Кіріспе
Қытайлық-американдық адам құқықтары белсендісі (1937–2016)
Гарри Ву (8 ақпан 1937 – 26 сәуір 2016) – қытайлық-американдық адам құқықтары белсендісі. Ву 19 жыл қытай еңбек лагерьлерінде өтті, содан кейін АҚШ тұрғыны және азаматы болды. 1992 жылы ол Лаогай зерттеу қорына негіз салды.
Ерте өмір және білім
У Шанхай қаласындағы бай отбасында дүниеге келді; оның әкесі банк қызметкері болса, анасының тегі зор иеленушілер отбасынан таралған. Ву Пекин қаласындағы Геология институтында оқып, диплом алды. 1956 жылы Коммунистік партия азаматтарды, әсіресе студенттер мен зиялыларды партия және қоғамның жағдайы туралы өздерінің шын пікірлерін айтуға шақыратын науқан бастады (бұл науқан "Жүз гүл науқаны" деп аталды). Сақтықпен қараса да, Ву ақырында бірнеше ойын білдірді, ол Кеңес Одағының Венгрияға жасаған әскери араласуына және адамдарды түрлі топтарға бөлу әрекетіне қарсы болды. Келесі бірнеше жыл бойы Ву партия отырыстарында үнемі сыналып, 1960 жылы 23 жасында тұтқындалғанға дейін тығыз бақылауда ұсталды. Ол "контрреволюциялық оңшыл" деп айыпталып, лаогайға (Қытайдың мәжбүрлі еңбек лагерлері жүйесі) жіберілді.
Еңбек лагеріндегі жылдар
Гарри Ву 12 түрлі лагерьде 19 жыл бойы қамауда отырды. Көмір қазып, жол салып, жерді тазартып, егін егіп, оны жинады. Өзінің айтуынша, ол ұрып-соғылып, азаптап, аштықтан өлімге жақындады және көптеген басқа тұтқындардың қатыгездік, аштықтан және өз-өзіне қол жұмсаудан қайтыс болғанына куә болды. Лагерьде Ву "Үлкен ауыз" деген лақап атпен танысқан, сауатсыз, қатыгез шаруамен кездесті. Ву: "Мен Үлкен ауыз Сингтің қалай есімін алғандығын түсіндім. Аузының бұрыштары құлағына дейін созылғандай болды". Сингтің өмірінде аштық көп болды, алдымен ауылдағы, кейін лагерьлерде, ол тамақпен толысуға құмар болды. Ол арық, бірақ мықты денелі, тістері жоқ, құлақтары "құбыршықтап қараңғы" болды. Сонымен қатар, ол Вуға қорқыныштыларды баулу үшін агрессивті болуды үйретті. Ву қалалық, білімді ортадан шыққан, надан адам еді. Синг Вуға жиі: "Бұл жерде ешкім саған қамқорлық жасамайды. Өзіңе қамқорлық жасау керек" деп қайталап айтты. Ву кейінірек былай деп жазды: Мен жиырма үш жаста едім, колледж бітірген, бай, қалалық отбасында өскен және саяси қылмыскер едім. Синг Жинпин менен үш жас кіші, аштықтан қиналып жүрген ауылдың шаруасы, білімсіз, саяси көзқарасы жоқ ұры еді. Біз арасындағы алшақтық өте үлкен еді, алайда мен оны өмірімдегі ең қабілетті және ықпалды ұстаз ретінде бағалай бастадым.
I was twenty three, a college graduate raised in an affluent, urban family, and a political criminal. Xing Jingping, three years younger than I, was a peasant from a starving village, a thief with no education and no political viewpoint. The gulf between us was vast, yet I grew to admire him as the most capable and influential teacher of my life.|
Wu was released from his life sentence in 1979 at the age of 42, as a result of political changes following the death of Mao Zedong. He obtained a teaching position at the Geoscience University in Beijing, but found that the label of having been a political prisoner continued to follow him. Wu also found that those who had played a part in labeling him "an enemy of the people", leading to his imprisonment twenty years earlier, tended to react to his survival and return the same way: "All that has happened is in the past the Party has suffered too." Wu left China for the United States in 1985, after having received a chance invitation from the University of California at Berkeley to be a visiting scholar. (A faculty member at Berkeley had read an article that Wu had written in an academic journal on geology). Since he did not have funding from the university for his first year he had to improvise. At first he was sleeping in the park, and on the Bay Area Rapid Transit when it rained. He got a night shift job making donuts at a donut shop for a few months; then a job at a liquor store, and was finally able to rent a cheap apartment. Wu continued with various odd jobs during this period and in 1988 began working for an electronic chip manufacturer, where he became an assistant manager, and was able to buy a used car. Looking back on this period of his life, Wu felt that there was opportunity and if he just worked hard he could make it. During his first years in America, Wu did not want to think about or discuss politics. He felt that he had already lost the years of his youth and he wanted to establish a personal life and enjoy his freedom. But slowly he was drawn back into the discussion about prison camps in China and his own experiences. In 1986, Wu was asked to talk about his experiences in the camps in front of a class of college students at the University of California, Santa Cruz. As Wu spoke he started to cry as he felt he was being the voice for the many seemingly forgotten prisoners who had died.
1979 жылы Ву өмір бойына сотталғаннан босатылды, оның жасы 42-ге толды. Бұл Мао Цзэдунның қайтысынан кейін болған саяси өзгерістердің нәтижесінде болды. Ол Пекиндегі Геоғылым университетінде оқытушылық қызметке орналасты, бірақ "саяси тұтқын" деген таңба оны әрі қарай қуады. Ву сондай-ақ, оны "халық жауы" деп танығандар, оның жиырма жыл бұрын түрмеге қамалуына себеп болғандар, оның аман қалуына және қайта оралуына сол сияқты ден қоймағанын анықтады: "Барлығы өткен шақта қалды, партия да қиындықтарды бастан өткерді". 1985 жылы Ву Калифорния университетінің Беркли қаласындағы филиалынан қонақ ғалым ретінде шақыру алғаннан кейін Қытайдан АҚШ-қа кетті. (Берклидегі профессорлық-оқытушылық құрамның бір мүшесі Вудың геология саласындағы академиялық журналда жариялаған мақаласын оқыған). Университеттен бірінші жылы қаржылық қолдауы болмағандықтан, ол импровизация жасауға мәжбүр болды. Басында ол саябақта ұйықтады, ал жаңбыр жауғанда Сан-Франциско аймағының жылдам транзитінде жатты. Ол бірнеше ай бойы пончик дүкенінде түнгі ауысымда пончик жасап жұмыс істеді, содан кейін спирттік ішімдіктер дүкенінде жұмыс істеді және, ақырында, арзан пәтер жалдады. Осы кезеңде Ву әр түрлі жұмыстар істеді және 1988 жылы электрондық чиптер өндіретін компанияда жұмыс істей бастады, онда ол менеджердің көмекшісі болды және пайдаланылған автомобиль сатып ала алды. Өмірінің осы кезеңін еске түсіргенде, Ву мүмкіндік бар екенін және егер ол тырысса, оны жасай алатынын сезінді. Америкадағы алғашқы жылдары Ву саясат туралы ойлағысы да, талқылағысы да келмеді. Ол жастық шағын жоғалтып алғандай сезінді және жеке өмірін құрып, еркіндігінен ләззат алғысы келді. Бірақ ол баяу Қытайдағы түрме лагерьлері және оның жеке тәжірибесі туралы әңгімеге қайта тартылды. 1986 жылы Вудан Калифорния университетінің Санта-Круз қаласындағы филиалының студенттері алдында лагерьдегі тәжірибесі туралы сөйлеуді сұрады. Ву сөйлеген кезде, ол көптеген ұмытылған тұтқындардың дауысы екенін сезініп, жылай бастады.
I was twenty three, a college graduate raised in an affluent, urban family, and a political criminal. Xing Jingping, three years younger than I, was a peasant from a starving village, a thief with no education and no political viewpoint. The gulf between us was vast, yet I grew to admire him as the most capable and influential teacher of my life.|
Wu was released from his life sentence in 1979 at the age of 42, as a result of political changes following the death of Mao Zedong. He obtained a teaching position at the Geoscience University in Beijing, but found that the label of having been a political prisoner continued to follow him. Wu also found that those who had played a part in labeling him "an enemy of the people", leading to his imprisonment twenty years earlier, tended to react to his survival and return the same way: "All that has happened is in the past the Party has suffered too." Wu left China for the United States in 1985, after having received a chance invitation from the University of California at Berkeley to be a visiting scholar. (A faculty member at Berkeley had read an article that Wu had written in an academic journal on geology). Since he did not have funding from the university for his first year he had to improvise. At first he was sleeping in the park, and on the Bay Area Rapid Transit when it rained. He got a night shift job making donuts at a donut shop for a few months; then a job at a liquor store, and was finally able to rent a cheap apartment. Wu continued with various odd jobs during this period and in 1988 began working for an electronic chip manufacturer, where he became an assistant manager, and was able to buy a used car. Looking back on this period of his life, Wu felt that there was opportunity and if he just worked hard he could make it. During his first years in America, Wu did not want to think about or discuss politics. He felt that he had already lost the years of his youth and he wanted to establish a personal life and enjoy his freedom. But slowly he was drawn back into the discussion about prison camps in China and his own experiences. In 1986, Wu was asked to talk about his experiences in the camps in front of a class of college students at the University of California, Santa Cruz. As Wu spoke he started to cry as he felt he was being the voice for the many seemingly forgotten prisoners who had died.
Лаогай режиміне назар аударыңыз
1988 жылы Ву Стэнфордтағы Гувер институтының Шығыс Азия зерттеулер бөлімінің кураторымен кездесіп, Қытайдың мәжбүрлі еңбекпен ұсталған түрме лагерьлері желісін зерттеуге деген қызығушылығын түсіндірді. Вудың әлеуметтік зерттеулер саласында академиялық тәжірибесі болмады, ол тек геолог болған, бірақ лагерьде өткен уақыты туралы айтқан әңгімелері кураторды қызықтырды, ол Вуны қонақ зерттеуші ретінде зерттеу жүргізуге шақырды. Сол кезден бастап Ву Қытайдағы еңбек лагерьлерінің тізімін жасауға кірісті. Қытайда «лаогай» деп аталатын бұл жүйе туралы Ву 1992 жылы «Лаогай: Қытай ГУЛАГы» атты кітабын жариялады. 1990-жылдардың басында Ву Қытайға бірнеше рет сапар шегіп, еңбек лагерьлерінің бар екенін сыртқы әлемге дәлелдеу үшін қажетті мәліметтерді жинады. Бұл үшін түрлі лагерьлерге барып, суреттер мен бейнежазбаларды жасырын түрде түсіруге тура келді. 1990 жылы сенаторлар Алан Кранстон (Д, Калифорния) және Джесси Хелмс (Р, Солтүстік Каролина) Вуды Сенатта «лаогай» тақырыбында куәлік беруге шақырды. 1991 жылы Ву Эд Брэдлимен бірге «60 минут» бағдарламасы үшін репортаж жасады, онда олар Қытайдағы түрмелердегі құл еңбегімен өндірілген тауарларды сатып алуға ниеттенген бизнесмендер рөлін сомдады. 1992 жылы Ву «Лаогай зерттеу қоры» коммерциялық емес ғылыми-зерттеу және қоғамдық білім беру ұйымын құрды, ол Қытайдың еңбек лагерьлері туралы ақпараттың маңызды көзі саналды. Сондай-ақ, ол жазаланған қылмыскерлердің ағзалары мүшелер ауыстыру үшін қолданылатынын дәлелдеуде маңызды рөл атқарды. Вудың қолдаушыларының арасында Американың ең ірі кәсіподақтар федерациясы AFL–CIO болды. Бұдан өзге, орталықтың мақсаты Қытайдағы адам құқықтарының бұзылуын, соның ішінде «бір бала» саясатының мәжбүрлі түрде орындалуын, интернет цензурасын және қадағалауды жариялау болып табылады. 1995 жылы, ол АҚШ азаматы болғандықтан, Қытайға заңсыз құжаттармен кіруге тырысқан кезде тұтқындалды. Қытай үкіметі оны 66 күн бойы ұстап, содан кейін «мемлекеттік құпияларды ұрлаған» деген айып тақты. Оған 15 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ оны дереу Қытайдан депортациялады. Ол босатылуына халықаралық деңгейде оған қолдау көрсеткен науқанның нәтижесі болғанын айтады. 2007 жылы Ву Мартин Лютер Кинг ескерткішінің бас мүсіншісі ретінде таңдалған қытай мүсіншісі Лей Иксиннің таңдалуын сынады, себебі Лей Мао Цзэдунды бейнелейтін мүсіндерді де жасаған еді. 2008 жылдың қарашасында Ву Вашингтонда «Лаогай мұражайын» ашты, ол АҚШ-та Қытайдағы адам құқықтары мәселесіне тікелей қатысты алғашқы мұражай болды.
Тану
1991 жылы Ву Венгрияның бостандық күрескерлері федерациясынан "Азаттық сыйлығын" алды. 1994 жылы ол Адам құқықтары қорғаушылары үшін алғашқы Мартин Энналс сыйлығымен марапатталды. 1995 жылы 14 қыркүйекте Шерборндағы Бейбітшілік Аббатханасы оның туған елі Қытайдағы адам құқықтарын бұзуды әшкерелеуге жасаған ерекше құрбандықтары мен адалдығы үшін "Ар-ождан Батылдығы" сыйлығымен марапаттады. 2012 жылы Вашингтондағы Дүниежүзілік саясат институтынан құрметті докторлық дәреже алды. 1996 жылы ол Голландияның Екінші дүниежүзілік соғысының қарсылық қозғалысы қорынан "Геузенпеннинг" бостандық медалін алды. Ол сондай-ақ Сент-Луис университеті мен Париж американдық университетінен құрметті дәрежелер алды. Сол жылы Колумбияның Адам құқықтары заңнамасы журналы Вуга Адам құқықтары саласындағы көшбасшылық үшін екінші сыйлығын табыс етті. 1997 жылы Вуға тирания мен қанаушылыққа қарсы ашық түрде сөйлегені үшін Америка зерттеулері қоры Уолтер Джаддтың бостандық сыйлығын ұсынды. Ву Лаогай зерттеу қорының және Қытай ақпарат орталығының атқарушы директоры болып қызмет етті. Ол сонымен қатар Нью-Йорк негізделген Адам құқықтары қорының халықаралық кеңесінің мүшесі болды. Ол Коммунизм құрбандарын еске алу қорының халықаралық кеңесіне де мүше болды.
Сот іс-әрекеттері
2007 жылы Ву қытай диссиденттері Ван Сяонин мен Ши Таоның туыстарына Yahoo! компаниясын сотқа беруға көмектесті, себебі компания олардың IP-адрестерін Қытай үкіметіне беріп, олардың тұтқындалуына және түрмеге қамалуына себеп болған. Yahoo! компаниясы сот ісін аяқтау үшін 17 миллион долларлық қор құрып, қытай диссиденттеріне көмектесу үшін Вуды әкімші етіп тағайындады. 2011 жылғы қаңтарда Ван мен оның әйелі Ю Лин Вуды сотқа берді, ол Лаогай зерттеу қорына Юдан 1 миллион доллар көмек ретінде талап еткен деген айып тағылды. Ву Ю ақшаны өз еркімен бергенін мәлімдеді. 2012 жылғы сәуірде Ву Юге 1 миллион доллар қайтарып берген соң, сот ісі аяқталды. Вудың Yahoo! компаниясынан алған миллиондаған долларды тиімсіз жұмсауы оны адам құқықтары қозғалысындағы көптеген адамдардан бөліп тастады. Жеті қытай диссиденті 2008 жылдан 2015 жылға дейін Вудың Yahoo! қорынан 14-15 миллион доллар жұмсағанын, бірақ оның тек 700 000 доллары қытай диссиденттеріне көмектесуге жұмсалғанын жариялаған ашық хатқа қол қойды.