Кіріспе

1285–1314 жылдар аралығында Франция королі болған Филипп IV (1268 жылдың сәуірінен маусым айына дейін – 1314 жылдың 29 қарашасы), «Филипп Әділ» деп аталатын, 1285–1314 жылдар аралығында Франция королі болды. Наварраның Жанна I-ге үйленгендіктен, ол 1284 жылдан 1305 жылға дейін Филипп I ретінде Наварра королі, сондай-ақ Шампань графы болды. Филипп әдемі болғанымен, сондықтан «le Bel» деген лақапқа ие болды, оның қатал, автократиялық, әсерлі және бейілсіз мінезі оған (достары мен жауларынан) «Темір патша» сияқты басқа лақаптарды сыйлады. Оның қыраулы қарсыласы, Памиер епископы Бернар Сейссе, оны былай сипаттады: «Ол адам да, жануар да емес. Ол – мүсін». Филипп, дворяндар мен дін қызметкерлерінің байлығы мен билігін азайтуға тырысып, корольдікті басқару үшін Гийом де Ногаре мен Энгерран де Мариньи сияқты білікті мемлекеттік қызметкерлерге сүйенді. Даусыз монархияны көздеген король, вассалдарын соғыстар арқылы бағындырып, олардың феодалдық артықшылықтарын шектеді, соның нәтижесінде Франция феодалдық елден орталықтандырылған ерте заманғы мемлекетке айналды. Халықаралық аренада Филипптің амбициялары оны еуропалық істерге ықпалды етті және көптеген жылдар бойы ол туыстарын шетелдік тақтарға орналастыруға тырысты. Оның әулетінен шыққан ханзадалар Венгрияда билік етті, ал ол тағы бір туысын Киелі Рим императоры етіп тағайындауға тырысып, сәтсіз аяқтады. Филипптің билігіндегі ең маңызды қақтығыстар – король Эдуард I-нің Францияның оңтүстік-батысындағы герцогтігі үшін Англиямен болған дау және 1302 жылы «Алтын шұңқырлар» шайқасында Филиппті жеңіске жеткізіп, француз корольдік билігіне қарсы көтерілген Фландрия графтығымен соғыс. Фламандтармен соғыс Филипптің толық жеңісімен аяқталды, одан кейін ол көптеген фламанд қалаларын патшалық жерлерге қосты, сонымен қатар үлкен сомада ақша алды. Ішкі саясатта оның билігі еврейлермен және Тамплиерлер орденімен күреске толы болды. Екі топқа да үлкен қарыз болған Филипп оларды «мемлекет ішіндегі мемлекет» және корольдік билікке үнемі қауіп тудыратын күш деп қарады. 1306 жылы Филипп еврейлерді Франциядан қуды, ал 1307 жылы Тамплиерлер орденін толығымен жойды. Монархияны одан әрі нығайту үшін Филипп Франциядағы католик шіркеуіне салық салуға және мемлекеттік бақылау орнатуға тырысты, бұл Рим папасы VIII Бонифациймен қақтығысқа әкелді. Нәтижесінде 1303 жылдың қыркүйегінде француз әскерлері Колонна отбасының қолдауымен папаның Ананьидегі резиденциясына шабуыл жасады. Рим папасы VIII Бонифаций тұтқындалып, бірнеше күнге қамауға алынды. Бұл 1309–1376 жылдар аралығында Авиньон папалығының құрылуына әкелді. Оның соңғы жылы патша отбасындағы қарыштанумен байланысты «Тур-де-Несль ісі» болды, онда король Филипптің үш келіні зина жасады деп айыпталды. Оның үш ұлы Франция патшалары болды: Людовик X, Филипп V және Карл IV. Олардың өздерінен балалары қалмағандықтан, бірінен соң бірі қайтыс болуы француз патшалығының болашағын күмәнді ететін мұрагерлік дағдарысты тудырды, бұл соңынан жүз жылдық соғысқа (1337–1453) әкелді.

Жастық шақ

Капе әулетінің мүшесі Филип 1268 жылы ортағасырлық Фонтенбло (Сен-э-Марн) бекінісінде, болашақ Филип III Батыл мен оның бірінші әйелі Арагондық Изабелланың ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Францияның мұрагері болды, себебі ол король Людовик IX-тың үлкен ұлы еді. 1270 жылдың тамызында, Филип екі жаста болғанда, оның әкесі крест жорығынан оралғанда қайтыс болды, содан кейін әкесі патша болып, ағасы Луи мұрагер атанды. Бес айдан соң, 1271 жылдың қаңтарында, Филиптің анасы аттан құлап қайтыс болды; ол сол кезде бесінші баласын күтіп жүрген және күйеуінің қасында патшайым болып таж кимеген еді. Бірнеше ай өткен соң, Филиптің кіші інісі Роберт те қайтыс болды. Филиптің әкесі 1271 жылдың 15 тамызында Реймсте патша болып таж киді. Алты күннен кейін ол қайтадан үйленді; Филиптің әкесінің екінші әйелі Брабант герцогының қызы Мари болды. 1276 жылдың мамыр айында Филиптің ағасы Луи қайтыс болды, ал сегіз жасар Филип мұрагер атанды. Луи уланған деген күдік туды, және оның әкесінің екінші әйелі Мария Брабант осыған қатысты деген аңыз тарады. Бұл әңгімелерге себеп, Луи қайтыс болған айда патшайым ұл тауып алғаны болды. Алайда, Филип және оның ағасы Шарль ересекке жетіп, үлкен отбасыларын құрды. Филиптің оқу білімі әкесінің қайырымдылық таратқышы болған Гийом д'Эркуиге тапсырылды. 1285 жылдың қазанында аяқталған Арагонның Петр III-ге қарсы крест жорылысы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Филип Петрмен крестшілер әскерін қауіпсіз кері қайтару туралы келісім жасасқан болуы мүмкін. Бұл келісімді Каталония шежірешілері растайды. Жозеф Страйер мұндай келісімнің қажетсіз болғанын айтады, себебі Петр француздермен шайқасқа түсуден немесе жас Филиптің ашуын қоздырудан пайда көре алмаған. Филип 1284 жылдың 16 тамызында Наварра королевасы Жоанна I (1271–1305) -мен үйленді. Екеуі бір-біріне сүйіспеншілікпен және адалдықпен қарады, және Жоанна 1305 жылы қайтыс болғаннан кейін Филип қайтадан үйленуден бас тартты, себебі бұл үлкен саяси және қаржылық пайда әкелгенімен, оның ниеті басқаша еді. Некеден алынған негізгі әкімшілік пайда – Жоаннаның Шампань және Бри жерлерін мұраға алуы болды, олар Иль-де-Франстағы патшалық жерлеріне жақын орналасқандықтан, патшаның жерлеріне қосылып, оның патшалығын кеңейтті. Шампаньды қосып алу патшалық кірістерін едәуір арттырды, ірі жартылай тәуелсіз феодтың автономиясын жойды және патшалық аумақты шығысқа қарай кеңейтті. Филип 1312 жылы Францияға Лионды да қосты. Наварра 1284 жылдан бастап Филип пен Жоаннаның билігінде 44 жыл бойы Франциямен жеке одақта болды. Пиренейдегі Наварра патшалығы кедей болғанымен, стратегиялық маңызы бар еді. 1328 жылы Капетиялық әулет тоқтап қалғанда, жаңа Валуа патшасы Филипп VI осы жерлерді Францияға қосып алуға тырысты, Филип IV-нің аға мұрагері Наварра королевасы Жоанна II-ге Франциядағы басқа жерлермен өтемақы төледі. Алайда, Жоанна II-нің отбасының қысымы Филипп VI-ны 1329 жылы жерді Жоаннаға қайтаруға мәжбүр етті, және Наварра мен Франция билеушілері қайтадан екі түрлі адам болды.

Билік

Наварраның Иоанна I-ге үйленгеннен кейін, Филипп I Наварра атанды, ал Филипп 17 жасында француз тағына отырды. 1286 жылғы 6 қаңтарда Реймсте корольдікке билік етіп, тәж кигізілді. Патша ретінде Филипп кез келген құнмен монархияны нығайтуға бекінді. Ол өзінің барлық ізашарларынан гөрі заңгерлердің кәсіби бюрократиясына көбірек сүйенді. Ол халықтан қашық тұрды және нақты саясатты, әсіресе ұнамайтын саясатты өз министрлеріне тапсырды; осылайша епископ Сайссет оны "бір пайдасы жоқ сұлу" деп атады. Вильгельм де Ногарет сияқты басқалар оны қастерледі, оның құдайға адалдығы мен шіркеуді қолдауы үшін мақтады. Оның билеуі орталықтандырылған басқаруға көшуді білдірді, бұл корольдік кеңесінің, Парламенттің және Есептік палатаның құрылуымен немесе нығаюымен сипатталады, бұл белгілі бір тарихи тұрғыдан қарағанда, жаңашылдыққа қарай жасалған қадам.

Англияға қарсы соғыс

Аквитания герцогы ретінде ағылшын королі Эдуард I Филипптің вассалы болды және оған құрмет көрсетуі керек еді. Бірақ 1291 жылы Акрының құлауынан кейін бұрынғы одақтастар наразылық білдіре бастады. 1293 жылы ағылшын және француз теңізшілерінің арасындағы жанжалдан кейін бірнеше кемелер тәркіленіп, Ла-Рошель тоналып, Филипп Эдуардты француз сарайына шақырды. Англия королі бұл мәселені Парижге жіберген елшілер арқылы шешуге тырысты, бірақ олар тікелей бас тартты. Филипп Эдуардты герцог, вассал және одан артық емес деп атады, Англия мен Франция арасындағы қарым-қатынастың халықаралық маңызына қарамастан. Эдуард ашық саясатпен нәтижеге қол жеткізе алмағандықтан, отбасылық байланыстарды пайдалануға бел буды. Ол Филипптің туысы және әйелінің әкесі болған ағасы Эдмунд Краучбекті француз патшалық отбасымен келіссөздер жүргізу және соғыстың алдын алу үшін жіберді. Сонымен қатар, Эдуард сол кезде Филипптің қарындасы Маргаретқа уәкілдікпен үйленді, ал келіссөздер сәтті аяқталған жағдайда Эдмунд Маргаретті Эдуардқа үйлену үшін Англияға эскорттауға тиіс еді. Шындығында келісімге қол жеткізілді; онда Эдуард Аквитания герцогы ретінде бағыну белгісі ретінде Гасконияны Филипке уақытша тапсыратыны айтылды. Ал Филипп Эдуардты кешіріп, белгілі бір мерзімнен кейін Гасконияны қайтарып беруге уәде берді. Неке мәселесінде Филипп Эдуард пен Маргарет арасындағы жас айырмашылығына байланысты қатаң талаптар қойды; үйленуге келісім беру үшін Гаскония провинциясы Филипптің құзырында қалатын болды. Үйлену күні де француз жерлерін Эдуардқа қайтару рәсімі аяқталғанға дейін кейінге шегерілді. Бірақ Эдуард, Эдмунд және ағылшындар алданып қалды. Француздар бұл жерді ағылшын монархына қайтаруға ниетті болған жоқ. Эдуард келісімнің өзінің бөлігін орындап, континенттік иеліктерін француздарға тапсырды. Алайда Филипп ағылшын королінің шақырудан бас тартқанын сылтау етіп, Эдуардтың феодалдық иеліктерін толығымен жоғалтты деп жариялады, бұл Англиямен қарым-қатынастың ушығуына себеп болды. Бар Саума Бағдадтағы моңғол Илхандығының билеушісі Арғунға франко-моңғол одағын құру туралы ұсыныс жасады. Арғун моңғолдар мен еуропалықтардың ортақ жауы – мамлюктерге қарсы күштерін біріктіруге тырысты. Ол сондай-ақ, мұсылмандардан Иерусалимді қайтарып алғаннан кейін оны христиандарға қайтаруға уәде берді. Филипп елшіліктің өтінішіне жағымды жауап бергендей көрінді, өзінің ақсүйектерінің бірі, Гоберт де Хеллевилді Бар Саумамен бірге моңғол жеріне жіберді. 1288 және 1289 жылдары Арғун мен Филипп арасында әскери ынтымақтастық мүмкіндіктерін қарастыратын хат алмасу жүрді. Алайда Филипп мұндай әскери жоспарларды іске асырмады. 1305 жылдың сәуір айында моңғолдардың жаңа билеушісі Өлжіайту Филипке, Рим папасына және Англияның Эдуард I-ге хаттар жолдады. Ол Еуропаның христиан елдері мен моңғолдардың мамлюктерге қарсы әскери ынтымақтастығын қайтадан ұсынды. Еуропалық елдер тағы бір крест жорығын ұйымдастыруға тырысты, бірақ ол кейінге шегерілді және ешқашан өтпеді. 1312 жылдың 4 сәуірінде Вена соборында тағы бір крест жорығы жарияланды. 1313 жылы Филипп "крест алды", яғни Левантқа крест жорығына баруға уәде берді, сонымен қатар папа Климент V-нің шақыруына жауап берді. Алайда, Ангерран де Мариньи оны сапардан бас тартуға кеңес берді және ол көп ұзамай аң ауысқанда қаза тапты.

Алдағы уақыттағы жетіспеушіліктер

Филипп IV тұсында француз корольдік үкіметінің жылдық кәдімгі кірістері шамамен 860 000 ливр турни құрады, бұл 46 тонна күміске тең болатын. Жалпы кірістер кәдімгі кірістерден шамамен екі есе көп болды. Кірістердің 30%-ы корольдік жерлерден жиналды. Корольдік қаржы басқармасында шамамен 3000 адам жұмыс істеді, олардың шамамен 1000-ы ресми лауазымдағы қызметкерлер еді. Таққа отырғаннан кейін Филипп әкесінен Арагонға қарсы соғыстан қалған үлкен қарызды мұра етті. 1286 жылдың қараша айына қарай, ол негізгі қаржыгерлері – тамплиерлерге 8 тонна күміз берді, бұл мемлекеттік кірістердің 17%-ына тең еді. Бұл қарыз тез арада төленді және 1287 және 1288 жылдары Филипптің корольдігі бюджет профицитін көрсетті. 1289 жылдан кейін Саксонияда күміс өндірісінің төмендеуі және Филипптің Арагон, Англия және Фландрияға қарсы соғыстары француз үкіметін бюджет тапшылығына алып келді. Филипптің әкесінен мұраланған Арагонға қарсы соғыс 1,5 миллион ливр турни (LT) шығынды талап етті, ал 1294–1299 жылдардағы Гаскония үшін Англияға қарсы соғыс тағы 1,73 миллион LT құнды. Арагон соғысынан алынған қарыздар 1306 жылға дейін төленіп жатты. Тапшылықты жабу үшін 1289 жылы папа Николай IV Филипке Франциядағы шіркеу жерлерінен 152 000 ливр пари (LP) мөлшерінде ондық жинауға рұқсат берді. 1,52 миллион LP кіріс алған Франциядағы шіркеудің корольдік үкіметтен гөрі үлкен қаржылық ресурстары болды, оның 1289 жылғы кәдімгі кірісі 595 318 LP, ал жалпы кірісі 1,2 миллион LP құрады. 1290 жылдың қараша айына қарай тапшылық кірістердің 6%-ын құрады. 1291 жылы бюджет қайтадан профицитке шығып, 1292 жылы қайтадан тапшылыққа түсті. Ұдайы тапшылықтар Филиппті Ломбард саудагерлерін тұтқындауға бұйрық берді, олар бұрынғыда оған болашақ салықтардан түсетін ақшаға кепілдік берген үлкен қарыздар берген еді. Ломбардтардың мүлкі мемлекеттік агенттер тарапынан тәркіленді және король Ломбардтарды француз азаматтығын алуға мәжбүрлеу арқылы 250 000 LT алды. Осы қатаң шараларға қарамастан, 1293 жылы тапшылықтар жиналып жатты. 1295 жылға қарай Филипп өзінің негізгі қаржы көзі ретінде тамплиерлерді флоренциялық Франчези банкирлерімен алмастырды. Итальяндықтар тамплиерлердің мүмкіндіктерінен әлдеқайда асып түсетін үлкен қарыздар көтере алды және Филипп оларға көбірек сенді. Осы кезеңде корольдік қазына Париж ғибадатханасынан Луврға көшірілді.

Құнсыздану

1294 жылы Франция мен Англия соғысқа шықты, ал 1297 жылы Фландрия графтығы Франциядан тәуелсіздігін жариялады. Бұл қақтығыс француз монархының қаржылық қиындықтарын күшейтті. Соғыс жалғасып, бюджет тапшылығы сақталғанда, Филипптің әскери шығындарын қаржыландырудың жалғыз жолы – монета құнын төмендету болды. Бұл шара халықты монеталарын патшалық қазынаға әкелуден сақтандырды, олар күмістерін шетелге алып, оны құнды валютаға айырбастауға тырысты, нәтижесінде 1301 жылға қарай Францияда күміс күрт азайды. Валютаның құнсыздануы 1296 жылдың қарашасынан 1299 жылдың Рождествосына дейін корольді 1.419 миллион ливрмен қамтамасыз етті, бұл сол кезеңдегі 1.066 миллион ливр соғыс шығындарын жабуға жеткілікті болды. Осының салдарынан туған инфляция аристократия мен шіркеу сияқты кредиторлардың нақты табысына зиян келтірді, олар бұрынғыдай құнды валютада берген қарыздары үшін құнсызданған валюта алды. Қарызға батқан халықтың төменгі топтары девальвациядан пайда көрмеді, себебі жоғары инфляция олардың ақшасының сатып алу қабілетін азайтты. Бұл әлеуметтік толқуларға әкелді. 1303 жылдың 22 тамызына дейін бұл практика айналыстағы ливрлердің, сулердің және деньерлердің құнының үштен екі бөлігін жоғалтуға соқтырды. 1302 жылы Алтын шұңғыр шайқасындағы жеңіліс француз қаржысына ауыр соққы болды: осы шайқастан кейінгі 15 айда валюта құны 37%-ға төмендеді, және алтын мен күмістің шетелге шығарылуын тиым салатын жаңа жарлықтар шығарылды. Корольдік үкімет шенеуніктер мен азаматтарға күміс ыдыстарын монеталар шығару үшін беруді бұйырды – тиісінше, барлығын немесе жартысын. Дефицитті жабу үшін жаңа салықтар енгізілді. Халық байлығын елден ақшалай емес формада шығаруға тырысқанда, Филипп патшаның рұқсатысыз тауар экспортын тоқтатты. Пападан тағы бір кресттік ондық алынып, корольдік қазына Темплиерлерді қайтадан кредитор ретінде тарту үшін ғибадатханаға қайтарылды. Осы шешімдердің салдарына қарамастан, сол кезде олар әдепсіз деп есептелмеді, себебі бұл ханзаданың қабылданған құқығы еді, және соғыс сияқты ерекше жағдай болғанда, бұл құқық кеңейтілуі мүмкін еді. Сонымен қатар, айналысты сақтау үшін күміс мазмұны төмен монеталар шығару қажет болды, себебі күмістің инфляциясы және жалғасып жатқан коммерциялық революция валютаның күрт жетіспеушілігіне әкелді.

Қайта бағалау

1305 жылы Фламанд соғысын жеңіспен аяқтағаннан кейін, 1306 жылғы 8 маусымда Филипп жаңа монеталардың күміс мазмұнын 1285 жылғы деңгейге, яғни бір ливр үшін 3,96 грамм күміске дейін көтеруге бұйрық берді. Ескі және жаңа валюталардың құнын теңестіру үшін 1303 жылғы құны төмендетілген монеталар сәйкес түрде үштен екі бөлігіне дейін қайта бағасыздандырылды. Қарызкорлар жаңа, құнды валютада қарыздарын өтеу қажеттілігінен қаңғырып қалды. Бұл 1306 жылғы 30 желтоқсанда Париждегі көтеріліске әкеп соқты, нәтижесінде Филипп уақытша Темплиерлер орденінің штаб-пәтерінде, Париж ғибадатханасында паналауға мәжбүр болды. Әлдебір еврей монета орындарындағы күмісті бақылауға тырысып, қайта бағалауды іске асыру мақсатымен Филипп 1306 жылғы 22 шілдеде еврейлерді елден қууға бұйрық берді және 23 тамызда олардың мүлкін тәркілеп, осы шара арқылы кем дегенде 140 000 LP жинады. Еврейлер кеткеннен кейін Филипп патшалық сақшыларды тағайындап, еврейлер берген қарыздарды жинады, ал ақша Корольдік қазынаға жіберілді. 1315 жылы Филипптен кейін еврейлерге 12 жыл бойы мемлекеттік араласусыз тұруға кепілдік беріліп, қайта шақырылды. 1322 жылы патшаның мұрагері еврейлерді тағы да елден қуды. Филипп француз дін қызметкерлерінен жылдық табысының жартысын салық ретінде жинағанда, Католик шіркеуінде және Папалықта наразылық тудырды, бұл Папа Бонифаций VIII-ді 1296 жылғы Clericis Laicos бұйрығын шығаруға итермеледі, ол шіркеу мүлкін Франция Корольдігіне беруге тыйым салды. Филиппке жауап ретінде Франциядан алтын-күміс шығаруға тыйым салды. 1297 жылға қарай Бонифаций Филипптің төтенше жағдайларда дін қызметкерлерінен салық алуына келісті. 1301 жылы Филипп Памье епископын мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен тұтқындады. Бонифаций француз епископтарын Филипптің әрекеттерін талқылау үшін Римге шақырды. Оған жауап ретінде Филипп Париж епископтары, дворяндары және бай қала тұрғындарынан тұратын жиын өткізіп, Папаны айыптады. Оның билігі кезінде алғаш рет пайда болған бұл жиын, Эстат-генералдың алғашқысы болды және оның министрлері үкіметке енгізген кәсібиліктің және тәртіптің көрсеткіші болды. Бұл жиналысқа дін қызметкерлері, дворяндар және қала тұрғындары қатысты және Филиппке қолдау көрсетті. Бонифаций 1302 жылғы Unam Sanctam атты танымал бұйрығымен жауап берді, ол Папаның жоғарылығын жариялады. Филипп өзінің өкілі Гийом де Ногаретті Бонифацийді Ананьиде тұтқындауға жібергеннен кейін жеңіске жетті. Папа қашып құтылды, бірақ көп ұзамай қайтыс болды. Француз архиепископы Бертран де Го француздық Климент V болып сайланды, осылайша Папалықтың «Вавилон тұтқындығы» (1309–76) басталды, оның барысында Папалықтың ресми орны Авиньонға көшірілді, француз аумақтарымен қоршалған анклав, және француз бақылауына алынды.

Темплирлер жасағының қысылуы

Филипп Римдегі ғибадатхана иелеріне, монастырь әскери орденіне көп қарыз болды. Оның Латын Шығысындағы христиан паломниктерін қорғаушы ретіндегі бастапқы рөлі 13 ғасырдың соңына қарай банк және басқа да коммерциялық қызметпен ауыстырылды. Крест жорықтарының танымалдылығы төмендегенде, әскери ордендерге қолдау азайды, ал Филипп ғибадатхана иелеріне қарсы наразылықты Франциядағы ұйымның баршасына қарсы әрекет ету үшін, ішінара өз қарыздарынан құтылу үшін пайдаланды. Басқа да себептер болуы мүмкін, олар: ереске қатысты алаңдаушылық, әлсіреген Папалыққа француз бақылауын нығайту және француз үкіметінің қаржылық басқаруында ғибадатхана шенеуніктерін патшалық шенеуніктермен алмастыру. Жақындағы зерттеулер Филипп Кереметтің және оның министрлерінің (әсіресе Гийом де Ногарет) саяси және діни мотивацияларын көрсетіп отыр. «Ғибадатхана иелерінің ересін» «ашу» және жою арқылы Капетия монархиясы Папалық теократияның мистикалық негіздерін өзіне иеленді. Ғибадатхана ісі осы негіздерді иелену процесінің соңғы қадамы болды, ол VIII Бонифаций кезіндегі Франко-Папалық араздығымен басталды. Католик дінінің ең мықты қорғаушысы болғандықтан, Капетия патшасы Мәсіх сияқты рөл атқарып, Пападан жоғары тұрды. Демек, ғибадатхана иелерінің сотында «патшалық теократияны» орнату мәселесі тұрды. 1307 жылдың 13 қазанында таңертең Францияда жүздеген ғибадатхана иелері Филипп Кереметтің агенттерімен бірдей уақытта тұтқындалды, кейіннен олар ереске мойынсұну үшін азапталды. Ғибадатхана иелері тек Папаға ғана жауапты деп есептелді, бірақ Филипп ұйымды тарату үшін оның толығымен бағыныштысы болған Клемент V-ге ықпалын қолданды. Папа Клемент тиісті сот процесін өткізуге тырысты, бірақ Филипп бұрынғы мәжбүрлі мойындауларды көптеген ғибадатхана иелерін тиісті қорғаныс жасамас бұрын өртке жіберу үшін пайдаланды. 1314 жылдың наурыз айында Филипп ғибадатхананың соңғы Ұлы магистрі Жак де Молайды және Нормандия прецепторы Джеффри де Шарниді өртке жағып жіберді. Оқиға туралы есептеме мынадай: Кардиналдар 1314 жылдың наурыз айына дейін өз міндеттерін орындамай келді (күн туралы ғалымдар арасында пікір таласы бар), сол кезде Нотр-Дам алдындағы платформада Жак де Молай, ғибадатхана магистрі, Джеффри де Шарни, Нормандия магистрі, Хью де Перауд, Франция визитаторы және Годфрой де Гонневиль, Аквитания магистрі түрмеден шығарылды, онда олар жеті жылға жуық жатқан, кардиналдар мен Сен архиепископы және олар шақырған басқа да жоғары лауазымды шенеуніктермен келісім бойынша үкімді қабылдау үшін. Қылмыскерлер мойындаған және растаған қылмыстарды ескере отырып, тағайындалған жаза ережеге сәйкес келді – мәңгілік түрме жазасы. Іс аяқталды деп есептелді, бірақ прелаттардың қорқынышы мен жиналған халықтың таңғалуымен де Молай мен Джеффри де Шарни тұрды. Олар өздеріне тағылған қылмыстар үшін емес, өз өмірлерін сақтап қалу үшін ордендеріне сатқындық жасады деді. Орден таза және қасиетті болды, айыптаулар жалған, ал мойындаулар жалған болды. Кардиналдар оларды Париж превотына тапсырды және осы күтпеген жағдайды талқылау үшін зейнеткерлікке шықты, бірақ олар барлық қиындықтардан құтылды. Филипп бұл жаңалықты естігенде ашуға булықты. Оның кеңесімен қысқаша кеңесу ғана қажет болды. Канондар қайтадан ереске түскендікті сотсыз өртеу керектігін жариялады, фактілер мәлім болды және Папалық комиссияның ресми үкімін күтудің қажеті жоқ. Сол күні, күн батқанға дейін Сейн өзеніндегі шағын аралға, сарай бағына жақын жердегі Иле-де-Жюде аралына өрт орнатылды. Мұнда де Молай мен де Шарни кешірім сұраудан бас тартып, азаптарын сабырмен көтеріп, өртке жағылды, бұл оларға халық арасында шейіт атын әкелді, олар құрметпен күлін реликті ретінде жинады. Бір айдан кейін Папа Клемент V, жүрек ауруынан қайтыс болды деп есептеледі, ал сегіз айдан кейін Филипп IV, қырқ алты жасында аң ауысқанда қаза тапты. Бұл де Молай оларды Құдайдың сотының алдына шақырды деген аңызға жол ашты, бұл француз халқы арасында кең таралды. Тіпті Германияда Филипптің өлімі ғибадатхана иелерін жойғаны үшін жаза ретінде айтылды, ал Клемент өлім төсегінде үш үлкен қылмыс үшін өкініштен жас төкті, атап айтқанда Генрих VII-ді улаған, Киелі Рим императоры және ғибадатхана иелері мен Бегиналардың құлауы. Он төрт жыл ішінде тақ Филипптің ұлдарының арасында жылдам ауысты, олар салыстырмалы түрде жас қайтыс болды және еркек мұрагерлер қалдырмады. 1328 жылға қарай оның еркек желісі жойылды, ал тақ оның бауыры Валуа желісіне өтті.

Тур де Несле ісі

1314 жылы Филипп IV-нің келіндері, Бургундиялық Маргарет (Люи X-тің әйелі) және Бургундиялық Бланша (Карл IV-тің әйелі) зына жасады деген айып тағылды, ал олардың күдікті сүйіктілері (Филипп д’Оне және Готье д’Оне) азаптап, терісін сылып, жазаланды. Бұл оқиға "Несл мұнарасы ісі" деп танылды. Үшінші келін, Бургундия графының әйелі Жанна II (Филипп V-тің әйелі) осы істер туралы білгені үшін айыпталды.

Өлім

Филипп Пон-Сен-Максенс (Халатт орманында) аң аулау кезінде миға қан құйылып, бірнеше аптадан кейін, 1314 жылғы 29 қарашада Фонтенблода қайтыс болды. Ол Сент-Дени базиликасына жерленген. Филипптен кейін оның ұлы Людовик X таққа отырды.

Көркем шығармаларда

Данте Алигьери «Ла Дивина Комедияда» Филиппке жиі сілтеме жасайды, есіммен емес, «mal di Francia» (Францияның азабы) деп атайды. Данте патшаның тұлғасын 7 кейіпкердің артында жасырған болуы мүмкін: Церберо, Плутон, Филиппо Арженти (Филипп де л’аржан), Капанео, Герион, Немброт, «Инфернода», және «515» өлтірген «Тазару орнындағы» алып. Бұл бейнелер Капанеоға ортақтасқан, Тебаға қарсы жетінің мифіне сілтеме жасайды және Иоаннның аянындағы Теңізден шыққан аңмен байланысты, оның жетінші басы, алып сияқты, өлтіріледі. Мұндай схема Иоахим Фиоренің идеяларына сәйкес, аяныны тарихқа ауыстырумен байланысты. Филипп – Морис Дрюонның 1955 жылғы «Les Rois maudits» («Күрсінген патшалар») француз тарихи романдарының біріншісі, «Le Roi de fer» («Темір патша») романының басты кейіпкері. Сериядағы келесі алты том Филипптің ұрпақтарын, оның ішінде ұлдары Людовик X және Филипп V, сондай-ақ қызы Изабелла Франция туралы айтады. Ол 1972 жылғы француз мини-сериалында Жорж Маршал, ал 2005 жылғы бейімдеуде Чеки Карио рөлінде ойнады. Франция королі Филипп IV және өзі Филипп Жаку де Молейдің өлім жазасына қатысты. «Assassin's Creed Unity» ойынында. 2017 жылғы «Knightfall» телесериалында Филипптің рөлін Эд Стоппард сомдады.