sūþ сөзінен, ал одан бұрынғы протогерман тіліндегі *sunþaz ("оңтүстік") сөзінен шыққан. Бұл сөз, мүмкін, күн сөзінің шыққан прото-индоевропалық түбірмен байланысты болуы мүмкін. Кейбір тілдерде оңтүстік осылай сипатталады, себебі ол солтүстік жарты шарда күннің түскі уақыттағы бағыты (латын тіліндегі meridies 'түскі уақыт, оңтүстік' – medius 'орта' + dies 'күн', ағылшын тіліндегі meridional сөзімен салыстырыңыз), ал басқалары оңтүстікті күннің шығу кезіндегі оң жағы деп сипаттайды, мысалы, Киелі кітаптағы еврей тілінде תֵּימָן teiman 'оңтүстік' – יָמִין yamin 'оң', арамей тілінде תַּימַנַא taymna – יָמִין yamin 'оң' және сирия тілінде ܬܰܝܡܢܳܐ taymna – ܝܰܡܝܺܢܳܐ yamina (содан Йеменнің атауы пайда болған, ол Леванттың оңтүстігінде/оң жағында орналасқан жер). Оңтүстік кейде S деп қысқартылады.

Навигация

Келісім бойынша картаның төменгі немесе төмен қарап тұратын жағы оңтүстік болып саналады, бірақ осы келісімге қайшы келетін кері карталар да бар. Компас көмегімен оңтүстікке бару үшін 180° бағытты немесе азимутты орнатыңыз. Басқаша айтсақ, тропиктерден тыс Солтүстік жарты шарда күн шамамен түскі уақытта оңтүстікте болады.

Оңтүстік полюсі

Шынайы оңтүстік – Жердің айналу осінің бір ұшы, ол Оңтүстік полюс деп аталады. Оңтүстік полюс Антарктидада орналасқан. Магниттік оңтүстік – оңтүстік магниттік полюске қарайтын бағыт, ол оңтүстік географиялық полюстен біршама қашықтықта жатыр. Норвегиялық Роалд Амундсен 1911 жылдың 14 желтоқсанында Оңтүстік полюске жеткен алғашқы адам болды, ал Ұлыбританиядан келген Эрнест Шеклтон жетіспей кері қайтуға мәжбүр болғаннан кейін.

География

Дүниежүзілік оңтүстік – жер шарының әлеуметтік және экономикалық жағынан дамымаған оңтүстік жартысы. Дүниежүзілік солтүстіктің 95%-ы жеткілікті тамақ пен баспанаға және жұмыс істейтін білім беру жүйесіне ие. "Оңтүстік" термині елге қатысты да қолданылуы мүмкін, әсіресе айқын экономикалық немесе мәдени айырмашылықтар болған жағдайларда. Мысалы, Мейсон-Диксон сызығымен АҚШ-тың солтүстік-шығысынан бөлінген АҚШ-тың оңтүстігі, немесе Англияның оңтүстігі, ол саяси және экономикалық тұрғыдан Англияның солтүстігімен салыстыруға келмейді. Оңтүстік конусы – Оңтүстік Американың ең оңтүстік аймағын атау үшін қолданылатын термин. Бұл аймақ кері бұрылған "конус" пішіндес, үлкен жарты арал сияқты, Аргентина, Чили, Парагвай, Уругвай және Бразилияның оңтүстік бөлігін (Рио-Гранде-ду-Сул, Санта-Катарина, Парана және Сан-Паулу штаттары) қамтиды. Мағынасы сирек Боливияға дейін кеңейеді, ал ең шектеулі мағынасында тек Чили, Аргентина және Уругвайды қамтиды. Оңтүстік Африка Африканың оңтүстік ұшында орналасқандықтан осылай аталды. Құрылған кезде елдің аты ағылшын тілінде Оңтүстік Африка Одағы деп аталды, бұл оның төрт бұрынғы бөлек британдық колонияның бірігуінен пайда болғанын көрсетеді. Австралия өзінің атын латын тіліндегі Terra Australis ("Оңтүстік жер") деген сөзден алған, бұл атау ежелгі заманнан бері Оңтүстік жарты шардағы гипотетикалық континентті білдірген.

Басқа қолданыстар

Бридж карточкалық ойынында ойыншылардың бірі ұпай есебі үшін Оңтүстік деп аталады. Оңтүстік Солтүстікпен серіктес болып, Шығыс пен Батысқа қарсы ойнайды. Грек дінінде Нотос – оңтүстік жел, жаздың соңы мен күздің дауылдарын келтіретін.