1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы демократиялық қозғалыс және қырғын

1989 жылғы Тяньаньмэн алаңындағы демократиялық қозғалыс пен қырғын. Хұ Яобаңның өлімінен кейін студенттер наразылығы, әскери жағдай және трагедия туралы ақпарат.

49 мин оқу

100%

Дереккөз: 1989 Tiananmen Square protests and massacre — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Қытайдағы демократиялық қозғалыс және одан кейінгі қырғын

Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар, Қытайда "Маусымның төртінші оқиғасы" деп белгілі, 1989 жылдың 15 сәуірінен 4 маусымына дейін Қытайдың Пекин қаласындағы Тяньаньмэнь алаңында студенттер бастаған демонстрациялар болып өтті. Демонстранттар мен Қытай үкіметі арасындағы бейбіт шешім табуға жасалған бірнеше апталық сәтсіз әрекеттерден кейін, Қытай үкіметі 3 маусым күні түнінде әскери жағдай жариялады және алаңды басып алу үшін әскерлерді орналастырды, бұл оқиға Тяньаньмэнь алаңындағы қырғын деп танылды. Бұл оқиға кейде "89 жылғы демократиялық қозғалыс", "Тяньаньмэнь алаңындағы оқиға" немесе "Тяньаньмэнь көтерілісі" деп аталады. Наразылыққа түрткі болған нәрсе – 1989 жылдың сәуір айында реформашыл Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) бас хатшысы Ху Яобанның қайтысы болды. Бұл Маодан кейінгі Қытайдың қарқынды экономикалық дамуы мен әлеуметтік өзгерістерінің фонында болды, соның салдарынан халық пен саяси элита елдің болашағына қатысты алаңдаушылық білдірді. 1980-ші жылдардағы реформалар кейбір адамдарға пайда әкелген, бірақ басқаларын қиын жағдайға түсірген нарықтық экономиканың қалыптасуына әкелді, ал бір партиялық саяси жүйе өзінің заңдылығына күдік тудырды. Сол кездегі негізгі наразылықтар инфляция, коррупция, түлектердің жаңа экономикаға дайындығының жетіспеуі және саяси қатысуға шектеулерді қамтыды. Студенттер жоғары деңгейде ұйымдаспағанмен және мақсаттары әртүрлі болғанымен, олар "темір күріш табақ" жұмыс орындарын жоюды, жауапкершілікті арттыруды, конституциялық процессуалдық құқықтарды, демократияны, баспасөз бостандығын және сөз бостандығын талап етті. Жұмысшылардың наразылықтары көбінесе инфляция мен әлеуметтік қамтамасызданудың нашарлауына бағытталған. Бұл топтар коррупцияға қарсы күрес, экономикалық саясатты түзету және әлеуметтік қауіпсіздікті қорғау мақсатында бірікті. Қайтыс болғандардың саны бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін бағаланады, ал мыңдаған адамдар жарақат алды. Қаза тапқандардың басым көпшілігі азаматтар болды, бірақ шағын мөлшерде әскери қызметкерлер де қаза тапты. Бұл оқиғаның қысқа және ұзақ мерзімді салдары болды. Батыс елдері Қытайға қару-жарақ эмбаргосын енгізді, ал батыстың көптеген БАҚ бұл жағдайды "қырғын" деп сипаттады. Наразылықтардан кейін Қытай үкіметі Қытай бойынша басқа да наразылықтарды басып тастады, "Сары құс" операциясын тудырған наразылықшыларды жаппай тұтқындады, отандық және шетелдік баспасөз арқылы оқиғалар туралы ақпаратты қатаң бақылады және наразылыққа көңіл білдірген шенеуніктерді қызметтен шеттетуге немесе тазалауға ұшыратты. Үкімет сонымен қатар тәртіпсіздікке қарсы күрес бөлімшелерін жақсартуға көп инвестиция жасады. Көбірек қарастырғанда, бұл жағдай 1986 жылы басталған саяси реформаларды тоқтатты және 1980-ші жылдардағы либерализация саясатын тоқтатты, ол 1992 жылы Дэн Сяопиннің Оңтүстік сапарынан кейін ішінара қайта жаңартылды. Бұл оқиғалардың салдарынан Қытайдағы саяси өрнектерге шектеулер қойылды, бұл шектеулер бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Бұл оқиғалар Қытайдағы ең сезімтал және ең көп цензураланған тақырыптардың бірі болып қала береді.

The Tiananmen Square protests, known in China as the June Fourth Incident, were student led demonstrations held in Tiananmen Square, Beijing, China, lasting from 15 April to 4 June 1989. After weeks of unsuccessful attempts between the demonstrators and the Chinese government to find a peaceful resolution, the Chinese government declared martial law on the night of 3 June and deployed troops to occupy the square in what is referred to as the Tiananmen Square massacre. The events are sometimes called the '89 Democracy Movement, the Tiananmen Square Incident, or the Tiananmen uprising. The protests were precipitated by the death of pro reform Chinese Communist Party (CCP) general secretary Hu Yaobang in April 1989 amid the backdrop of rapid economic development and social change in post Mao China, reflecting anxieties among the people and political elite about the country's future. The reforms of the 1980s had led to a nascent market economy that benefited some people but seriously disadvantaged others, and the one party political system also faced a challenge to its legitimacy. Common grievances at the time included inflation, corruption, limited preparedness of graduates for the new economy, and restrictions on political participation. Although they were highly disorganized and their goals varied, the students called for things like rollback of the removal of "iron rice bowl" jobs, greater accountability, constitutional due process, democracy, freedom of the press, and freedom of speech. Workers' protests were generally focused on inflation and the erosion of welfare. These groups united around anti corruption demands, adjusting economic policies, and protecting social security. Estimates of the death toll vary from several hundred to several thousand, with thousands more wounded. The vast majority of those killed were civilians, though a small number of soldiers were also killed. The event had both short and long term consequences. Western countries imposed arms embargoes on China, and various Western media outlets labeled the crackdown a "massacre". In the aftermath of the protests, the Chinese government suppressed other protests around China, carried out mass arrests of protesters which catalyzed Operation Yellowbird, strictly controlled coverage of the events in the domestic and foreign affiliated press, and demoted or purged officials it deemed sympathetic to the protests. The government also invested heavily into creating more effective police riot control units. More broadly, the suppression ended the political reforms begun in 1986 and halted the policies of liberalization of the 1980s, which were only partly resumed after Deng Xiaoping's Southern Tour in 1992. Considered a watershed event, reaction to the protests set limits on political expression in China that have lasted up to the present day. The events remain one of the most sensitive and most widely censored topics in China.

Атау беру

Қытай үкіметі 1989 жылдан бері осы оқиғаға қатысты көптеген атауларды қолданды. Оқиғалар дамыған сайын, бұл "контрреволюциялық бүлік" деп аталды, кейін "төңкеріс" деп өзгертілді, одан кейін "саяси дүрбелең" және "1989 жылғы дауыл" деп атала бастады. Қытайдың құрлық бөлігінен тыс және құрлықтағы жазалауды сынға алатын топтар арасында, оқиға қытай тілінде "Маусымның төртіншісі" және "Маусымның төртіншісіндегі жазалау" деп белгілі. Ұлы Қытай өрт қабырғасының цензурасын айналып өту үшін, Интернетте оқиғаны сипаттау үшін "Мамырдың 35-і", VIIV (Рим цифрларымен 6 және 4), "Сегіздің квадраты" (яғни 82=64) және 8964 (яғни жыл, ай, күн) сияқты балама атаулар пайда болды. Ағылшын тілінде "Тяньаньмэнь алаңындағы қырғын", "Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар" және "Тяньаньмэнь алаңындағы жазалау" терминдері оқиғалар тізбесін сипаттау үшін жиі қолданылады. Дегенмен, Бейжіңдегі зорлық-зомбылықтың көп бөлігі Тяньаньмэнь алаңында емес, алаңнан тыс, Чанъань даңғылының бірнеше шақырымдық бөлігінде, әсіресе Муксиди аймағында болды. Сондай-ақ, бұл термин демонстрациялар тек Пекинде болды деген жаңылыс пікір тудырады, ал шындығында олар Қытайдың көптеген қалаларында өтті.

Болуан Фаньчжэнь және экономикалық реформалар

Мәдени революция 1976 жылы төраға Мао Цзэдунның қайтысымен және «Төрттік топтың» тұтқындалуымен аяқталды. Мао бастаған бұл қозғалыс елдің бастапқыда әртүрлі экономикалық және әлеуметтік құрылымына ауыр зиян келтірді. Экономикалық өндіріс баяулағандықтан немесе тоқтағандықтан ел кедейлікке ұшырады. Саяси идеология қарапайым халықтың өмірінде де, партияның ішкі жұмысында да маңызды рөл атқарды. 1977 жылдың қыркүйегінде Дэн Сяопин Мәдени революцияның қателіктерін түзету мақсатында «Болуан Фаньчжэн» («қаостан тәртіпке») идеясын ұсынды. Ол Қытай конституциясын жүйелі түрде қайта қарауға шақырып, бюрократияны, биліктің орталықтандырылуын және патриархалды сынға алды, сонымен қатар Қытайдағы жетекші лауазымдарға мерзімдік шектеулер енгізуді ұсынды және «демократиялық централизм» мен «коллективтік басшылық» принциптерін қолдады. 1986 жылдың бірінші жартысында Дэн саяси реформаларды жаңаруды бірнеше рет қадағалады, себебі бұрынғы саяси жүйе жемқорлық пен экономикалық теңсіздіктің күшеюіне кедергі келтірді. 1986 жылдың қыркүйегінде саяси реформаның мүмкіндігін зерттеу үшін бес адамнан тұратын комиссия құрылды; комиссия құрамына Жао Цзыян, Ху Цили, Тянь Цзиюнь, Бо Ибо және Пэн Чун кірді. Дэннің мақсаты – әкімшілік тиімділікті арттыру, партия мен үкіметтің жауапкершіліктерін одан әрі бөлу және бюрократияны жою болды. Ол заң үстемдігі мен демократия туралы сөз қозғағанмен, реформаларды бір партиялық жүйе шегінде ұстап, батыстық үлгідегі конституционализмді қолдауға қарсы болды. 1987 жылдың қазан айында ҚХК-нің 13-ші Ұлттық съезінде Жао Цзыян Бао Тун дайындаған саяси реформалар туралы баяндама жасады. «Қытайлық ерекшеліктері бар социализм жолында алға жылжу» («Advance Along the Road of Socialism with Chinese characteristics») деген тақырыптағы баяндамасында Жао Қытайдағы социализм әлі де бастапқы сатыда екенін, ал 1980 жылғы Дэннің сөзін басшылыққа ала отырып, саяси реформалар үшін нақты қадамдар жасалатынын, оның ішінде заң үстемдігін және биліктің бөлінуін қамтамасыз ету, орталықтандыруды азайту және сайлау жүйесін жақсарту керектігін айтты.

The Cultural Revolution ended with chairman Mao Zedong's death in 1976 and the arrest of the Gang of Four. That movement, spearheaded by Mao, caused severe damage to the country's initially diverse economic and social fabric. The country was mired in poverty as economic production slowed or came to a halt. Political ideology was paramount in the lives of ordinary people as well as the inner workings of the party itself. In September 1977, Deng Xiaoping proposed the idea of Boluan Fanzheng ("bringing order out of chaos") to correct the mistakes of the Cultural Revolution. He called for a systematic revision of China's constitution, criticizing bureaucracy, centralization of power, and patriarchy, while proposing term limits for the leading positions in China and advocating "democratic centralism" and "collective leadership." In the first half of 1986, Deng repeatedly called for the revival of political reforms, as further economic reforms were hindered by the original political system with an increasing trend of corruption and economic inequality. A five man committee to study the feasibility of political reform was established in September 1986; the members included Zhao Ziyang, Hu Qili, Tian Jiyun, Bo Yibo and Peng Chong. Deng's intention was to boost administrative efficiency, further separate responsibilities of the Party and the government, and eliminate bureaucracy. Although he spoke in terms of the rule of law and democracy, Deng delimited the reforms within the one party system and opposed the implementation of Western style constitutionalism. In October 1987, at the 13th National Congress of the CCP, Zhao Ziyang gave a report drafted by Bao Tong on the political reforms. In his speech titled "Advance Along the Road of Socialism with Chinese characteristics" (""), Zhao argued that socialism in China was still in its primary stage and, taking Deng's speech in 1980 as a guideline, detailed steps to be taken for political reform, including promoting the rule of law and the separation of powers, imposing de centralization, and improving the election system.

Қаржыландыру және қолдау

Демонстрациялар кезінде наразылық білдірушілер ішкі және сыртқы көздерден маңызды қолдау алды. Гонконгтағы Қытай университеті мамыр айының басына қарай 10 000 гонконг доллары көмек көрсетті, ал Қытайдың патриоттық демократиялық қозғалыстарын қолдау Гонконг альянсы сияқты ұйымдар наразылықтарды қолдау мақсатында құрылды. Сонымен қатар, АҚШ, Канада, Жапония, Тайвань, Австралия және Еуропа елдерінен де қаржылай көмек түсті.

22 сәуірдегі тәртіпсіздіктер

22 сәуірде, күн батқанға таман, Чанша мен Сиань қалаларында қаулы даурыққан көтерілістер басталды. Сианьда көтерілісшілер өрт сөндіріп, машиналар мен үйлерді өртеп жіберді, ал қаланың Сихуа қақпасының жанындағы дүкендер тонауға ұшырады. Чаншада 38 дүкен тоналып-талқандалды. Екі қалада да тонауға қатысқан 350-ден астам адам тұтқындалды. Уханьда университет студенттері провинциялық үкіметке қарсы наразылық акциясын ұйымдастырды. Ел бойынша жағдай шиеленіскендіктен, Чжао Цзиян Политбюроның тұрақты комитетінің (ПТК) көптеген отырыстарын өткізді. Чжао үш мәселені баса көрсетті: студенттерді одан әрі наразылықтардан бас тартуға және сабаққа оралуға шақыру, тәртіпсіздікке қарсы күресте барлық қажетті шараларды қолдану, сондай-ақ үкіметтің түрлі деңгейлерінде студенттермен ашық диалог құру. Премьер-министр Ли Пэн Чжаодан наразылық білдіргендерді айыптауды және одан да қатаң шаралар қабылдау қажеттігін мойындауды талап етті. Чжао Лидің пікірін қабылдамады. Пекинде қалуға шақырылғандарына қарамастан, 23 сәуірде Чжао жоспарланған мемлекеттік сапармен Солтүстік Кореяға кетті.

26 сәуір Редакция

Жаоның Солтүстік Кореяға кетуі Ли Пэнгті Пекиндегі атқарушы билік өкілі етіп қалдырды. 24 сәуірде Ли Пэнг пен ҚХС Бейжің партиясының хатшысы Ли Симин мен қала әкімі Чэнь Ситонгпен кездесу өткізді. Қалалық билік өкілдері дағдарысты тез арада шешуге тырысып, наразылық акциясын Қытайдың саяси жүйесін және партияның көрнекті басшыларын, соның ішінде Дэн Сяопинды құлату үшін жасалған қастандық деп бағалады. Жао болмаған кезде, ҚХС наразылық білдірушілерге қарсы қатаң шаралар қабылдауға келісті. 25 сәуір күні таңертең президент Ян Шанкун мен премьер Ли Пэнг Денгпен оның резиденциясында кездесті. Дэн қатал ұстанымды қолдап, жаппай ақпарат құралдары арқылы тиісті ескерту таратылуы керектігін айтты. Кездесуде наразылықтардың алғашқы ресми бағасы бекітілді және маңызды мәселелер бойынша Деннің «соңғы сөзі» бар екендігі анықталды. Ли Пэнг кейіннен Деннің пікірлерін коммюнике ретінде дайындап, партияның барлық жоғары лауазымды өкілдеріне жіберіп, наразылық білдірушілерге қарсы партия аппаратын жұмылдыруды тапсырды. 26 сәуірде партияның ресми газеті «Халық күнделігі» «Тәртіпсіздікке қарсы нақты ұстаным алу қажет» деген тақырыпта бірінші бетке редакциялық мақала жариялады. Мақаладағы тіл студенттік қозғалысты партияға және үкіметке қарсы бүлік деп сипаттады. Мақала Мәдени революцияны еске түсіріп, 1976 жылғы Тяньаньмэн оқиғасы кезінде қолданылған ұқсас риториканы пайдаланды – бұл оқиға бастапқыда үкіметке қарсы қастандық деп танылып, кейін Деннің басшылығымен «отаншылдық» деп қайта қарастырылды. Бұл мақала студенттерді ашуландырып, оны наразылықтар мен олардың себептерін тікелей айыптау деп түсіндірді. Редакциялық мақала күтілген нәтижені бермеді: студенттерді қорқытып бағындырудың орнына, оларды ашуландырып, үкіметке қарсы қойды. Мақаланың қарама-қайшылығы наразылықтардың қалған бөлігіндегі басты мәселеге айналды.

27 сәуірдегі демонстрациялар

27 сәуірде Одақ ұйымдастырған шарада Пекиннің барлық университеттерінен шамамен 50 000–100 000 студент астана көшелерімен Тяньаньмэнь алаңына қарай шеру тартты, полиция қойған кедергілерді бұзып, жол бойы халықтың, әсіресе зауыт жұмысшыларының кең қолдауын алды. Студенттер жетекшілері қозғалыстың патриоттық сипатын көрсетуге тырысып, антикоммунистік ұрандарды жұмсартып, "сыбайлас жемқорлыққа қарсы", "жемқорлыққа қарсы" және "партияны қолдаймыз" деген үндеулерді таңдады. Айырықша жағдай, Коммунистік партияны құлатуға шынайы шақырған студенттік топтар 26 сәуірдегі редакциялық мақаладан кейін күш алды. Шерудің үлкен табысы үкіметті жеңілдіктер жасауға және студенттер өкілдерімен кездесуге мәжбүр етті. 29 сәуірде Мемлекеттік кеңес өкілі Юань Му үкімет бекіткен студенттік ұйымдардың тағайындалған өкілдерімен кездесті. Кездесуде редакциялық мақала, Синьхуа қақпасы оқиғасы және баспасөз бостандығы сияқты мәселелер талқыланды, бірақ маңызды нәтижелерге қол жеткізілмеді. Уэркайси сияқты тәуелсіз студенттер жетекшілері қатысудан бас тартты. 30 сәуірде Пхеньяндан оралған Жао Цзиян билігін қайта орнатып, үкіметтің ұстанымын жұмсартты. Жаоның пікірінше, қатал тәсіл тиімсіз болды және жеңілдіктер жасау – жалғыз шешім. Жао баспасөзді қозғалысты оң жағынан көрсетуге рұқсат беруді сұрады және 3-4 мамыр күндері екі қолдау білдіретін сөз сөйледі. Сөздерінде Жао студенттердің сыбайлас жемқорлыққа қатысты алаңдаушылығының негізді екенін және студенттік қозғалыстың патриоттық сипатта екенін айтты. Бұл сөздер 26 сәуірдегі редакциялық мақаланың мазмұнын жоққа шығарды. 4 мамыр күні 100 000-ға жуық студент 4 мамыр қозғалысын еске алу үшін Бейжің көшелерінде шеру тартты және бұрынғы шерулердегі талаптарды қайталады, бірақ көптеген студенттер үкімет жасаған жеңілдіктерге қанағаттанды. 4 мамырда ПКУ және БНУ-дан басқа Пекиннің барлық университеттері сабақтарға бойкот жариялады. Содан кейін көптеген студенттер қозғалысқа деген қызығушылығын жоғалта бастады.

Organized by the Union on 27 April, some 50,000–100,000 students from all Beijing universities marched through the streets of the capital to Tiananmen Square, breaking through lines set up by police, and receiving widespread public support along the way, particularly from factory workers. The student leaders, eager to show the patriotic nature of the movement, also toned down anti Communist slogans, choosing to present a message of "anti corruption" and "anti cronyism", but "pro party". In a twist of irony, student factions who genuinely called for the overthrow of the Communist Party gained traction due to the 26 April editorial. The stunning success of the march forced the government into making concessions and meeting with student representatives. On 29 April, State Council spokesman Yuan Mu met with appointed representatives of government sanctioned student associations. While the talks discussed a wide range of issues, including the editorial, the Xinhua Gate incident, and freedom of the press, they achieved few substantive results. Independent student leaders such as Wu'erkaixi refused to attend. The government's tone grew increasingly conciliatory when Zhao Ziyang returned from Pyongyang on 30 April and reasserted his authority. In Zhao's view, the hardliner approach was not working, and the concession was the only alternative. Zhao asked that the press be allowed to positively report the movement and delivered two sympathetic speeches on 3–4 May. In the speeches, Zhao said that the students' concerns about corruption were legitimate and that the student movement was patriotic in nature. The speeches essentially negated the message presented by 26 April Editorial. While some 100,000 students marched on the streets of Beijing on 4 May to commemorate the May Fourth Movement and repeated demands from earlier marches, many students were satisfied with the government's concessions. On 4 May, all Beijing universities except PKU and BNU announced the end of the classroom boycott. Subsequently, most students began to lose interest in the movement.

Әңгімелесуге дайындық

Апрель айының ортасында үкімет қозғалысқа қалай жауап беру керектігі мәселесінде екіге бөлінді. Жао Цзянь Солтүстік Кореядан оралғаннан кейін прогрессивті және консервативті бағыттар арасындағы шиеленіс күшейді. Студенттермен диалогты жалғастыруды және жұмсақ тәсілді қолдағандар Жао Цзяньнің жағына бірікті, ал қатал консерваторлар Премьер Ли Пэннің жағына жиналды, олар қозғалысқа қарсы болды. 1 мамырда Жао мен Ли Саяси бюро отырысында қақтығысты. Ли тұрақтылықтың барлық нәрседен маңызды екенін айтты, ал Жао партия демократия мен ашықтықты қолдау көрсетуі керек деді. Жао одан әрі диалог жүргізу қажеттігін жеткізді. Диалогқа дайындық ретінде Одақ ресми делегацияға өкілдер сайлады. Бірақ, Одақ басшылары делегацияға қозғалысты өз бетінше басқаруға рұқсат беруге келіспегендіктен, кейбір келіспеушіліктер туды. Бұл қозғалысты баяулатты, ішкі дау-жанжалдарға әкелді және студенттердің жалпы белсенділігі төмендегеніне байланысты әлсіреді. Осы жағдайда, Ван Дан және Вуэркайси сияқты харизматикалық көшбасшылар қарқынды қайта қалпына келтіруге ұмтылды. Олар үкіметтің диалог ұсыныстарына сенімсіздікпен қарады, оларды студенттерді уақытпен баулу және тыныштандыру мақсатындағы амал деп есептеді. Басқа студенттік көшбасшылардың орташа және кезеңді тәсілінен бас тарту үшін, олардың бір тобы қайтадан қақтығысқа түсу тактикасын қолдануға шақырды. Олар 13 мамырда басталатын аштық акциясына студенттерді жұмылдыру жоспарын жасады. Басқаларды жұмылдыруға жасаған алғашқы тырысқандары үлкен табысқа жетпеді, бірақ акция басталмай тұрып, Чай Линг түні бойы эмоционалды үндеу жасады.

Аштық ереуіл басталды

Студенттер аштық ереуілін 13 мамырда, Кеңес Одағының басшысы Михаил Горбачевтің елге сапарынан екі күн бұрын бастады. Горбачевты қарсы алу рәсімі осы алаңда өтетінін білген студенттік көшбасшылар аштық ереуілін үкіметті өз талаптарын қабылдауға мәжбүрлеу үшін пайдаланғысы келді. Бұдан өзге, аштық ереуілі халықтың кең қолдауын алып, студенттік қозғалысқа қажетті моральдық үстемдік берді. 13 мамыр күні түске дейін алаңға 300 мыңға жуық адам жиналды. Бейжіңдегі оқиғалардан шабыттанған студенттер, басқа қалалардағы университеттерде де наразылық акциялары мен ереуілдер ұйымдастырды, көптеген студенттер наразылыққа қосылу үшін Бейжіңге келді. Жалпы алғанда, Тяньаньмэнь алаңындағы демонстрация жақсы ұйымдастырылған, Пекиннің әртүрлі колледждерінен келген студенттер күн сайын шерулер өткізіп, сабақтарды бойкоттауды және наразылық білдірушілердің талаптарын қолдады. Студенттер алаңға бара жатқанда және алаңда жүргенде әлемдік социалистік гимн саналатын «Интернационал» әнін шырқады. Қозғалыстың бақылаудан шығып кетуінен сескенген Дэн Сяопин Горбачевтің сапары үшін алаңды тазалауға бұйрық берді. Дэннің талабын орындап, Чжао тағы да жұмсақ тәсіл қолданып, өзінің қол астындағыларына студенттермен дереу келіссөздер жүргізуді тапсырды. Чжао студенттердің патриотизміне сәукелдеуге үміттенді. Студенттер Қытай-Кеңес саммиті кезінде туындаған ішкі тәртіпсіздік белгілерінің тек үкіметті ғана емес, бүкіл елді ұялтатынын түсінді. 13 мамыр күні таңертең Коммунистік партияның Біріккен майданының басшысы Ян Минфу шұғыл отырыс шақырып, ірі студенттік көшбасшылар мен зиялыларды, соның ішінде Лю Сяобо, Чэн Цзиминг және Ван Цзюньтаоны жинады. Ян үкіметтің студенттік өкілдермен дереу диалог жүргізуге дайын екенін мәлімдеді. Горбачевтің сапарына дейін студенттердің алаңнан кетуіне байланысты, алаңдағы қарсы алу рәсімі болмайды, бұл студенттердің өзі санаған келіссөздік құралын жоқ қылды. Бұл жаңалық студенттік көшбасшыларды ойыннан шығарды.

Students began the hunger strike on 13 May, two days before the highly publicized state visit by Soviet leader Mikhail Gorbachev. Knowing that Gorbachev's welcoming ceremony was scheduled to be held on the square, student leaders wanted to use the hunger strike to force the government into meeting their demands. Moreover, the hunger strike gained widespread sympathy from the population at large and earned the student movement the moral high ground that it sought. By the afternoon of 13 May, some 300,000 were gathered at the square. Inspired by the events in Beijing, protests and strikes began at universities in other cities, with many students traveling to Beijing to join the demonstration. Generally, the Tiananmen Square demonstration was well ordered, with daily marches of students from various Beijing area colleges displaying their support of the classroom boycott and the protesters' demands. The students sang The Internationale, the world socialist anthem, on their way to, and while at, the square. Afraid that the movement would spin out of control, Deng Xiaoping ordered the square to be cleared for Gorbachev's visit. Executing Deng's request, Zhao again used a soft approach and directed his subordinates to coordinate negotiations with students immediately. Zhao believed he could appeal to the students' patriotism. The students understood that signs of internal turmoil during the Sino Soviet summit would embarrass the nation and not just the government. On the morning of 13 May, Yan Mingfu, head of the Communist Party's United Front, called an emergency meeting, gathering prominent student leaders and intellectuals, including Liu Xiaobo, Chen Ziming, and Wang Juntao. Yan said that the government was prepared to hold an immediate dialogue with student representatives. The Tiananmen welcoming ceremony for Gorbachev would be canceled whether or not the students withdrew—in effect removing the bargaining power the students thought they possessed. The announcement sent the student leadership into disarray.

Михаил Горбачевтің сапары

Мамыр айының басында баспасөздік шектеулер едәуір жеңілдетілді. Мемлекеттік БАҚ студенттерге және қозғалысқа, соның ішінде аштық жариялағандарға қолдау білдіретін материалдарды көрсетуге бастады. 14 мамырда Дай Цин бастаған зиялылар Ху Циліден үкіметтік цензураны айналып өтіп, Гуанмин газетінде елдің зиялыларының прогрессивті көзқарастарын жариялауға рұқсат алды. Зиялылар студенттерге алаңнан кетуге шақырды, осылайша қақтығысты басып тастауға тырысты. Бірақ көптеген студенттер зиялылардың үкіметтің өкілі ретінде сөйлеп отыр деп сенді және көшкенінен бас тартты. Сол күні кешке Ян Минфу басқаратын үкімет өкілдері мен Шэнь Тун және Сян Сяоцзи басқаратын студенттер өкілдері арасында ресми келіссөздер өтті. Ян студенттік қозғалыстың патриоттық сипатын мойындап, студенттерді алаңнан кетуге шақырды. Янның ықыластылығы кейбір студенттерді қанағаттандырды, бірақ кездесу шатастыра бастады, өйткені студенттік топтар басшылыққа үйлесімсіз және дәйекті емес талаптарды жеткізді. Студенттік көшбасшылар үкімет уәделегендей, оқиғаны ұлттық деңгейде көрсетпегенін білгеннен кейін кездесу тоқтап қалды. Содан кейін Ян өзі алаңға барып, студенттерге үндеді, тіпті өзін кепілге алуға дайын екенін айтты. Ян келесі күні Ли Пэнге студенттердің өтініштерін жеткізді, Лиден 26 сәуірдегі редакциялық мақаланы ресми түрде қайтарып алуды және қозғалысты "патриоттық және демократиялық" деп қайта атауды сұрады, бірақ Ли бас тартты. Студенттер Горбачев сапары кезінде алаңда қалды, оның салтанатты қабылдау рәсімі әуежайда өтті. Бұл 30 жылдың ішіндегі алғашқы шаңырағындай болған Қытай-Кеңес саммиті Қытай-Кеңес қарым-қатынастарын жаңартты және Қытай басшылары үшін маңызды тарихи жетістік ретінде қарастырылды. Алайда, оның сәтті өтуіне студенттік қозғалыс кедергі келтірді, бұл басшылыққа халықаралық аренада үлкен ұят әкелді ("бетінен қызыл сызықтарды сызып тастады") және үкіметтегі көптеген орташалықтарды қатаңдауға итермеледі. Дэн мен Горбачевтың кездесуі Халық Ұлы залында алаңдағы дүрбелең мен наразылықтың күрделі аясында өтті. 16 мамырда Горбачев Чжаомен кездескенде, Чжао оған және халықаралық баспасөзге Дэннің Қытайдағы "жоғарғы билікке" ие екенін айтты. Дэн бұл мәлімдемені Чжаоның қозғалысты дұрыс басқара алмағаны үшін кінәны өзіне аудару әрекеті деп санады. Чжаоның бұл айыптауға қарсы қорғанысы – Денгтің нақты билік орталығы екенін әлемдік көшбасшыларға жеке хабарлау стандартты тәжірибе болды; Ли Пэн 1989 жылдың ақпанында АҚШ президенті Джордж Бушқа да шамамен бірдей жеке мәлімдеме жасаған. Дегенмен, бұл мәлімдеме елдің екі жоғары лауазымды басшысы арасындағы шешуші айырмашылықты көрсетті.

Press restrictions were loosened significantly from early to mid May. State media began broadcasting footage sympathetic to protesters and the movement, including the hunger strikers. On 14 May, intellectuals led by Dai Qing gained permission from Hu Qili to bypass government censorship and air the progressive views of the nation's intellectuals in the Guangming Daily. The intellectuals then issued an urgent appeal for the students to leave the square in an attempt to deescalate the conflict. However, many students believed that the intellectuals were speaking for the government and refused to move. That evening, formal negotiations took place between government representatives led by Yan Mingfu and student representatives led by Shen Tong and Xiang Xiaoji. Yan affirmed the student movement's patriotic nature and pleaded for the students to withdraw from the square. While Yan's apparent sincerity for compromise satisfied some students, the meeting grew increasingly chaotic as competing student factions relayed uncoordinated and incoherent demands to the leadership. Shortly after student leaders learned that the event had not been broadcast nationally, as initially promised by the government, the meeting fell apart. Yan then personally went to the square to appeal to the students, even offering himself to be held hostage. Yan also took the student's pleas to Li Peng the next day, asking Li to consider formally retracting the 26 April Editorial and rebranding the movement as "patriotic and democratic"; Li refused. The students remained in the square during the Gorbachev visit; his welcoming ceremony was held at the airport. The Sino Soviet summit, the first of its kind in some 30 years, marked the normalization of Sino Soviet relations and was seen as a breakthrough of tremendous historical significance for China's leaders. However, its smooth proceedings were derailed by the student movement; this created a major embarrassment ("loss of face") for the leadership on the global stage and drove many moderates in government onto a more hardline path. The summit between Deng and Gorbachev took place at the Great Hall of the People amid the backdrop of commotion and protest in the square. When Gorbachev met with Zhao on 16 May, Zhao told him, and by extension the international press, that Deng was still the "paramount authority" in China. Deng felt that this remark was Zhao's attempt to shift blame for mishandling the movement to him. Zhao's defense against this accusation was that privately informing world leaders that Deng was the true center of power was standard operating procedure; Li Peng had made nearly identical private statements to US president George H. W. Bush in February 1989. Nevertheless, the statement marked a decisive split between the country's two most senior leaders.

Жылдамдықты жинақтау

Аштық ереуілдері студенттерге қолдау көрсетіп, бүкіл елде жанашырлық тудырды. 17-18 мамырда Бейжіңнің барлық топтарынан келген шамамен бір миллион тұрғыны бірлікте демонстрацияға шықты. Олардың арасында ҚХА қызметкерлері, полиция және партияның төменгі лауазымды шенеуіктері болды. Көптеген партиялық және жастар ұйымдары, сондай-ақ үкіметтік кәсіподақтар өз мүшелерін демонстрацияға шақырды. Сонымен қатар, Қытайдың коммунистік емес бірнеше партиясы студенттерді қолдау үшін Ли Пэнге хат жолдады. Қытай Қызыл Кресі арнайы хабарлама жариялап, алаңдағы аштық ереуілшілеріне медициналық көмек көрсету үшін көптеген қызметкерлерін жіберді. Михаил Горбачев кеткеннен кейін көптеген шетелдік журналистер Қытай астанасында қалды, наразылықты жариялады және бұл қозғалысқа халықаралық назар аударды. Батыс үкіметтері Пекиннен сабырлылық танытуды сұрады. Сәуірдің соңында күші әлсіреген қозғалыс қайтадан қарқын алды. 17 мамырға қарай, елдің түкпір-түкпірінен келген студенттер астанаға ағылып, қозғалысқа қосылды. Фуцзянь, Хубэй және Сіньцзян провинцияларында студенттер партия штаб-пәтерлері алдында наразылық білдірді. Бейжің басшылығы нақты позицияны білдірмегендіктен, жергілікті билік қалай әрекет ету керектігін білмеді. Демонстрацияларға түрлі әлеуметтік топтар қатысты, әрқайсысының өз наразылықтары болды, сондықтан үкімет кіммен келіссөз жүргізуі және қандай талаптарды қарастыруы керектігі анық болмай қалды. Қозғалысқа қалай ден қою керегін анықтамаған үкімет, аштық ереуілшілері назар орталығына шығып, кең қолдау тапқандықтан беделін және заңдылығын бірте-бірте жоғалтты. Осы жағдайлар билік органдарына әрекет етуге қысым жасады және әскери жағдайды енгізу талқыланды. Жағдай шешілмейтіндей көрінді, шешуші қадам жасау ең басты көшбасшы Дэн Сяопинге тиді. 17 мамырдағы Саяси бюроның тұрақты комитетінің Дэннің резиденциясындағы отырысында жағдай өзгерді. Отырыста Жао Цзыянның 26 сәуірдегі редакциялық мақаланы қайтаруға шақырған келісімге негізделген стратегиясы қатаң сынға түсті. Ли Пэн, Яо Илин және Дэн 4 мамырдағы Азия даму банкіндегі сөйлеген сөзінде Чжао жоғары басшылықтағы жіксіздікті көрсетіп, студенттерді батылдырды деп мәлімдеді. Дэн "жағдай бақылаудан шығып кетпеу үшін енді кері қайтудың жолы жоқ" деп ескертті және "әскерді Пекинге кіргізіп, әскери жағдай жариялау туралы шешім қабылданды", бұл үкіметтің төзімсіздігін көрсету үшін жасалды. Әскери жағдайды ақтау үшін демонстрацияшылар "бұржуалық либерализм" жақтастарының құралдары ретінде, сондай-ақ партия ішіндегі жеке амбицияларын іске асыруды көздегендердің құралдары ретінде сипатталды. Өмірінің соңына дейін Чжао Цзыян шешімнің Дэннің қолында болғанын айтты: отырысқа қатысқан ПҚК-ның бес мүшесінің арасында ол және Ху Цили әскери жағдайды енгізуге қарсы болды, Ли Пэн мен Яо Илин оны толық қолдады, ал Цзяо Ши мұқият бейтараптығын сақтап, міндеттеме бермеді. Дэн соңғы үш адамды шешімді орындауға тағайындады. 17 мамыр күні кешке ПҚК Чжуннаньхайға әскери жағдай жоспарларын аяқтау үшін жиналды. Отырыста Чжао өзі әскери жағдайды орындай алмайтынын айтып, "кетуге дайын екенін" мәлімдеді. Отырысқа қатысқан ақсақалдар Бо Ибо мен Ян Шанкун ПҚК-ны Дэннің бұйрықтарын орындауға шақырды. Чжао ПҚК-ның шешімсіз дауыс беруінің әскери жағдайға заңдық күші жоқ деп ойлады; Ян Шанкун, Орталық әскери комиссия төрағасының орынбасары ретінде, әскерді астанаға жөнелтті. Ли Пэн 18 мамырда студенттермен алғаш рет кездесіп, аштық ереуіліне байланысты халықтың алаңдаушылығын басуға тырысты. Әңгімелесу кезінде студенттік көшбасшылар үкіметтен 26 сәуірдегі редакциялық мақаланы қайтаруды және студенттік қозғалысты "патриоттық" деп тануды талап етті. Ли Пэн үкіметтің басты мақсаты – аштық ереуілшілерін ауруханаға жеткізу екенін айтты. Талқылаулар шиеленісті болды және нақты нәтиже бермеді, бірақ студенттік көшбасшылар ұлттық теледидарда эфир уақытын алды. Осы кезде партияны құлатуды, Ли Пэн мен Дэнды құлатуды талап ететіндер Пекинде де, басқа қалаларда да танымал болды. 19 мамыр күні таңертең Чжао Цзыян саяси өмірінің соңғы сәттерінде Тяньаньмэньге барды. Оған Вен Цзябао да еріп жүрді. Ли Пэн да алаңға барды, бірақ көп ұзамай кетіп қалды. Сағат 4:50-де Чжао студенттерге үнсіздік сақтап, аштық ереуілін тоқтатуға шақырды. Ол студенттерге олардың жас екенін айтты және болашақтарын ойлап, денсаулықтарына күтім жасау керектігін, өмірін құрбан етуге асықпау керектігін айтты. Чжаоның эмоционалды сөзі кейбір студенттерге ұнады. Бұл оның соңғы қоғамдық сөйлеуі болды.

The hunger strikes galvanized support for the students and aroused sympathy across the country. Around a million Beijing residents from all walks of life demonstrated in solidarity from 17 to 18 May. These included PLA personnel, police officers, and lower party officials. Many grassroots Party and Youth League organizations, as well as government sponsored labor unions, encouraged their membership to demonstrate. In addition, several of China's non Communist parties sent a letter to Li Peng to support the students. The Chinese Red Cross issued a special notice and sent in many personnel to provide medical services to the hunger strikers on the square. After the departure of Mikhail Gorbachev, many foreign journalists remained in the Chinese capital to cover the protests, shining an international spotlight on the movement. Western governments urged Beijing to exercise restraint. The movement, on the wane at the end of April, now regained momentum. By 17 May, as students from across the country poured into the capital to join the movement, protests of various sizes occurred in some 400 Chinese cities. Students demonstrated at provincial party headquarters in Fujian, Hubei, and Xinjiang. Without a clearly articulated official position from the Beijing leadership, local authorities did not know how to respond. Because the demonstrations now included a wide array of social groups, each having its own set of grievances, it became increasingly unclear with whom the government should negotiate and what the demands were. The government, still split on how to deal with the movement, saw its authority and legitimacy gradually erode as the hunger strikers took the limelight and gained widespread sympathy. These combined circumstances put immense pressure on the authorities to act, and martial law was discussed as an appropriate response. The situation seemed intractable, and the weight of taking decisive action fell on paramount leader Deng Xiaoping. Matters came to a head on 17 May during a Politburo Standing Committee meeting at Deng's residence. At the meeting, Zhao Ziyang's concessions based strategy, which called for the retraction of the 26 April Editorial, was thoroughly criticized. Li Peng, Yao Yilin, and Deng asserted that by making a conciliatory speech to the Asian Development Bank, on 4 May, Zhao had exposed divisions within the top leadership and emboldened the students. Deng warned that "there is no way to back down now without the situation spiraling out of control", and so "the decision is to move troops into Beijing to declare martial law" as a show of the government's no tolerance stance. To justify martial law, the demonstrators were described as tools of "bourgeois liberalism" advocates who were pulling strings behind the scenes, as well as tools of elements within the party who wished to further their personal ambitions. For the rest of his life, Zhao Ziyang maintained that the decision was ultimately in Deng's hands: among the five PSC members present at the meeting, he and Hu Qili opposed the imposition of martial law, Li Peng and Yao Yilin firmly supported it, and Qiao Shi remained carefully neutral and noncommittal. Deng appointed the latter three to carry out the decision. On the evening of 17 May, the PSC met at Zhongnanhai to finalize plans for martial law. At the meeting, Zhao announced that he was ready to "take leave", citing he could not bring himself to carry out martial law. The elders in attendance at the meeting, Bo Yibo and Yang Shangkun, urged the PSC to follow Deng's orders. Zhao did not consider the inconclusive PSC vote to have legally binding implications for martial law; Yang Shangkun, in his capacity as Vice Chairman of the Central Military Commission, mobilized the military to move into the capital. Li Peng met with students for the first time on 18 May in an attempt to placate public concern over the hunger strike. During the talks, student leaders again demanded that the government rescind the 26 April Editorial and affirm the student movement as "patriotic". Li Peng said the government's main concern was sending the hunger strikers to hospitals. The discussions were confrontational and yielded little substantive progress, but gained student leaders prominent airtime on national television. By this point, those calling for the overthrow of the party and Li Peng and Deng became prominent both in Beijing and in other cities. In the early morning of 19 May, Zhao Ziyang went to Tiananmen in what became his political swan song. He was accompanied by Wen Jiabao. Li Peng also went to the square but left shortly thereafter. At 4:50am Zhao made a speech with a bullhorn to a crowd of students, urging them to end the hunger strike. He told the students that they were still young and urged them to stay healthy and not to sacrifice themselves without due concern for their futures. Zhao's emotional speech was applauded by some students. It would be his last public appearance.

Демонстранттарды қадағалау

Студенттік лидерлерді билік тығыз қадағалауға алды; алаңдағы қозғалысты бақылау үшін көлік камералары пайдаланылды; ал жақын маңдағы мейрамханалар және студенттер жиналатын барлық жерлерде сымды тыңдау жүргізілді. Бұл қадағалау нәтижесінде наразылыққа қатысушылар анықталып, ұсталды және жазаланды. Қырғыннан кейін үкімет жұмыс орындарында, оқу орындарында және мектептерде наразылыққа кімдер қатысқанын анықтау үшін жан-жақты сұраққа алу жүргізді.

Пекиннің сыртында

19 сәуірде реформашылдарға жақын «World Economic Herald» журналының редакциясы Ху Цзиньтаоты еске алуға арналған бөлімді жариялауға шешім қабылдады. Оның ішінде Ян Цзяцзидің Пекиндегі студенттік наразылықтарды жақсы бағалаған және Худың 1987 жылғы қуғынын қайта қарауға шақырған мақаласы жарияланды. Пекиндегі консервативті саяси ағымдарды сезінген Цзян Цзэминь мақаланы цензуралауды талап етті, нәтижесінде көптеген газеттер бос бетпен басылды. Содан кейін Цзян бас редактор Цин Бенлиді қызметтен шеттетуге бұйрық берді, оның осы шешімді қабылдауы консервативті партияның көнекөздерінің сенімін жеңіп алды, олар Цзянның адалдығын жоғары бағалады. 27 мамырда Гонконгта 300 мыңнан астам адам «Хэппи Вэлли» ат шабуы алаңында «Қытайдағы демократия үшін концерт» атты жиынға жиналды. Гонконгтың көптеген танымал өнерпаздары ән шырқап, Пекин студенттерін қолдағандарын білдірді. Келесі күні Мартин Ли, Сето Вах және басқа да ұйым жетекшілері бастаған Гонконг халқының төрттен бірін құрайтын 1,5 миллион адам Гонконг аралы бойынша шеруге шықты. Әлемнің түкпір-түкпірінде, әсіресе этникалық қытайлар тұратын жерлерде адамдар жиналып, наразылықтарын білдірді. Көптеген үкіметтер, соның ішінде АҚШ және Жапония, Қытайға саяхаттамау туралы ескертулер жариялады.

Әскери жағдай

Қытай үкіметі 20 мамырда әскери жағдай жариялады және елдің жеті әскери аймағының бесінен кем дегенде 30 дивизияны жұмылдырды. ҚХА-ның 24 әскери корпусының кем дегенде 14-і өз әскерлерін жіберді. Гуанчжоудың азаматтық авиация органдары әскери бөлімшелерді тасымалдауға дайындық үшін азаматтық авиация рейстерін тоқтатты. Әскердің астанаға алғашқы кіруіне қала маңындағы наразылық білдірушілердің көптігі кедергі келтірді. Алға қарай жол болмағандықтан, билік 24 мамырда әскерге кері шегінуді бұйырды. Барлық үкіметтік күштер содан кейін қала сыртындағы базаларға қайтысты. Тимоти Бруктың сөзіне қарағанда, әскердің кері шегінуі бастапқыда наразылық білдірушілер үшін «үлкен өзгеріс» болғандай көрінсе, шындығында бүкіл елде соңғы шабуылға дайындық жұмыстары жүріп жатты. Сонымен қатар, студенттік қозғалыстың ішінде де бөліністер күшейді. Мамырдың соңына қарай студенттердің ұйымдасқандығы төмендеді, нақты басшылық пен біртұтас бағыт болмады. Оның үстіне, Тяньаньмэнь алаңы тығырықтап, гигиеналық мәселелер күрделеніп кетті. Хоу Децзянь студенттік қозғалыстың атынан сөйлеу үшін студенттік басшылықты ашық сайлауды ұсынды, бірақ ол қарсылыққа тап болды. Осы уақытта Ван Дан өзінің позициясын жұмсартты, әскери қимылдардың жақындап келе жатқанын және олардың салдарынан сезді. Ол Тяньаньмэнь алаңынан уақытша шегініп, кампуста қайта жиналуды ұсынды, бірақ алаңды ұстап тұруды қалаған радикалды студенттік топтар бұған қарсы болды. Ішкі шиеленіс күшейе түсіп, алаңның ортасындағы дыбыс күшейткіштерін бақылау үшін күрес басталды: дыбыс күшейткіштерін кім бақыласа, сол қозғалыстың «басшысы» болар еді. Кейбір студенттер басқа аймақтардан келген студенттерді қарсы алу үшін пойыз станциясына жиналатын, олардың қолдауын алуға тырысты. Студенттік топтар бір-бірін жасырын мақсаттармен айыптай бастады, мысалы, үкіметпен сөз байласу және қозғалыстан жеке даңқ табуға ұмтылу. Кейбір студенттер тіпті Чай Лин мен Фэн Конгдеді басшылық лауазымдарынан оқшаулауға тырысты, тіпті оларды ұстап алуға әрекет жасады. Чай бұл әрекетті «жақсы ұйымдастырылған және алдын ала жоспарланған қастандық» деп сипаттады.

The Chinese government declared martial law on 20 May and mobilized at least 30 divisions from five of the country's seven military regions. At least 14 of the PLA's 24 army corps contributed troops. Guangzhou's civil aviation authorities suspended civil airline travel to prepare for transporting military units. The army's initial entry into the capital was blocked in the suburbs by throngs of protesters. Seeing no way forward, the authorities ordered the army to withdraw on 24 May. All government forces then retreated to bases outside the city. According to Timothy Brook, while the army's withdrawal was initially seen as "turning the tide" in favor of protesters, in reality, mobilization was taking place across the country for a final assault. At the same time, internal divisions intensified within the student movement itself. By late May, the students became increasingly disorganized with no clear leadership or unified course of action. Moreover, Tiananmen Square was overcrowded and facing serious hygiene problems. Hou Dejian suggested an open election of the student leadership to speak for the movement but was met with opposition. Meanwhile, Wang Dan moderated his position, ostensibly sensing the impending military action and its consequences. He advocated for a temporary withdrawal from Tiananmen Square to re group on campus, but this was opposed by hardline student factions who wanted to hold the square. The increasing internal friction would lead to struggles for control of the loudspeakers in the middle of the square in a series of "mini coups": whoever controlled the loudspeakers was "in charge" of the movement. Some students would wait at the train station to greet arrivals of students from other parts of the country in an attempt to enlist factional support. Student groups began accusing each other of ulterior motives, such as collusion with the government and trying to gain personal fame from the movement. Some students even tried to oust Chai Ling, and Feng Congde from their leadership positions in an attempted kidnapping, an action Chai called a "well organized and premeditated plot".

Ли Пеннің баяндамасы

1 маусымда Ли Пэн "Торғылықтың нағыз мәні туралы" деген баяндама жариялады, ол Политбюроның барлық мүшелеріне таратылды. Баяндамада наразылықтың жетекшілері, "аз ғана топ" деп аталып, "түркілікті ұйымдастырып, жоспарлағандары" және олар халықаралық резонанс тудыру үшін алаңды қақтығыс ошағы ретінде пайдаланғандары туралы қорытынды жасалған. Сондай-ақ, олар қылмыстық элементтермен байланыс орнатып, шетелдік және жергілікті қаржыны байланыс құралдарын жақсарту мен қару-жарақ сатып алуға жұмсағандары айтылған. Баяндамада Қытай үкіметіне "Пекиндегі контрреволюциялық дүрбелеңді тоқтату үшін дереу қатаң шаралар қабылдау" ұсынылған.

МДС есебі

Сол күні "АҚШ және басқа да халықаралық саяси күштердің елімізге идеологиялық және саяси ықпал етуі туралы" деген тағы бір баяндаманы Мемлекеттік қауіпсіздік министрлігінің басшысы Цзя Чунван жасады және оны партия жетекшілігіне ұсынды. Лидің баяндамасындай, Цзяның баяндамасы да әскери шаралар қолдануды жақтады және наразылықтар мен дүрбелеңге АҚШ-ты жауапты деп көрсетті. Онда АҚШ-тың Қытайдағы елшілігінің жоғары лауазымды өкілі "төрт апта бойы әр түнде" наразылыққа қатысушылармен кездесіп отырғаны, ал АҚШ Мемлекеттік департаменті Қытайда контрреволюциялық қарулы күштер құруға тырысқаны айтылды. Бұл туралы оның Қытайды зерттеу тобының мамыр айында жариялаған баяндамасында мәлімделген. Сонымен қатар, Қытайдағы университеттерде оқыған американдық студенттердің "барлық жерде жағдайды шиеленістіруге" тырысқаны және Пекиндегі американдық журналистердің Пекин студенттерінің дербес федерациясының басшыларымен тығыз байланыста болып, оларға "қажет болған жағдайда АҚШ оларға пана береді немесе АҚШ-қа оқуға баруға көмектеседі" деген уәде бергені хабарланды.

2 - 3 маусым

Аянтты күшпен тазарту жоспарына сәйкес, Политбюроға армия штабынан әскерлер астананы тұрақтандыруға көмектесуге дайын екендігі және олар тәртіпсіздікті жеңу үшін әскери жағдайдың қажеттілігі мен заңдылығын түсінеді деген хабар келді. 2 маусымда наразылық білдірушілердің белсенділігі артып, үкімет әрекет етудің уақыты келді деп тапты. Газеттерде студенттерді Тяньаньмэнь алаңынан кетіп, қозғалысты тоқтатуға шақыратын мақалалар жарияланғанда наразылық акциялары басталды. Көптеген студенттер алаңнан кеткісі келмеді және мақалаларға ашуланды. Олар 1 маусымда «Пекин Дэйли» газетінде жарық көрген «Тяньаньмэнь, мен сен үшін жылаймын» атты мақаладан да ашуланды. Мақалаларға жауап ретінде мыңдаған студенттер Пекин көшелеріне шығып, алаңнан кетуге қарсы болды. Үш зиялы – Лю Сяобо, Чжоу Дуо, Гао Синь және тайваньдық әнші Хоу Децзянь қозғалысты қайта жандандыру үшін екінші рет аштық жариялады. Бірнеше апта бойы алаңды басып алғаннан кейін студенттер шаршады, ал орташа және қатал студенттік топтар арасында ішкі ажырымдар пайда болды. Өздерінің декларациялық сөзінде аштық ұрысындағылар үкіметтің қозғалысты басуын ашықтан-ашық сынға алды, студенттерге олардың мүддесі үшін күресудің маңызды екенін еске салып, оларды алаңдағы ұстанымын жалғастыруға итермеледі. 2 маусымда Дэн Сяопин және бірнеше партия жетекшілері Чжао Цзыян мен Ху Цилиді қуып жібергеннен кейін қалған үш тұрақты саясат комитеті мүшесі Ли Пэн, Цяо Ши және Яо Илинмен кездесті. Комитет мүшелері «төңкеріс тоқтатылып, елордаға тәртіп орнатылсын» деп алаңды тазартуға келісті. Олар сонымен қатар алаңның мүмкіндігінше бейбіт түрде тазартылуы керектігіне келісті; бірақ егер наразылық білдірушілер ынтымақтаспаса, әскерлер жұмысты аяқтау үшін күш қолдануға құқылы болады. Сол күні мемлекеттік газеттерде қаладағы он негізгі аймақта әскерлер орналасқаны туралы хабарланды. 27-ші, 65-ші және 24-ші әскерлердің бөлімдері алаңның батыс жағындағы Халықтың Ұлы залына және алаңның шығысындағы Қоғамдық қауіпсіздік министрлігінің ғимаратына жасырын түрде көшірілді және кем дегенде бір бөлімге «қалаға жамылып кіруге» бұйрық берілді. 2 маусым күні кешке жол апаты орын алды, онда PAP джипі жаяу жүргіншілерге тиіп, үш жаяу жүргінші қаза тауып, төртіншісі жарақат алды. Полиция бұл аймақты қоршап алып, өлгендер мен жарақаттанғандарды жақын маңдағы ауруханаға жіберді, бірақ қылмыскерлерді алып кеткен кезде тергеу жүргізбеді. Жиптің нөмірлік белгісінің болмауымен қатар, наразылар әскерилердің кіргенін күдіктенді, бұл олардың кейбіреулері полициядан өтіп, жипты іздестіріп, әскери киімдермен, карталармен және ұялы телефондармен шыққанда расталды. Көп ұзамай студенттік басшылар қаланың орталығына әскерлердің кіруіне жол бермеу үшін негізгі қиылыстарда жол тосқауылдарын орнатуға шұғыл бұйрық берді. Николас Кристофтың айтуынша, бұл оқиға он мыңдаған Пекин студенттері мен жұмысшыларын көшеге шығарып, бөгеттер орнатуға итермеледі. «Тяньаньмэнь қағаздары» бойынша, жиппен болған оқиға «азаматтардың әскери жағдайдағы әскерлердің азаматтық киім киіп қалаға кіруіне қарсы зорлық-зомбылықпен әрекет етуіне» себеп болды. 3 маусым күні таңертең студенттер мен азаматтар Синьцзякоу қаласында азаматтық киім кимеген сарбаздар жүретін автобусты ұстады. Әскерлер қоршалып, оқшауланып, тергеуден өтті. Түстіктен Тяньаньмэньге жақындаған әскерлер оқ-дәрілерін алуға барғанда, Пекиннің қауіпсіздік қызметкерлері сияқты, жауынгерлерге көмектесуге тырысқанда, көпшілік соққыға ұшырады. Кейбір сарбаздар ауруханаға бара жатқанда ұсталып кетті. Демонстранттар әскери қару-жарақтардың табылғанын үкімет күш қолдану ниеті бар екендігінің дәлелі ретінде қарастырды. «Аспан қақпасы» басылымының хабарлауынша, наразылықшылар қаруды тартып алғаннан кейін оны Пекин полициясына тапсырды. Тьянаньмэннің маңында қару-жарақ, құрал-жабдықтар мен керек-жарақтар тасымалданған бірнеше автобустар ұсталып, оларға отырғызылды. Сағат 13.00-де Лиубукоу қаласында бір топ адам осындай автобустардың бірін ұстап алды, ал бірнеше адам әскери шлемдерді штыктарға көтеріп, қалған көпшілікке көрсетті. 14:05 сағаттан бастап Пекин гарнизонынан 800-ден астам әскерилер мен халықтық қарулы полиция қару қоймасын қайтарып алу үшін Чжуннаньхайдан шықты. Сол сәтте 27 және 63-ші әскерлердің мыңдаған қарусыз сарбаздары Ұлы залдан шығып, көпшіліктің назарын аударады. PAP құрамасы шабуылшылар мен шабуылға қарсы құралдармен қару-жарақтарды басып алу үшін наразылардың қабырғаларынан өтіп өтті. 1989 жылғы Тяньаньмэнь наразылықтары кезінде бірінші рет полиция наразыларды тарату үшін көз жасы ағызатын газ қолданды. 14:30-да наразылар мен полиция арасында қақтығыс болды. Полиция көз жасы ағызатын газбен көпшілікті таратуға тырысты, бірақ наразылар қарсы шабуыл жасап, тастар лақтырып, оларды Чжуннаньхай ғимаратының батыс қақпасы арқылы шегінуге мәжбүр етті. Қала орталығына әскерлер мен қару-жарақтардың жетіп бара жатқаны туралы хабарлар Қытайдың жоғарғы басшылығын алаңды тазарту үшін жанжалды күш қолдануға келісім беруге итермеледі. Эзра Вогельдің айтуынша, Дэн Сяопин 14:50-де генерал Чи Хаотиянға оның әскерлері алаңды тазарту үшін барлық мүмкін әдістерді қолдана алатынын айтты. 17:30-да бірнеше мың әскерлер бұйрық күтіп тұрып, Ұлы залдан шегіне бастады. Сол кешкі үкімет басшылары жағдайды қадағалап отырды.

In conjunction with the plan to clear the square by force, the Politburo received word from army headquarters stating that troops were ready to help stabilize the capital and that they understood the necessity and legality of martial law to overcome the turmoil. On 2 June, with increasing action on the part of protesters, the government saw that it was time to act. Protests broke out as newspapers published articles that called for the students to leave Tiananmen Square and end the movement. Many of the students in the square were not willing to leave and were outraged by the articles. They were also outraged by the Beijing Dailys 1 June article "Tiananmen, I Cry for You", which was written by a fellow student who had become disillusioned with the movement, as he thought it was chaotic and disorganized. In response to the articles, thousands of students lined the streets of Beijing to protest against leaving the square. Three intellectuals—Liu Xiaobo, Zhou Duo, and Gao Xin—and Taiwanese singer Hou Dejian declared a second hunger strike to revive the movement. After weeks of occupying the square, the students were tired, and internal rifts opened between moderate and hardline student groups. In their declaration speech, the hunger strikers openly criticized the government's suppression of the movement, to remind the students that their cause was worth fighting for and pushing them to continue their occupation of the square. On 2 June, Deng Xiaoping and several party elders met with the three PSC members—Li Peng, Qiao Shi, and Yao Yilin—who remained after Zhao Ziyang and Hu Qili had been ousted. The committee members agreed to clear the square so "the riot can be halted and order be restored to the Capital". They also agreed that the square needed to be cleared as peacefully as possible; but if protesters did not cooperate, the troops would be authorized to use force to complete the job. That day, state run newspapers reported that troops were positioned in ten key areas in the city. Units of the 27th, 65th, and 24th armies were secretly moved into the Great Hall of the People on the west side of the square and the Ministry of Public Security compound east of the square and at least one unit was ordered to "enter the city in disguise." On the evening of 2 June, an accident occurred in which a PAP jeep ran onto a sidewalk killing three pedestrians and injuring a fourth. Police cordoned off the area and sent the dead and injured to a nearby hospital but did not conduct an investigation while they took the perpetrators away. Combined with the lack of license plates on the jeep, the protesters suspected infiltration by the military which was confirmed when some of them forced their way past the police to search the jeep and emerged with military uniforms, maps, and mobile telephones. Soon afterwards, student leaders issued emergency orders to set up roadblocks at major intersections to prevent the entry of troops into the center of the city. According to Nicholas Kristof, the incident spurred the mobilization of tens of thousands of Beijing students and workers onto the streets to erect barricades. According to the Tiananmen Papers, the jeep incident led to a "violent reaction by the citizens against what seemed to be efforts by martial law troops to sneak into the city in plainclothes." On the morning of 3 June, students and citizens intercepted a busload of plainclothed soldiers at Xinjiekou. Soldiers were surrounded, isolated and questioned. Troops approaching Tiananmen from the south were beaten by the crowd when they went to get their ammunition, as were Beijing security personnel who attempted to aid the soldiers. Some of the soldiers were kidnapped when they attempted to head for the hospital. The discovery of military weaponry was seized by the demonstrators as evidence of the government's intent to use violence. According to The Gate of Heavenly Peace, after the protesters confiscated the weapons, they turned the weapons over to Beijing police. Several other buses carrying weapons, gear, and supplies were intercepted and boarded around Tiananmen. At 1 pm, a crowd intercepted one of these buses at Liubukou, and several men raised military helmets on bayonets to show the rest of the crowd. At 2:05 pm, over 800 soldiers and People's Armed Police in riot gear from the Beijing Garrison rushed out of Zhongnanhai to retake the weapons cache. Simultaneously, thousands of unarmed troops from the 27th and 63rd Armies emerged from the Great Hall to divert the crowds' attention. The PAP units with clubs and riot gear fought through walls of protesters to seize control of the weapons. For the first time during the 1989 Tiananmen Protests, the police fired tear gas to repel protesters. At 2:30 pm, a clash broke out between protesters and police. The police attempted to disperse the crowd with tear gas, but demonstrators counterattacked and threw rocks, forcing them to retreat inside the Zhongnanhai compound through the west gate. The news of large crowds of protesters preventing soldiers and weapons from reaching the city center led China's top leadership to approve the use of lethal force. According to Ezra Vogel, Deng at 2:50pm told General Chi Haotian that his troops could use all possible methods to clear the square. At 5:30 pm, several thousand troops awaiting orders began to retreat from the Great Hall of the People. That evening, the government leaders continued to monitor the situation.

3 және 4 маусым

3 маусым күні кешке үкімет азаматтарды "көшелерде болмауға және Тяньаньмэнь алаңынан алыс тұруға" шақырып, төтенше жағдай туралы мәлімдеме жасады. Бұрынғы наразылықтар басталғалы осындай ескертулер жасалғандықтан, бұл ескертулер жеңілдеумен қабылданды. Осы уақытта наразылық білдірушілер Бейжіңдегі әртүрлі университеттерде хабар таратып, студенттер мен азаматтарды қаруланып, көшелердің қиылысқан жерлерінде және алаңда жиналуға шақырды.

Чанъань даңғылы

3 маусымда сағат 20:00-де уақытша командир Чжан Мейюань бастаған 38-армия Пекиннің батысындағы Шижиншань және Фэнтай аудандарындағы әскери кеңсе кешендерінен Чанъань даңғылының батыс бөлігі бойымен шығысқа қарайғы алаңқа қарай жылжуды бастады. Сағат 21:30-да бұл армия Хайдиан ауданындағы Гонжуфенде наразылық білдірушілер құрған кедергіні бұзуға тырысты. Ол алдындағы сарбаздарға наразылық білдірушілерді таратуға бұйрық берді, олар одан кейін оларды шаңдатқыш гранаталармен шабуылдады. Бұл шаралар нәтиже бермеген соң, офицер өз бөлімінің уақтылы түрде орналасқан жеріне жетуін қамтамасыз ету үшін күш қолдануға шешім қабылдады. Жаяу әскерлер алдымен жол ашты, ауаға оқ атты. Содан кейін сарбаздар қаруларын көрермендерге бағыттады.

Әскери тәртіпке қарсылық көрсету

Халықтық азаттық армиясының көптеген сарбаздары сол түні әскери жағдай режимін сақтау туралы бұйрықтарды орындаудан бас тартты. Кейбір сарбаздар эмоционалды түрде дағдарыста болды және студенттерге қаруларын қолдануға тартынды. Олар ҚХА халыққа тиесілі екеніне және олар халыққа қарсы емес, халық үшін күресуі керек деп сенді. Қырғынға дейін және қырғын түні алаңды тазартуға жасаған бірнеше әрекеттері кезінде оларға бұл сезімді жанындағылар мен наразылық білдірушілер еске салды. Әскерилердің әскери жағдай режимін орындауға қарсылық көрсетуіне қоса, көпшілік айтуынша, Пекин полиция қызметкерлері азаматтарды қорғап, келе жатқан әскерлерге қарсы қару қолданды.

5 Жүніс пен танкшы

5 маусымда алаңды бақылауға алғаннан кейін әскерилер қаладағы, әсіресе Чанъань даңғылындағы бағыттарды қайтадан бақылауға кірісті. 1-ші бронетанктік дивизияның танк колоннасы алаңнан шығып, Чанъань даңғылымен шығысқа қарай беттегенде, даңғылдың ортасында жалғыз наразылық білдірушіге кездесті. Адам мен танк арасындағы қысқа тұрақсыздануды батыс медиасы Бейжің қонақ үйінің шатырынан түсірді. Танктердің алдына қайта оралған адамды бір топ адамдар жаққа тарды. Newsweek тілшісі Чарли Коул бұл адамдардың Қытай үкіметінің агенттері екенін ал, The Globe and Mail тілшісі Ян Вонг олардың алаңдаған жандар екенін айтты. Демонстрациядан кейін "Танк адамының" тағдыры белгісіз болса да, Қытайдың басты басшысы Цзян Цзэминь 1990 жылы ол кісі өлтірілмегенін мәлімдеді. Кейін Time журналы оны 20 ғасырдың ең ықпалды 100 адамының бірі деп атады. Муксидидегі Чанган бульварында тоқтаған 37 БТР-дан тұратын колонна, өртенген автобустар мен әскери техникалардың арасында қалып, көліктерін тастап кетуге мәжбүр болды. Пекинде әскерилердің азаматтарға оқ атуының эпизодтарынан өзге, батыс жаңалықтар агенттіктері ҚХА бөлімшелері арасындағы қақтығыстар туралы хабарлады. Кешкі сағаттарда 26 танк, үш бронетранспортер және қолдаушы жаяу әскерлер Цзянгумен және Фуксингмен көпірлерінде шығысқа қарай қарап қорғаныс позициясын алды. Түн бойы оқ-дәрілердің шуы естілді, ал ертесіне күні шығыс бөлігіндегі АҚШ теңіз жаяу әскерінің өкілі бронебойғыш снарядтан зақымданған бронетранспорттық құралды көргенін хабарлады. Астанадағы жағдай күнделікті өмірдің қалыпты ағысын бұзды. 5 маусымда "Халық газетінің" басылымдары басылғанына қарамастан, Пекинде қолжетімді болған жоқ. Көптеген дүкендер, кеңселер мен фабрикалар жұмыс істей алмады, себебі жұмысшылар өз үйлерінде қалды, ал қоғамдық көліктер метро және қала маңындағы автобус бағыттарымен шектелді. Көбінесе, үкімет алаңды әскери күшпен басып алғаннан кейін бір апта ішінде бақылауды қайта орнатты. Саяси тазалау жүргізілді, наразылықты ұйымдастырған немесе оны мақұлдаған шенеуніктер қызметтен алынып, наразылық көшбасшылары түрмеге жабылды.

On June 5, having secured the square, the military began to reassert control over thoroughfares through the city, especially Chang'an Avenue. A column of tanks of the 1st Armored Division left the square and, heading east on Chang'an Avenue, came upon a lone protester standing in the middle of the avenue. The brief standoff between the man and the tanks was captured by Western media atop the Beijing Hotel. After returning to his position in front of the tanks, the man was pulled aside by a group of people. Charlie Cole, who was there for Newsweek, claimed that the men were Chinese government agents, while Jan Wong, who was there for The Globe and Mail, thought that they were concerned bystanders. Although the fate of Tank Man following the demonstration is not known, paramount Chinese leader Jiang Zemin stated in 1990 that he did not think the man was killed. Time later named him one of the 100 most influential people of the 20th century. A stopped convoy of 37 APCs on Changan Boulevard at Muxidi was forced to abandon their vehicles after becoming stuck among an assortment of burned out buses and military vehicles. In addition to occasional incidents of soldiers opening fire on civilians in Beijing, Western news outlets reported clashes between units of the PLA. Late in the afternoon, 26 tanks, three armored personnel carriers, and supporting infantry took up defensive positions facing east at Jianguomen and Fuxingmen overpasses. Shellfire was heard throughout the night, and the next morning a United States Marine in the eastern part of the city reported spotting a damaged armored vehicle that an armor piercing shell had disabled. The ongoing turmoil in the capital disrupted everyday life flow. No editions of the People's Daily were available in Beijing on 5 June, despite assurances that they had been printed. Many shops, offices, and factories were not able to open, as workers remained in their homes, and public transit services were limited to the subway and suburban bus routes. By and large, the government regained control in the week following the square's military seizure. A political purge followed in which officials responsible for organizing or condoning the protests were removed, and protest leaders were jailed.

Бейжіңнің сыртындағы наразылық

Бейжіңде 4 маусымда тәртіп орнатылғаннан кейін, халықаралық баспасөз назарынан тыс қалған 80-ге жуық басқа қытай қалаларында түрлі көлемдегі наразылықтар жалғасты. Гонконгтағы британдық колонияда адамдар Пекиндегі наразылық білдірушілерге қолдау көрсету үшін тағы да қара киім киді. Басқа елдерде де наразылық акциялары өтті, онда көптеген адамдар қара лента тағуды қабылдады. Шанхайда 5 маусымда студенттер көшелерге шығып, маңызды магистральдарда кедергілер қойды. Теміржол қозғалысын қоса, қоғамдық көлік тоқтатылды. 6 маусымда қалалық әкімдік теміржол блокадасын таратуға тырысты, бірақ халықтың күшті қарсылығына тап болды. Бірнеше адам пойыздың астында қалып қайтыс болды. 7 маусымда Шанхайдың ірі университеттерінің студенттері кампустағы әртүрлі ғимараттарға шабуылдап, табыттар орнатты. Қаладағы әскери жағдай туралы қауесеттер тарады, бірақ жағдай қан төгілмей біртіндеп бақылауға алынды. Қалалық әкімдік, ірі дүрлікпен аяқталуы мүмкін жағдайдың алдын алғаны үшін Пекиннің жоғары жағынан мақтау алды. Ішкі қалаларда – Сиань, Ухань, Нанкин және Чэндуде – көптеген студенттер 4 маусымнан кейін де наразылықтарын жалғастырды, көбінесе жол тосқауылдары қойды. Сианьда студенттер жұмысшылардың фабрикаларға кіруін тоқтатты. Уханьда студенттер Янцзы өзені арқылы өтетін теміржол көпірін жапты, ал тағы 4000 адам теміржол станциясында жиналды. Шамамен мың студент теміржолға "қоныстанды", Пекин-Гуанчжоу және Ухань-Далянь бағыттарындағы теміржол қозғалысы тоқтатылды. Студенттер ірі мемлекеттік кәсіпорындардың қызметкерлерін ереуілге шығуға шақырды. Уханьдағы жағдай соншалықты шиеленіскен, тұрғындар банктерге асығып, үрейлі сатып алуларға көшкен.

Үкімет мәлімдемесі

6 маусымда өткен баспасөз конференциясында Мемлекеттік кеңес өкілі Юань Му "алдын ала статистикаға" сүйене отырып, "шамамен 300 адам қаза тапты, оның ішінде әскерлер", 23 студент, "өз қылмыстары үшін осыған лайық болған жаман элементтер және қателесіп өлтірілген адамдар" бар екенін мәлімдеді. Оның айтуынша, жарақат алғандардың арасында "5000 полиция қызметкері мен әскер және 2000-нан астам азамат, соның ішінде аз ғана заңсыз қылмыскерлер мен жағдайды түсінетін көрермендер" болды. Әскери өкіл Жан Гонг Тяньаньмэнь алаңында ешкімнің қаза болмағанын және алаңда танкілердің ешкімді басып кетпегенін мәлімдеді. 9 маусымда Дэн Сяопин, наразылық басталғаннан бері алғаш рет жұрт алдына шығып, "шайиттарды" (қаза тапқан ҚХА әскерлерін) мадақтап сөз сөйледі. Дэн студенттік қозғалыстың мақсаты партия мен мемлекетті құлату екенін айтты. Демонстранттар туралы Дэн былай деді: "Олардың мақсаты – толығымен Батысқа тәуелді буржуазиялық республика құру". Дэн наразылық білдірушілердің шынайы ниеттерін жасыру үшін сыбайлас жемқорлыққа шағымданғанын айтты, олар социалистік жүйені алмастыруды көздеген. Ол "Барлық империалистік Батыс әлемі барлық социалистік елдерді социалистік жолдан бас тартып, оларды халықаралық капиталдың монополиясына және капиталистік жолға бұруды жоспарлап отыр" деді.

Өлім-жітім

Өлім саны мен алаңдағы қантөгістің ауқымы оқиға болғаннан бері даулы болып келді. Үкімет оқиғадан кейін қаза болғандар туралы әңгімелеуді жасырып, ал сандарды бағалау көбінесе куәгерлердің айғақтарына, аурухана тізімдеріне және құрбандардың туыстарының бірлескен күш-жігеріне сүйенді. Осының салдарынан, түрлі бағалаулар арасында үлкен қарама-қайшылықтар бар. Бастапқы бағалаулар бірнеше жүзден бірнеше мыңға дейін ауытқыды.

Ресми деректер

Өкіметтің ресми хабарламасында оқиғадан кейін қаза тапқандардың саны шамамен 300 деп көрсетілді. 6 маусымда өткен Мемлекеттік кеңес баспасөз конференциясында Юань Му өкілі үкіметтің "алдын ала есептеулерінде" 300-ге жуық азамат және әскери қызметкер қаза тапқанын, оның ішінде Пекиндегі университеттердің 23 студенті және ол "бұзақылар" деп сипаттаған адамдар бар екенін мәлімдеді. Юань сондай-ақ 5000-ға жуық әскерилер мен полиция қызметкерлері, ал 2000 азамат жарақат алғанын хабарлады. 19 маусымда Пекин партия комитетінің хатшысы Ли Симин Политбюроға үкімет растаған қаза болғандардың саны 241 адамды құрағанын, оның ішінде 218 азамат (оның ішінде 36 студент), 10 ҚХА сарбазы және 13 Халық қарулы полициясы, сондай-ақ 7000 адам жарақаттанғанын баяндады. 30 маусымда қала әкімі Чэнь Сытоң жарақат алғандардың саны шамамен 6000 екенін айтты.

Басқа бағалаулар

4 маусым күні таңертең көптеген өлім-жітім туралы мәліметтер жарияланды, оның ішінде үкіметтік деректер де болды. Пекин университетінің кампусында таратылған парақшаларда қаза тапқандардың саны екі мыңнан үш мыңға дейін естілетіні айтылды. Қытай Қызыл Кресті 2600 адам қаза тапқанын хабарлаған, бірақ кейін бұл санды жоққа шығарды. Швейцария елшісі 2700 адам қаза тапқанын бағалады. 21 маусымда The New York Times газетінің тілшісі Николас Кристоф «шамамен ондай сақшы мен полиция қызметкері, сондай-ақ 400-ден 800-ға дейін бейбіт азамат қаза тапқан болуы мүмкін» деп жазды. АҚШ елшісі Джеймс Лилли Бейжіңдегі ауруханаларды аралап, кем дегенде жүздеген адамның қаза тапқанын мәлімдеді. Ұлттық қауіпсіздік агенттігінің сол күні жіберілген құпия хатында 4 маусым таңына дейін 180-ден 500-ға дейін адамның қаза тапқаны делінген. Бейжіңдегі ауруханалардың деректерінде оқиғадан кейін кем дегенде 478 адамның қаза тапқаны және 920 адамның жарақат алғаны тіркелді. Amnesty International ұйымының бағалауынша, қаза тапқандардың саны бірнеше жүзден 1000-ға дейін, ал бір батыс дипломатының бағалауынша, 300-ден 1000-ға дейін болды. 2017 жылы Тяньаньмэнь оқиғасынан кейін жіберілген даулы хатта британдық елші Алан Дональд бастапқыда Қытай Мемлекеттік кеңесіндегі «жақын досынан» алған ақпаратқа сүйене отырып, кем дегенде 10 000 бейбіт тұрғын қаза тапқанын мәлімдеді. Бұл мәлімдеме Австралия премьер-министрі Боб Хоук сөйлеген сөзінде қайталанды, бірақ бұл көрсеткіш басқа көздерден алынған сандарға қарағанда әлдеқайда жоғары. Бұрынғы студенттік наразылықтың жетекшісі Фэн Конгде құпия ашылғаннан кейін Дональдтың өзінің бағалауын 2700-3400-ге дейін қайта қарастырғанын, бұл көрсеткіш басқа бағалауларға жақын болғанымен, одан да жоғары екенін атап өтті.

Өлгендерді анықтау

2011 жылы Дин Цзилин мен Чжан Сяньлиң бірлесіп құрған, балалары үкімет тарапынан тамыздырылған құрбандардың мүддесін қорғайтын "Тяньаньмэн аналары" тобы 202 құрбанды анықтады. Үкіметтің араласуына қарамастан, топ құрбандардың отбасыларын іздеу және олар туралы ақпарат жинау үшін тынымсыз жұмыс істеді. 1999 жылы олардың саны 155 болса, 2011 жылы 202-ге жетті. Тізімде 4 маусым күні немесе одан кейін наразылыққа қатысқандарына байланысты өз-өзіне қол жұмсаған төрт адам бар. Қытай демократиялық одағының бұрынғы наразысы Ву Ренхуа, Қытайда демократиялық реформа талап ететін шетелдік ұйым, тек 15 әскери қызметкердің қазасын анықтап, растай алғанын айтты. Ву, егер наразылықтармен байланысы жоқ оқиғалардағы қазалар есептен шығарылса, әскери қызметшілер арасындағы жеті қаза ғана тәртіпсіздік жасағандардың қолынан қаза тапқандар ретінде есепке алынуы мүмкін деп мәлімдеді.

Тянъаньмэнь алаңының айналасында және оның өзінде болған өлімдер

Үкімет шенеуліктері 4 маусым күні таңертеңгі сағаттарда, студенттердің соңғы тобының алаңның оңтүстік бөлігінде "қарсы тұруы" кезінде алаңда ешкім өлмеді деп ұзақ уақыттан бері мәлімдеп келеді. Наразылықтарға қатысқан қытай ғалымы Ву Ренхуа үкіметтің бұл мәселені талқылауының өзін жауапкершіліктен ақтап, өзінің мейірімділігін көрсетуге бағытталған "қызыл шаң" екенін жазды. Ву атыс алаңның ішінде немесе жақын жерлерде болғанына қарамастан, "толық жабдықталған әскерлер бейбіт, қарапайым халықты алаңның ішінде немесе сыртында өлтіргенінің маңызы жоқ. Бұл тақырыпты талқылаудың қажеті де жоқ" деді. Тарихшы Ровена Хе "Бейжіңнің орталық бөлігінде мемлекеттік зорлық-зомбылық кеңінен таралған" деген басты мәселеге қарағанда, алаңда наразылық білдірушілердің өлтірілуі "оның ең маңызды мәселесі емес" деді. Бастапқыда шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарында алаңда "қырғын" болғаны туралы хабарлар көптеп тарады, бірақ кейіннен кейбір журналистер өлім-жітімнің көп бөлігі Пекиннің батысындағы алаңнан тыс жерде болғанын мойындады. Сол түні алаңның маңында болған бірнеше адам, оның ішінде The Washington Post-тің Пекиндегі бюросының бұрынғы басшысы Джей Мэтьюз және CBS тілшісі Ричард Рот, олар сирек-сирек оқ атылғанын естігенмен, алаңда қырғын болғанын көрсететін жеткілікті дәлел таба алмады деп хабарлады. Мэтьюз американдық баспасөздің алаңдағы қырғын туралы мифті қайта жаңғыртуы, қытайлардың өз баспасөздерін жақсартуға жасаған күш-жігерін әлсіретті және үкіметтің қарапайым тұрғындар мен жұмысшыларды қысымға алуын жасырды деді. Тянъаньмэнь аналарының деректеріне сәйкес, армия алаңға шабуыл жасаған түні үш студент алаңда қаза тапты. Тарихшы Джереми Браун кем дегенде екі-онға дейін бейбіт тұрғындар "алаңда өлтірілді, ал тағы да көбі жақын маңдағы жерде атып өлтірілді немесе қарыстырылды, ал әскери тәртіп орнатуға кіріскен әскерлер студенттерді алаңнан зорлықпен шығарып тастады" деді. Студенттік көшбасшы Чай Линг Гонконг теледидарынан көрсетілген сөйлеген сөзінде, ол алаңға танктердің келіп, шатырларында ұйықтап жатқан студенттерді қағып кеткенін көргенін айтты және алаңда 200 мен 4000-қа жуық студент қаза тапқанын қосты. Лингке 200 студенттің атып өлтірілгенін көргенін айтқан студенттік көшбасшы Ву'ер Кайси қосылды; алайда, Мэтьюздың айтуынша, кейіннен ол оқиғалар болғанға дейін бірнеше сағат бұрын алаңнан кеткені дәлелденді. Тайваньда туған Хоу Децзянь студенттерге қолдау білдіру үшін алаңға келді және ол алаңда ешқандай қырғын болғанын көрмегенін айтты. Бұрынғы қытайлық диссидент Сяопин Лидің сөздері бойынша, ол былай деді: "Кейбіреулер 200 адам алаңда қаза тапты деді, ал басқалары 2000 адам қаза тапты деп мәлімдеді. Сондай-ақ, оқушыларды басып кеткен танктер туралы да әңгіме болды. Мен бұлардың ешқайсысын көрмедім. Мен таңғы сағат 6:30-ға дейін алаңда болдым". Chicago Tribune газетінің мәліметінше, "Хоудың есебі, батыс және қытай бақылаушыларының пікірлерімен келіседі, олар Тяньаньмэнь алаңының тазалануы салыстырмалы түрде бейбіт болды дейді. Бірақ ол сол түнде және таңертең қалаға кіргенде әскердің қарусыз азаматтарды атысқа түсіргені туралы ештеңе айтпады". 2011 жылы Пекиндегі АҚШ елшілігінің үш құпия телеграммасы Тяньаньмэнь алаңында қантөгіс болмағаны туралы келісімге келді. Олардың айтуынша, қытай сарбаздары батыстан орталыққа қарай шайқасып келе жатқан наразылық білдірушілерге атыс ашқан.

Government officials have long asserted that no one died in the square in the early morning hours of 4 June, during the "hold out" of students' last batch in the south part of the square. Chinese scholar Wu Renhua, who was present at the protests, wrote that the government's discussion of the issue was a red herring intended to absolve itself of responsibility and showcase its benevolence. Wu said that it was irrelevant whether the shooting occurred inside the square or in adjacent areas, stating, "Really, whether the fully equipped army of troops massacred peaceful, ordinary folks inside or outside the square make very little difference. It is not even worthwhile to have this discussion at all." Historian Rowena He said whether protesters were killed in the square was "not the central question" compared to the larger point that "state violence was widespread throughout central Beijing." Initially, foreign media reports of a "massacre" on the square were prevalent, though subsequently, some journalists have acknowledged that most of the deaths occurred outside of the square in western Beijing. Several people who were situated around the square that night, including former Beijing bureau chief of The Washington Post Jay Mathews and CBS correspondent Richard Roth reported that while they had heard sporadic gunfire, they could not find enough evidence to suggest that a massacre took place in the square. Mathews said that the reproduction of the myth of the massacre in the square by the American press undermined efforts by the Chinese to improve their own press and elided the suppression of ordinary residents and workers by the government. Records by the Tiananmen Mothers suggest that three students died in the square the night of the army's push into the square. Historian Jeremy Brown said that at least two to possibly ten civilians were "killed inside the square, many more were shot or crushed nearby, and martial law troops violently ejected students from the square." Student leader Chai Ling claimed in a speech broadcast on Hong Kong television that she witnessed tanks arrive at the square and crush students who were sleeping in their tents, and added that between 200 and 4000 students died at the square. Ling was joined by fellow student leader Wu'er Kaixi who said he had witnessed 200 students being cut down by gunfire; however, according to Mathews, it was later proven that he had already left the square several hours before the events he claimed to have happened. Taiwan born Hou Dejian was present in the square to show solidarity with the students and said that he did not see any massacre occurring in the square. He was quoted by Xiaoping Li, a former China dissident to have stated: "Some people said 200 died in the square, and others claimed that as many as 2,000 died. There were also stories of tanks running over students who were trying to leave. I have to say I did not see any of that. I was in the square until 6:30 in the morning." According to the Chicago Tribune, "Hou's account, as far as it goes, agrees with those of Western and Chinese observers who say the clearing of Tiananmen Square was relatively peaceful. But he said nothing about the army's wild shooting of unarmed civilians as it battled its way into the city that night and morning." In 2011, three secret cables from the United States embassy in Beijing agreed there was no bloodshed inside Tiananmen Square. Instead, they said Chinese soldiers opened fire on protesters outside the square as they fought their way from the west towards the center.

Тұтқындау, жазалау және эвакуациялау

1989 жылғы 13 маусымда Пекиннің қоғамдық қауіпсіздік бюросы наразылықтың жетекшілері деп саналған 21 студентті қамауға алуға бұйрық берді. Бұл 21 ізделіп отырған студент жетекшісі Бейжің студенттік автономиялық федерациясының құрамына кірді, олар Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарда маңызды рөл атқарды. Онжылдықтар өтсе де, Қытай үкіметі бұл тізімді күшін жойған жоқ. 21 ізделіп отырған студент жетекшісінің суреттері мен сипаттамалары телеарналарда жиі көрсетілді. Жеке басқа қатысты мәліметтерімен суреттер мына ретпен келтірілді: Ван Дан, Вюэр Кайси, Лю Ган, Чай Лин, Чжоу Фэнсуо, Чжай Вэймин, Лян Циндун, Ван Чжэнюнь, Чжэн Сюгуан, Ма Шаофан, Ян Тао, Ван Чжисин, Фэн Конгде, Ван Чаохуа, Ван Юйцай, Чжан Чжицин, Чжан Боли, Ли Лу, Чжан Мин, Сюн Вэй және Сюн Ян. 21 студенттің әрқайсысы қамауға алынғаннан немесе қашқаннан кейін әртүрлі жағдайларға тап болды. Кейбіреулері елге оралуға ниеті жоқ, шетелде қалды, ал басқалары, мысалы, Чжан Мин, белгісіз мерзімге қалды. 21 студенттің тек жетісі ғана қашуға үлкерді. Чай Лин және Вюэр Кайси сияқты кейбір студент жетекшілері сол кездегі британдық аумақ – Гонконгтен MI6 және ЦРУ сияқты батыс елдерінің барлау қызметтері ұйымдастырған «Сары құс» операциясы арқылы АҚШ, Ұлыбритания, Франция және басқа да батыс елдеріне қашып кетті. «Вашингтон пост» газетінің хабарлауынша, бұл операцияға 40-тан астам адам қатысты. Бейжіңдегі наразылықты басудан кейін бұл топ 1989 жылдың мамырында құрылған Қытайдағы демократиялық қозғалысты қолдау одағының құрамында «қытай демократиялық қозғалысының» ядросын құрай алатын 40 диссиденттің алғашқы тізімін жасады. Қалған студент жетекшілері қамауға алынып, түрмеге жабылды. 1989 жылы немесе одан кейін қашқандар Қытайға қайта кіруде қиындықтарға тап болды. Қытай үкіметі диссиденттерді жер аударып тастауды жөн көрді. Вюэр Кайси сияқты елге қайта кіруге тырысқандар қамауға алынбай, қайта жіберілді. Чен Цзимин мен Ван Цзянтао 1989 жылдың соңында наразылықтарға қатысқандары үшін қамауға алынды. Қытай билігі оларды қозғалыстың артында тұрған «қара қолдар» деп айыптады. Чен мен Ван оларға тағылған айыптауларды жоққа шығарды. 1990 жылы олар сотқа тартылып, 13 жылға бас бостандығынан айырылды. Басқалары, мысалы, Чжан Чжицин, жайлы ешқандай мәлімет жоқ. 1991 жылдың қаңтарында қамауға алынып, кейін босатылғаннан кейін оның жағдайы және қазір қайда тұрғаны белгісіз. Чжан Чжициннің рөлі және 21 ізделіп отырған тізіміне ену себебі әлі анықталған жоқ, бұл Ван Чаохуа сияқты тізімдегі көптеген басқаларға да қатысты. Dui Hua Foundation провинциялық үкіметке сілтеме жасап, 1989 жылдың басында наразылықпен байланысты қызметтері үшін 1602 адам қамауға алынғанын хабарлады. 2012 жылға дейін кем дегенде екеуі Бейжіңде қамауда отыр, ал тағы бесеуінің хабар-ошары жоқ. 2014 жылдың маусым айында Миао Дэшунның наразылықтарға қатысқаны үшін қамауға алынған соңғы тұтқын екені хабарланды, ол соңғы рет он жыл бұрын естілген. Барлығының психикалық денсаулығының нашар екені хабарланды.

On 13 June 1989, the Beijing Public Security Bureau released an order for the arrest of 21 students they identified as the protest leaders. These 21 most wanted student leaders were part of the Beijing Students Autonomous Federation, which had been instrumental in the Tiananmen Square protests. Though decades have passed, this most wanted list has never been retracted by the Chinese government. The 21 most wanted student leaders' faces and descriptions were often broadcast on television as well. Photographs with biographies of the leaders followed in this order: Wang Dan,
Wuer Kaixi, Liu Gang, Chai Ling, Zhou Fengsuo, Zhai Weimin, Liang Qingdun, Wang Zhengyun, Zheng Xuguang, Ma Shaofang, Yang Tao, Wang Zhixing, Feng Congde, Wang Chaohua, Wang Youcai, Zhang Zhiqing, Zhang Boli, Li Lu, Zhang Ming, Xiong Wei, and Xiong Yan. Each of the 21 students faced diverse experiences after their arrests or escapes; while some remain abroad with no intent to return, others have chosen to stay indefinitely, such as Zhang Ming. Only 7 of the 21 were able to escape. Some student leaders, such as Chai Ling and Wuer Kaixi, were able to escape to the United States, the United Kingdom, France, and other Western nations under Operation Yellowbird, which was organized by Western intelligence agencies such as MI6 and CIA from Hong Kong, a British territory at the time. According to The Washington Post, the operation involved more than 40 people and had its roots in the Alliance in Support of Democratic Movements in China formed in May 1989. After the Beijing protest crackdown, this group drew up an initial list of 40 dissidents they believed could form the nucleus of a "Chinese democracy movement in exile". The remaining student leaders were apprehended and incarcerated. Those who escaped, whether in 1989 or after, generally have had difficulty re entering China up to this day. The Chinese government has preferred to leave the dissidents in exile. Those who attempt to re enter, such as Wu'er Kaixi, have been simply sent back but not arrested. Chen Ziming and Wang Juntao were arrested in late 1989 for their involvement in the protests. Chinese authorities alleged they were the "black hands" behind the movement. Both Chen and Wang rejected the allegations made against them. They were put on trial in 1990 and sentenced to 13 years in prison. Others, such as Zhang Zhiqing, have essentially disappeared. After his initial arrest in January 1991 and subsequent release, nothing further is known about his situation and where he lives now. Zhang Zhiqing's role and reason for being listed on the 21 most wanted is generally unknown; this is the case for many others on the list, such as Wang Chaohua. According to the Dui Hua Foundation, citing a provincial government, 1,602 individuals were imprisoned for protest related activities in early 1989. as of 2012, at least two remain incarcerated in Beijing, and five others remain unaccounted for. In June 2014, it was reported that Miao Deshun was believed to be the last known prisoner incarcerated for their participation in the protests; he was last heard from a decade ago. All are reported to have mental illnesses.

Басшылықтағы өзгерістер

Партия басшылығы Чжао Цзяньды Саяси бюроның тұрақты комитетінен (СТК) шығарды. Хью Кили, әскери жағдайға қарсы болған, бірақ дауыс беруден бас тартқан СТК-ның тағы бір мүшесі де комитеттен алынды. Дегенмен, ол партия мүшелігін сақтап қалды және "пікірін өзгерткеннен" кейін Машина жасау және электроника өнеркәсібі министрлігінде министрдің орынбасары болып қайта тағайындалды. Қытайдың реформашыл көшбасшысы Ван Ли де шетелге жасаған қысқа сапарынан оралғаннан кейін Пекин әуежайында ұшағынан түскен сәтте үй қамауына алынды. Билік оның денсаулығына байланысты ұсталғанын мәлімдеді. Ван Ли "ойын өзгерткеннен" кейін үй қамауынан босатылып, Сяо Ши сияқты, маңызды емес, тек рәсімдік лауазымға ауыстырылды. Шетелдегі бірнеше қытай елшісі саяси пана сұрады. Шанхай партия комитетінің хатшысы Цзян Цземин Коммунистік партияның Бас хатшысы болып тағайындалды. Цзянның Шанхайдағы "Дүниежүзілік экономика жаршысы" газетіне қатысты қатаң шаралары және қаладағы қанды оқиғаның алдын алғаны, Пекиндегі партияның көшбасшыларының қолдауын жеңіп алды. Жаңа басшылық құрамын құрып, өзінің әлсіреген жағдайын сезінген Дэн Сяопин де, кем дегенде ресми түрде, партия басшылығынан кетті – сол жылы Орталық әскери комиссия төрағасы лауазымынан қанағаттанды. 1992 жылға дейін ол жасырын өмір сүрді. Канаданың құпиясы ашылған дипломатиялық хаттарына сәйкес, Швейцария елшісі Канада дипломаттарына құпия түрде, қырғыннан кейін бірнеше ай бойы "Саяси бюроның тұрақты комитетінің әрбір мүшесі Швейцариядағы банк шоттарына ірі сомада ақша аудару туралы" хабарлаған. Чжао Цзяньның көмекшісі Бао Тун 1989 жылғы наразылықтармен байланысты қылмыс жасады деп айыпталған ең жоғары лауазымды адам болды. 1992 жылы ол "мемлекеттік құпияларды ашу және контрреволюциялық насихат жүргізу" қылмысы үшін айыпталып, жеті жыл түрмеде отырды. Тяньаньмэнь демонстрацияларына көзқарасы біріңғай болмаған партия мүшелерін тазарту мақсатында партия басшылығы бір жарым жылдық түзету бағдарламасын бастады, "буржуазиялық либерализмге ұмтылысы барлармен қатаң күрес жүргізуді" көздеді. 4 миллион адам наразылыққа қатысқаны үшін тексерілді. Бір миллионнан астам мемлекеттік қызметкердің "саяси сенімділігін" бағалау үшін 30 мыңнан астам коммунистік офицерлер жіберілді. Билік ел бойынша ондаған, тіпті жүздеген мың адамды қамауға алды. Кейбіреулері көшеде жүргенде күндіз ұсталды, ал басқалары түнде. Көптегендері түрмеге жабылып, еңбек лагерлеріне жіберілді. Оларға көбінесе отбасыларымен кездесуге рұқсат берілмеді және жатақханалар тым тар болғандықтан, ұйықтауға орын жетпейтіндей жағдайға түсті. Олардың арасында қылмыскерлер мен зорлаушылар да болды, сондай-ақ азаптаулар да жиі кездесетін.

The party leadership expelled Zhao Ziyang from the Politburo Standing Committee (PSC). Hu Qili, another PSC member who opposed martial law but abstained from voting, was also removed from the committee. However, he was able to retain his party membership, and after "changing his opinion", he was reassigned as deputy minister in the Ministry for Machinery and Electronics Industry. Another reform minded Chinese leader, Wan Li, was also put under house arrest immediately after he stepped out of his plane at Beijing Capital Airport upon returning from a shortened trip abroad; the authorities declared his detention to be on health grounds. When Wan Li was released from his house arrest after he finally "changed his opinion", he, like Qiao Shi, was transferred to a different position with equal rank but a mostly ceremonial role. Several Chinese ambassadors abroad claimed political asylum. Jiang Zemin, the Party Secretary of Shanghai, was promoted to General Secretary of the Communist Party. Jiang's decisive actions in Shanghai involving the World Economic Herald and his having prevented deadly violence in the city won him support from party elders in Beijing. Having put the new leadership team in place and recognizing his weakened position, Deng Xiaoping himself also bowed out of the party leadership—at least officially—by resigning his last leadership position as Chairman of the Central Military Commission later that year. He kept a low profile until 1992. According to diplomatic cables de classified by Canada, the Swiss ambassador informed Canadian diplomats in confidence that over several months following the massacre, "every member of the Politburo Standing Committee has approached him about transferring very significant amounts of money to Swiss bank accounts." Bao Tong, Zhao Ziyang's aide, was the highest ranking official to be formally charged with a crime connected with 1989 demonstrations. He was convicted in 1992 of "revealing state secrets and counter revolutionary propagandizing" and served seven years in prison. To purge sympathizers of Tiananmen demonstrators from among the party's rank and file, the party leadership initiated a one and a half year long rectification program to "deal strictly with those inside the party with serious tendencies toward bourgeois liberalization". Four million people were reportedly investigated for their role in the protests. More than 30,000 Communist officers were deployed to assess the "political reliability" of more than one million government officials. The authorities arrested tens if not hundreds of thousands of people across the country. Some were seized in broad daylight while they walked in the street; others were arrested at night. Many were jailed or sent to labor camps. They were often denied access to see their families and often put in cells so crowded that not everyone had space to sleep. Dissidents shared cells with murderers and rapists, and torture was not uncommon.

Ресми дерек

Қытай Коммунистік партиясының 4 маусым оқиғасы туралы ресми баяндамасында күш қолдану "саяси дүрбелеңді" бақылау үшін қажет болды делінеді, сондай-ақ бұл табысты экономикалық даму үшін қажетті тұрақты қоғамды қамтамасыз етеді. Қытай басшылары, оның ішінде Қытай Коммунистік партиясы Орталық комитетінің бас хатшылары болған Цзян Цзэминь мен Ху Цзиньтао, шетелдік журналистер наразылықтар туралы сұраған кезде Қытай Коммунистік партиясының ресми баяндамасын үнемі қайталап отырды. Баспа басылымдары 4 маусым оқиғасы туралы Қытай үкіметінің мәлімдемесімен сәйкес болуы тиіс еді.

Қытайлық БАҚ

4 маусымдағы жарылыс Қытайдағы салыстырмалы баспасөз бостандығы кезеңінің аяқталуын білдірді, содан кейін шетелдік және жергілікті БАҚ қызметкерлері күшейтілген шектеулерге және жазалау шараларына ұшырады. Оқиғадан кейін мемлекеттік БАҚ жариялаған хабарламалар студенттерге көңіл жағды. Осының салдарынан, жауапты тұлғалардың барлығы кейіннен лауазымынан алынды. Қытай Орталық Телевизиясының "Синьвэнь Лянбо" бағдарламасында 4 және 5 маусым күндері осы оқиға туралы хабарлаған Ду Сянь және Сюэ Фэй есімді екі жаңалықтар жүргізушісі наразыларға ашыққандай қолдау білдіргені үшін жұмыстан босатылды. Бұрынғы сыртқы істер министрі Ву Сюэцяньның ұлы Ву Сяоюн, наразыларға деген көңіл білдіргені үшін Қытай Халықаралық Радиосының ағылшын тіліндегі бағдарламалық бөлімінен қуылды. "Халық Күнделігі" газетінің редакторы және басқа да қызметкерлері, оның ішінде директор Цян Лирен және бас редактор Тан Вэньруи, газетте жарияланған наразыларға көңіл жағды мақалалар үшін де жұмыстан шығарылды. Бірнеше жыл өткен соң, әсіресе Дэн Сяопиннің оңтүстікке сапарынан кейін шектеулер жеңілдетілді. Жеке баспа өнімдері қайтадан дамыды. 1980 жылдары 250 болған жеке газеттердің саны 2003 жылға қарай 7000-нан асты. Өңірлік спутниктік телеарналар елдің түкпір-түкпірінде пайда болып, мемлекеттік телеарна CCTV-нің нарықтық үлесіне сын салды. Жеке басшылық коммунизмді қамтитын сенім жүйесі ретінде насихаттаудан бас тартты. Мемлекеттік бекітілген діни ұйымдар мүшелерінің саны айтарлықтай өсті, ал Мао дәуірінде басылған дәстүрлі сенімдер қайтадан пайда болды. Мемлекеттік санкцияланған көп түрлілік, сондай-ақ, санкцияланбаған рухани және құлшыну формаларының өсуіне жағдай жасады. Мемлекеттік бақылаудың күмәнді әдістеріне деген қажеттілікті азайту үшін, протестанттар, буддистер және даостар мемлекет тарапынан "бекітілген" діндер ретінде "Фалуньгун сияқты секталарға қарсы күресу" үшін жиі пайдаланылды, осылай секталарды бір-біріне қарсы қойды.

Шетелдік БАҚ

Қытай үкіметі әскери жағдайды жариялағаннан кейін CNN және CBS сияқты батыс телеарналарының спутниктік хабарларын тоқтатты. Телерадио хабарларын таратушылар бұл бұйрықтарға қарамастан телефон арқылы хабарлауға тырысты. 4 маусым күні түні Испанияның Televisión Española (TVE) телеарнасы ғана бейне түсіруге қол жеткізді. Әскери операция кезінде кейбір шетелдік журналистер билік өкілдерінен мазақтауға ұшырады. CBS тілшісі Ричард Рот және оның операторы алаңнан ұялы телефон арқылы хабар беру кезінде ұсталды. Ал келесі апталарда тәртіпсіздікті жариялаған бірнеше шетелдік журналистер елден қуылды, ал басқалары билік тарапынан қудаланды немесе елге қайта кіруге тыйым салынды, қара тізімге енгізілді. Кейбіреулерінің зорлық көріп, ұрылғаны хабарланды. Грегори Кларк батыс ақпарат құралдары кейбір суреттерді көрермендерден жасырды деп мәлімдеді; сол кездегі Reuters тілшісі Грэм Эрншо "күлге айналған" солдаттың суреті тіркелгендерге жіберілмегенін айтты.

Реакциялар

Қытай үкіметінің жауабы Батыс, Шығыс блогының көптеген мүшелері, соның ішінде Кеңес Одағы, кейбір Азия және Латын Америка елдері, сондай-ақ қытай диаспорасының көптеген өкілдері тарапынан айыпталды. АҚШ Мемлекеттік департаментінің баяндамасында: «Шетелдік үкіметтердің көпшілігі Қытайдың қатаң шараларына наразылық білдірді, бірақ бірнеше мемлекет Қытайдың әрекеттерін қолдады. Жағымсыз реакциялар Батыс елдерінің санкцияларынан бастап, Шығыс елдеріндегі жеке сынға дейін жетті» делінген. Баяндамада нақты айтылған: «Қытайдың социалистік реформатор ретіндегі беделіне Батыс Еуропаның коммунистері ғана емес, сонымен қатар Шығыс Еуропаның прогрессивтілері және, аз дәрежеде, Кеңес Одағы да күмән келтірді». Суйшенг Чжаоның сөзіне қарағанда, Азия елдері наразылықтар кезінде көбінесе үнсіз қалды. БҰҰ-ның бұрынғы Бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльар осы оқиғаға зор қайғырыс білдірді. 1992 жылы Хавьер Перес де Куэльар бұл қатаң шаралардың шамадан тыс екенін және кең ауқымды өлтірудің нақты дәлелдерін алмағанын мәлімдеді. Куба, Чехословакия және Шығыс Германия сияқты елдер Қытай үкіметін қолдап, наразылықтарды айыптады. Венгрия, Польша және Югославия наразылықтарды қолдап, қатаң шараларды айыптады. Кеңес Одағы реформалардың жалғасуына және салауаттылыққа үміт білдіргенімен, жеке пікірде реакция өте сынды болды.

Саясат

Партия негізін қалаған ортодоксалды коммунизмнен алшақтағандықтан, оның көп күші ұлтшылдықты балама идеология ретінде дамытуға бағытталды. Бұл саясат партияның заңдылығын Қытайдың "ұлттық мақтанышымен" байланыстырып, ішкі қоғамдық пікірді қайта өз жағына бұрды. Чжу Муцзидің сөзіне қарағанда, наразылықтар Қытай әскерилері мен полициясының көтерілістерді бақылау жабдықтары мен дайындығының жеткіліксіздігін көрсетті. Эндрю Скобеллдің пікірінше, ҚХА көтерілістерді басқаруға дайын немесе жабдықталмаған, ал PAP-тың көтерілістерді бақылауға жіберілген бірнеше бөлімдері халықты бақылауда жеткіліксіз болды. Бірақ наразылық пен қырғыннан кейін тиімді көтерілістерді бақылау бөлімдерін құруға күш салынды. Джим Маннның айтуынша, ҚХА-ның "жетілдірілген көтерілістерді бақылау техникасының" болмауы қырғынға себеп болды деген тұжырым – миф, себебі Коммунистік партия басшылығы "елді бағындыру үшін қорқытып, қазалар санын арттыруды" қалаған.

Экономика

Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтардан кейін көптеген бизнес-талдаушылар Қытай экономикасының болашағына қатысты болжамдарын нашарлатты. Наразылықтарға жасалған зорлықтық жауап, Қытайдың Дүниежүзілік сауда ұйымына қабылдануын кешіктірген факторлардың бірі болды, ол он екі жыл өткен соң, 2001 жылы ғана аяқталды. Бұдан бөлек, Қытайға көрсетілген екітаралы көмек 1988 жылы 3,4 миллиард доллардан 1990 жылы 700 миллион долларға дейін төмендеді. Әлемдік банк, Азия даму банкі және шетелдік үкіметтер Қытайға берілетін қарыздарды тоқтатты; Қытайдың кредиттік рейтингі төмендетілді; туризмнен түскен кірістер 2,2 миллиард АҚШ долларынан 1,8 миллиард АҚШ долларына дейін азайды; және шетелдік тікелей инвестицияларға жасалған уәделер жойылды. Алайда, мемлекеттік қорғанысқа жұмсалатын қаражат 1986 жылы 8,6%-ды құраса, 1990 жылы 15,5%-ға дейін өсті, бұл бұрынғы 10 жылдық төмендеуге кері әсер етті. Наразылықтардан кейін үкімет экономиканы қайтадан орталықтандыруға тырысты, бірақ бұл өзгерістер ұзаққа соқпады. Партия ішінде консервативті саясаттың қайтадан бекініп алғанын сезген Дэн, барлық ресми лауазымынан зейнеткерлікке шыққаннан кейін 1992 жылы оңтүстік сапарына шықты, елдің ең өркендеген аймақтарындағы түрлі қалаларды аралап, одан әрі экономикалық реформаларды жақтады. Дэннің ықпалымен, 1990 жылдардың ортасына қарай елде нарықты либерализациялау қайтадан басталды, бұл 1980 жылдардың басындағы реформалардан да ауқымдырақ болды. Саяси либералдар партиядан қуылса да, экономикалық либералдардың көп бөлігі сақталды. 1989 жылғы оқиғалардың салдарынан туындаған экономикалық дүмпулер, кейіннен қарағанда, Қытайдың экономикалық өсуіне минималды және уақытша әсер етті. Шындығында, бұрын наразылық білдірген көптеген топтар саяси либерализациядан үмітін үзгендіктен, олардың күштері экономикалық қызметке жұмсалды. Экономика 1990 жылдарға қарай жылдам қарқынмен дами бастады.

Гонконг

Гонконгта Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар 1997 жылы Гонконгты Ұлыбританиядан қайтарып алғаннан кейін Қытайдың «бір ел, екі жүйе» қағидасына берген уәдесінен бас тартады деген қауіп тудырды. Жауап ретінде губернатор Крис Паттен Гонконгтың Заң шығару кеңесінің сайлау құқығын кеңейтуге тырысты, бұл Пекинмен келіспеушіліктерге әкелді. Көптеген гонконгтықтар үшін Тяньаньмэнь оқиғасы Пекин үкіметіне деген сенімді жоғалтқан шешімді момент болды. Бұл оқиға, егемендік ауысқаннан кейін Гонконгтың мәртебесіне қатысты жалпы белгісіздікпен бірге, 1997 жылға дейін Гонконг тұрғындарының Канада және Австралия сияқты Батыс елдеріне көшіп кетуіне себеп болды. 1989 жылдан бері Гонконгта жыл сайын ондаған мың адам қатысатын үлкен шам жағу акциялары өткізіліп келеді, тіпті 1997 жылы билік Қытайға өткеннен кейін де. Соған қарамастан, 4 маусым мұражайы 2016 жылдың шілдесінде, орналасқан жерінде жұмыс істегеніне екі жыл болған соң жабылды. Мұражайды басқаратын Гонконг Альянсы жаңа орында мұражайды ашу үшін халықтан қаржы жинауды бастады. 2021 жылдың тамызында онлайн режимінде жарияланған мұражайдың виртуальды нұсқасы Қытайдың телекоммуникациялық компаниялары тарапынан бұғатталды. Бұл оқиғалар Қытайға, оның үкіметіне, демократияға деген көзқарасқа және гонконгтықтардың өзін «қытай» деп қабылдауының деңгейіне күшті әсер етеді. 4 маусымдағы оқиғалар Қытайдың авторитарлық үлгісінің символы ретінде қарастырылады және Гонконгтағы демократияны жақтаушы саясаткерлер, әсіресе Гонконгтағы демократиялық реформалар мен аймақтың Пекинмен қарым-қатынасына қатысты, оларды жиі еске алады. Академиялық зерттеулер көрсеткендей, Тяньаньмэнь алаңындағы қозғалысты жақтағандар аймақта демократияландыруды және демократияны жақтаушы партияларды сайлауды қолдаған. Осы оқиғаларды еске алу мақсатында Гонконг университетінде мүсінші Йенс Гальшиоттың 8 метрлік «Ұят бағанасы» орнатылды. 2021 жылдың 22 желтоқсанында университет басшылығы оны алып тастады, бұл оқиғадан аман қалғандар тарапынан айыптауға ұшырады.

In Hong Kong, the Tiananmen Square protests led to fears that China would renege on its commitments under one country, two systems, following the impending handover of Hong Kong from the United Kingdom in 1997. In response, Governor Chris Patten tried to expand the franchise for the Legislative Council of Hong Kong, which led to friction with Beijing. For many Hongkongers, Tiananmen served as the turning point when they lost trust in the Beijing government. The event, coupled with general uncertainty about the status of Hong Kong after the transfer of sovereignty, led to a sizable exodus of Hong Kongers to Western countries such as Canada and Australia before 1997. There have been large candlelight vigils attended by tens of thousands in Hong Kong every year since 1989, even after the transfer of power to China in 1997. Despite that, the June 4th Museum closed in July 2016, after only two years in its location. The group that runs the museum, the Hong Kong Alliance, has started to crowdfund money to open the museum in a new location. A virtual version of the museum released online in August 2021 has also been blocked by Chinese telecom companies. The events continue to strongly impact perceptions of China, its government, attitudes towards democracy, and the extent to which Hong Kongers should identify as "Chinese". The events of 4 June are seen as representative of the Chinese brand of authoritarianism, and they are often invoked by pro democracy politicians in Hong Kong, especially in relation to democratic reform in Hong Kong and the territory's relationship with Beijing. Academic studies indicate that those who supported the Tiananmen Square movement's rehabilitation had a tendency to support democratization in the territory and the election of pro democracy parties. In memory of the events among other monuments at 1997 Pillar of Shame with height of 8 meters performed by sculptor Jens Galschiøt was placed in the University of Hong Kong. On 22 December 2021, it was removed by the university authorities, a move that was condemned by survivors of the massacre.

Қытайдың халықаралық имиджі

Қытай үкіметі наразылық акцияларын басып тастағаны үшін кеңінен айыпталды. Осыдан кейін Қытай халықаралық аренада оқшауланған мемлекетке айналып бара жатқандай көрінді. Бұл 1980-ші жылдардың басынан бері халықаралық инвестицияларды тартқан басшылық үшін елеулі кері кету болды, өйткені ел Мәдени революцияның салдарынан шығып жатқан еді. Алайда, Дэн Сяопин және жетекші топ 1989 жылдан кейін экономикалық либерализация саясатын жалғастыруға бел буды. Осыдан бастап Қытай өзінің ұлттық бейнесін репрессивті режимнен жағымды әлемдік экономикалық және әскери серіктес ретінде қайта жаңарту үшін ішкі және халықаралық деңгейде жұмыс істей бастады. Қақтығыс Батыс елдерімен қарым-қатынасқа нұқсан келтіргенімен, Қытайдың Азиядағы көршілерімен қарым-қатынасына айтарлықтай әсер етпеді. Денвер университетінің Қытай-АҚШ ынтымақтастығы орталығының директоры, профессор Суйшенг Чжао, бұл аз әсерді "осы елдердің көпшілігіндегі адам құқықтарының жағдайы Қытайдан нашар болмағанымен" байланыстырады. Олар белгілі бір дәрежеде Қытайдың Батыс елдерінен келетін қысымға қарсы күресіне көңіл білдірді және Тиананьмэнь алаңындағы наразылықтардың естелігін жою үшін ақпаратты цензуралауға немесе бұғаттауға тырысты. Оқулықтарда наразылық туралы ақпарат көбінесе кездеспейді немесе мүлдем жоқ. Наразылықтан кейін шенеуніктер даулы фильмдер мен кітаптарға тыйым салып, көптеген газеттерді жапты. Бір жыл ішінде газеттердің 12 пайызы, баспа компанияларының 8 пайызы, әлеуметтік ғылымдар журналының 13 пайызы және 150-ден астам фильм тыйым салынды немесе жабылды. Үкімет сондай-ақ 32 миллион контрабандалық кітап пен 2,4 миллион аудио және бейне кассета тәркіленгенін хабарлады. Бұл тақырыпқа қатысты медиа және интернет ресурстарына қол жеткізу цензуралық шектеулерге ұшырайды немесе толығымен бұғатталады. Тыйым салынған әдебиеттер мен фильмдерге Жазғы сарай, Тыйым салынған қала, Маусымның төртінші өлеңдер жинағы, Критикалық сәт: Ли Пэннің күнделіктері және Чжао Цзяньның немесе оның көмекшісі Бао Тунның жазбалары, соның ішінде Чжаоның естеліктері кіреді. Баспа басылымдарындағы наразылықтар туралы ақпарат үкіметтің нұсқасына сәйкес болуы керек. Бұл оқиғалар туралы қоғамдық пікір алмасу әлеуметтік табуға айналғанмен, жеке пікір алмасу биліктің жиі араласуына және мазалауына қарамастан жалғасуда. Нобель сыйлығының лауреаты Лю Сяобо 1990 жылдары Тиананьмэнь туралы айту үшін Қытайда қалды, оған баспана ұсынылса да, ол үнемі бақылауда болды. 1989 жылы қаза тапқандардың аналары Чжан Сяньлинг пен Дин Цзилин «Тиананьмэнь аналары» ұйымын құрды және наразылықтардың гуманитарлық аспектілері туралы ашық сөйледі. Билік өкілдері жыл сайын 4 маусымда қоғамдық еске алу шараларын болдырмау үшін Халық қарулы полициясының күштерін жұмылдырады, әсіресе 2009 жылы наразылықтардың 20 жылдығы мен 2014 жылы 25 жылдығы сияқты маңызды оқиғалардың мерейтойларында қауіпсіздік күштері күшейтілді. 2019 жылы наразылықтардың 30 жылдығына орай танымал қытай суретшісі Ай Вэйвэй «автократиялық және тоталитарлық режимдер өздерінің билігін әділетсіз негізге салып, шындықтан қорқады» деп жазды және есте сақтаудың маңызды екенін айтты: «оныңсыз өркениетті қоғам немесе ұлт болмайды», өйткені «біздің өткеніміз – бар нәрсеміз». Журналистерге қырғынның жылдық мерейтойында алаңға кіруге рұқсат берілмейді. Сондай-ақ билік шетелдік журналистерді ұстап, осы жылы белгілі адам құқықтары белсенділерін қадағалауды күшейтеді. Қытайда «Тиананьмэнь алаңы, 4 маусым» деген сөздермен интернетте іздеу жасағанда цензураланған нәтижелер немесе сервермен уақытша байланыс үзіледі. Белгілі бір кілт сөздері бар веб-беттер цензураланады, ал Қытайдың шет елдегі демократиялық қозғалысын қолдайтын сияқты басқа веб-сайттар толығымен бұғатталады. Қытай тіліндегі сайттарға қатысты саясат шетелдік тілдерге қарағанда әлдеқайда қатаң. Әлеуметтік желілердегі цензура қырғынның жылдығына дейін күшейеді. Тіпті наразылықтарға қатысты тікелей емес сілтемелер мен көрінеу байланысы жоқ терминдер де қатаң бақыланады және цензураланады. 2006 жылдың қаңтар айында Google Қытайдағы сайтында Тиананьмэнь және билік тарапынан сезімтал деп саналатын басқа да тақырыптар туралы ақпаратты жою үшін цензуралауға келісті. Google 2010 жылдың қаңтарында цензурамен ынтымақтасуын тоқтатты.

The Chinese government drew widespread condemnation for its suppression of the protests. In the immediate aftermath, China seemed to be becoming a pariah state, increasingly isolated internationally. This was a significant setback for the leadership, who had courted international investment for much of the 1980s, as the country emerged from the chaos of the Cultural Revolution; however, Deng Xiaoping and the core leadership vowed to continue economic liberalization policies after 1989. From there on, China would work domestically and internationally to reshape its national image from that of a repressive regime to that of a benign global economic and military partner. Although the crackdown hurt relations with Western countries, it had relatively little impact on China's relations with its Asian neighbors. Professor Suisheng Zhao, Director of the Center for China US Cooperation at the University of Denver, attributes the slight impact to the fact that "the human rights records in most of these countries were not better than China's. To a certain extent, they were sympathetic to China's struggle against pressures from Western countries." and has taken measures to block or censor related information, in an attempt to suppress the public's memory of the Tiananmen Square protests. Textbooks contain little, if any, information about the protests. After the protests, officials banned controversial films and books and shut down many newspapers. Within a year, 12% of all newspapers, 8% of all publishing companies, 13% of all social science periodicals, and more than 150 films were either banned or shut down. The government also announced that it had seized 32 million contraband books and 2.4 million video and audio cassettes. Access to media and Internet resources about the subject are either restricted or blocked by censors. Banned literature and films include Summer Palace, Forbidden City, Collection of June Fourth Poems, The Critical Moment: Li Peng diaries and any writings of Zhao Ziyang or his aide Bao Tong, including Zhao's memoirs. Print media that contain references to the protests must be consistent with the government's version of events. While public discussions about the events have become socially taboo, private discussions about them continue to occur despite frequent interference and harassment by the authorities. Nobel Peace Prize laureate Liu Xiaobo remained in China in order to speak out about Tiananmen in the 1990s despite the fact that he received offers of asylum; he faced constant surveillance. Zhang Xianling and Ding Zilin, the mothers of victims who died in 1989, founded the Tiananmen Mothers organization and were particularly outspoken about the humanitarian aspects of the protests. The authorities mobilize security forces, including members of the People's Armed Police, every year on 4 June in order to prevent public displays of remembrance, with an especially heavy security presence on the anniversaries of major events such as the 20th anniversary of the protests in 2009 and the 25th anniversary of the protests in 2014. On the 30th anniversary of the protests in 2019, the renowned Chinese artist Ai Weiwei wrote that "autocratic and totalitarian regimes fear facts because they have built their power on unjust foundations" and he also wrote that memory is important: "without it there is no such thing as a civilised society or nation" because "our past is all we have." Journalists have frequently been denied entry to the square on the anniversaries of the massacre. Also, the authorities are known to have detained foreign journalists and increase surveillance of prominent human rights activists during this time of year. Internet searches on "4 June Tiananmen Square" made within China return censored results or result in temporarily severed server connections. Specific web pages with select keywords are censored while other websites, such as those which support the overseas Chinese democracy movement, are blocked wholesale. The policy is much more stringent with regard to Chinese language sites than it is with regard to foreign language ones. Social media censorship is more stringent in the weeks leading up to the anniversaries of the massacre; even oblique references to the protests and seemingly unrelated terms are usually very aggressively patrolled and censored. In January 2006, Google agreed to censor their mainland China site to remove information about Tiananmen and other subjects which are considered sensitive by the authorities. Google withdrew its cooperation on censorship in January 2010.

Үкіметке қайта қарауды талап етеді

Жаң Шицзюнь, әскери қимылдарға қатысқан бұрынғы әскер, президент Ху Цзиньтаоға ашық хат жазып, үкіметке наразылықтар бойынша өз ұстанымын қайта қарауды сұрады. Ол кейін тұтқындалып, үйінен алынып кетті. Қытай үкіметі оқиғаға қатысты айыптауларды ресми түрде мойындамаса да, 2005 жылы құрбан болғандардың аналарының біріне төлем жасалды – бұл Тяньаньмэньге қатысты құрбанның отбасына үкімет тарапынан алғаш рет өтемақы төленген жағдай. Төлем "қиын жағдайға көмек" деп аталды және ол Тан Дэйинге (唐德英) берілді, оның ұлы Чжоу Гуоконг 1989 жылғы 6 маусымда, Қытай армиясы Тяньаньмэньдегі наразылықтарды таратып жібергеннен кейін екі күн өткен соң, Чэндуда полиция күзетінде 15 жасында қайтыс болды. Оған 70 000 юань (шамамен 10 250 АҚШ доллары) төленді. Бұл жайт қытайлық белсенділер тарапынан жақсы қабылданды.

Қытай басшылары өкініш білдірді

1998 жылы қайтыс болғанға дейін Ян Шанкун армия дәрігері Цзян Янёнгке 4 маусым – Коммунистік партия тарихындағы ең ауыр қателік болды деп айтқан. Бұл қателікті Ян өзі түзетуге шамасы келмеді, бірақ ол әрі қарай түзетіледі деп сендірді. Жао Цзыян 2005 жылы қайтыс болғанға дейін үй қамауында ұсталды. Жаоның көмекшісі Бао Тун үкіметтен наразылық демонстрацияларына қатысты бұрынғы шешімін қайта қарауды бірнеше рет сұрады. Пекин мэрі Чэнь Ситун әскери жағдай туралы бұйрық оқып, кейін саяси даудан ұялған болатын. Ол 2012 жылы, қайтыс болғанға бір жыл қалғанда, бейкүнә адамдардың қазасына өкініш білдірді. 2013 жылы саясаттан кетпес бұрын премьер-министр Вэнь Цзябао партия отырыстарында Тиананьмэн оқиғасы бойынша үкімет позициясын өзгертуді ұсынды, бірақ оның әріптестері бұл ұсынысты қабылдамады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының есебі

2008 жылдың 3-21 қарашасында өткен 41-ші сессиясында БҰҰ-ның азаптауларға қарсы комитеті "1989 жылғы 4 маусымдағы Пекиндегі құқық бұзушылықтар кезінде немесе одан кейін қаза тапқан, тұтқындалған немесе жоғалып кеткен" адамдар туралы хабарлардың тергелмеуіне алаңдаушылық білдірді. Онда Қытай үкіметі олардың туыстарының көптеген өтініштеріне қарамастан, сол адамдардың тағдыры туралы туыстарына хабарламағаны айтылды. Сондай-ақ, шамадан тыс күш қолданғандар "ешқандай әкімшілік немесе қылмыстық жазаға тартылмаған". Комитет Қытай үкіметіне осы қадамдардың барлығын қабылдауды, сонымен қатар "жағдайға қарай кешірім сұрап, өтемақы төлеуді және шамадан тыс күш қолдану, азаптау және басқа да қатыгездікке жауапты деп табылғандарды соттауды" ұсынды. 2009 жылдың желтоқсан айында Қытай үкіметі комитеттің ұсыныстарына жауап ретінде "1989 жылдың көктемі мен жазындағы саяси жағдайға" қатысты істі жапқандығын мәлімдеді. Сонымен қатар, "өткен 20 жылдың тәжірибесі Қытай үкіметінің сол кезде қабылдаған уақтылы және шешімді шараларының қажетті және дұрыс болғанын көрсетті" деді. Ол "оқиғаны «демократиялық қозғалыс» деп атау – оқиғаның мәнін бұрмалау" екенін атап өтті. Қытай үкіметі мұндай пікірлердің "Комитеттің міндеттеріне қайшы келетінін" мәлімдеді.