Кіріспе

Қалдықтар (/UK/'/d//ɛ//b//r//iː//, /'/d//eɪ//b//r//iː/, /US//d//ə/'/b//r//iː/) – қирағандар, бұзғандар, үйінділер, қоқыстар және тасталған қоқыс/қалдықтар/қоқыс, жойылған немесе тасталған нәрсенің шашыраңқы қалдықтары, немесе геологиядағыдай, еріген мұздықтан қалған ірі тас сынықтары сияқты. Контекстке қарай, қалдықтар әртүрлі нәрселерді білдіре алады. Француз тілінен алынған бұл сөздің ағылшын тіліндегі алғашқы қолданылуы 1701 жылы Принц Руперттің армиясы Оливер Кромвель армиясымен болған шайқастан кейін Англияға шегінген кездегі сипаттамасында кездеседі.

Апат

Апат жағдайында торнадолар үйлердің үлкен бөліктерін және жалпы жаппай қирауды қалдырады. Бұл қиратылған заттар торнадо айналып тұрғанда оның ішінде және сыртында ұшып жүреді. Торнадоның желдері көтерілген қиратылған заттарды жел айналысында ұстап алып, оларды өзінің құйыны ішінде айналдырады. Торнадоның жел радиусы, оның түтікшесінен кеңірек болады. Цунамилер мен дауылдар да көп мөлшерде қиратылған заттар әкеледі, мысалы 2005 жылғы "Катрина" және 2012 жылғы "Сэнди" дауылдары. Жер сілкінісі қалаларды қиратып, үйіндіге айналдырады.

Геологиялық

Геологияда қиыршық тастар әдетте геологиялық процестердің нәтижесінде пайда болатын қалдықтарды білдіреді, оның ішінде көшкін, жанартау жарылыстары, қар көшкіні, лай ағындары немесе мұздық көлдердің су тасқыны (Jökulhlaups), сондай-ақ морена, лахарлар және лава құйылулары. Геологиялық қиыршық тастар кейде "қиыршық ағыны" деп аталатын ағыста жылжып жатады. Олар төбелердің етегінде жиналғанда, "талус" немесе "жартас құлауы" деп аталады. Кен өндірісінде "аттл" деп аталатын қиыршық тастар көбінесе аз немесе мүлдем кен заттарын қамтымайтын тау жынысының сынықтарынан тұрады.

Теңізші

Теңіз қоқысы – суда қалқып жүзетін қоқыс, мысалы, бөтелкелер, банкалар, пенопласт, круиздік кемелердің қалдықтары, жағалаудағы мұнай және газды барлау мен өндіру нысандарының ластануы, сондай-ақ кәсіби және ойын-сауық қайықтарынан қалған балық аулау құралдары. Теңіз қоқысы қоқыс немесе су бетіндегі қалдықтар деп те аталады. Теңіз қоқысына кіретін заттарға қолданылған автомобиль дөңгелектері, жуғыш заттардың бөтелкелері, медициналық қалдықтар, тасталған балық аулау жіптері мен торлары, сусын банкалары және су астындағы қалдықтар жатады. Бұл тек көрінісі нашар ғана емес, сонымен қатар теңіз жануарларына, қайықтарға, жүзушілерге, суға түсушілерге және басқаларға да қауіп төндіруі мүмкін. Мысалы, жыл сайын миллиондаған теңіз құстары, теңіз тасбақалары, балықтар және теңіз сүтқоректілері теңіз қоқысына ілініп қалады немесе олар тамақ деп қате алған пластикті жұтып қояды. Жыл сайын 30 мыңға жуық теңіз түлкісі тасталған балық аулау торларына түсіп, суға батып немесе тұншығып өледі. Киттер пластикалық қаптарды шаяншық деп, ал құстар пластикалық кесектерді балық жұмыртқалары деп қате түсінеді. Кейде жануарлар табиғи азықпен қоректенген кезде пластикті кездейсоқ жеп қояды. Теңіз қоқысының ең көп шоғырланған жері – Ұлы Тынық мұхиты қоқыс алқабы. Теңіз қоқысының көп бөлігі құрлықтағы көздерден пайда болады. Әлемдегі түрлі халықаралық ұйымдар теңіз қоқысының деңгейін төмендету үшін жұмыс істеп жатыр.

Метеорологиялық

Метеорологияда қалдықтар деп, көбінесе дауылдар салдарынан қираған адам тұрған жерлер мен табиғи өсімдіктердің қалдықтары түсініледі. Бұл қалдықтар дауылдық қалдықтар деп те аталады. Дауылдық қалдықтардың құрамына әдетте төбе жабын материалы, сынған ағаш бұтақтары, құлаған белгілер, құлаған электр сымдары мен тіректері, желмен соққан қоқыстар кіреді. Дауылдан кейін қалдықтар дереу үлкен проблемаға айналуы мүмкін, себебі олар шұғыл көмек қажет болған адамдар мен қауымдарға жол тосуы мүмкін. Бұл материал көбінесе тым көп мөлшерде жиналады, сондықтан оны жою қоғам үшін маңызды мәселеге айналады. Сонымен қатар, дауылдық қалдықтар өзінің табиғаты бойынша қауіпті, мысалы, құлаған электр сымдары жыл сайын дауылдарға байланысты адам өліміне себеп болады.

Ғарыш

Ғарыш қалдықтары әдетте Жерге құлаған немесе Жерді айналып жүрген ғарыш аппараттарының қалдықтарын білдіреді. Ғарыш қалдықтары сондай-ақ тас пен мұздың кесектері сияқты табиғи компоненттерден де тұруы мүмкін. Әртүрлі ғарыш бағдарламаларының ұшырулары, жарылыстары, жөндеу жұмыстары және тастаулары Жердің төменгі және алыс орбиталарында із қалдырғандықтан ғарыш қалдықтарының мәселесі күшейді. Бұл орбитадағы бөлшектердің саны спутниктерді және экипажды тасымалдайтын ғарыш кемелерін ұшыру үшін қауіпті деңгейге жетті. Әртүрлі мемлекеттік органдар мен халықаралық ұйымдар ғарыш қалдықтарын қадағалауға және осы мәселені шешудің мүмкін жолдарын зерттеуге кірісті. Гайкалар мен бұрандалар сияқты кішкентай заттардан бастап, толыққанды спутниктер мен ғарыш аппараттарына дейін, осы заттардың көпшілігі Жерге құлауы мүмкін, ал кейбіреулері ғасырлар бойы орбитада қалуы мүмкін. Осы ғарыш қиқымдарының жылдамдығы сағатына 27 000 шақырымнан асып кеткен жағдайлар тіркелді. Жерге құлаған ғарыш қалдықтары метеор сияқты отты із қалдырады. Қалдық дискісі – жұлдыздың айналасында орбитадағы шаң мен қалдықтардан тұратын жұлдызаралық дискі.

Хирургиялық

Медицинада қалдықтар әдетте хирургиялық құралдарға жиналған немесе ілініп қалған биологиялық материалды білдіреді және хирургиялық қалдықтар деп аталады. Егер хирургиялық қалдықтар алынып тасталмаса және зақымдалған хирургиялық құралдар мен жабдық дұрыс дезинфекцияланбаса, бұл өзара инфекцияларға немесе ауруханалық инфекцияларға (нозокомиялық инфекцияларға) алып келуі мүмкін.

Ас үй

Оңтүстік Луизиананың креол және каджун мәдениеттерінде "дей бри" деп айтылатын қалдықтар – бауыр, жүрек, бүйрек, қарын, көкбауыр, ми, өкпе және ұйқы безі сияқты ұсақталған ішкі органдарды білдіреді.