Кіріспе

АҚШ-тың Қытай студенттеріне резиденттікті жеңілдететін заң 1992 жылғы Қытай студенттерін қорғау туралы заңға (CSPA) дейін, президент Джордж Буш 1990 жылы 12711-ші атқарушы бұйрыққа қол қойды. Бұл саясатты іске асыру 1992 жылы қабылданған заңмен бекітілді. Заңның негізгі демеушілері – Өкілдер палатасынан Нэнси Пелоси (Д, Калифорния штаты) және Сенаттан сенатор Слейд Гортон (Р, Вашингтон штаты) болды. 1992 жылғы Қытай студенттерін қорғау туралы заң 1992 жылдың 21 мамырында Сенатта, ал 1992 жылдың 10 тамызында Өкілдер палатасында қабылданды. Президент Джордж Буш оған 1992 жылдың 9 қазанында қол қойды. Қытай студенттерін қорғау туралы заң – 102-404 заң, 106 Stat. 1969 ретінде жарияланды. Бұл заң 1989 жылдың 5 маусымы мен 1990 жылдың 11 сәуірі аралығында АҚШ-қа келген қытай азаматтарына тұрақты тұру құқығын берді. Заң негізінен студенттерге бағытталған. CSPA 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан кейін қытай халқының саяси қуғын-сүргінге ұшырауына байланысты қабылданды. Сол кезде АҚШ-та болған қытай студенттері телеарналарда сұхбат беріп, митингілерге қатысып, газеттерде жарияланды. Қытай азаматтары тіпті мерзімі өткен паспорттарымен де тұрақты тұруға өтініш бере алатын болды. Жылдар бойы бұл заңның арқасында шамамен 54 000 қытай азаматына «жасыл карта» берілді. Қытайлықтар бұл карталарды «қан карталары» деп атады, себебі бұл олардың отандастарына, сол кезде АҚШ-та болғандықтары үшін Қытай студенттерін қорғау туралы заңға құқылы болғандарға берілген жасыл карталарға деген жеңілсіздікпен айтылған сөз еді.

Заңның сын-пікірлері мен тұзақтары

CSPA қытайлық студенттерді саяси қуғын-сүргінге ұшырату мақсатымен қабылданғанмен, ол заңсыз келген иммигранттарға да қорғау ұсынды, бұл көптеген американдықтардың наразылығын тудырды. Бұған қоса, заңның тұрақты тұру құқығы туралы ережесі келешекте келетін қытайлық иммигранттарға арналған квоталарды қысқарды. Қытайдағы ірі адам құқықтары ұйымы – Asia Watch-тың атқарушы директоры CSPA-ны қажетсіз деп сынады. Оның сөзіне қарағанда, туған елінен қорғануға мұқтаж болуы мүмкін студенттер – телеарналарда немесе жарнамаларда сөз сөйлеген және мақала жазғандар ғана. АҚШ-тың Иммиграция және натурализация қызметінің бір құжатында мынадай мәлімдеме бар: «АҚШ-тың Шанхай консулынан түскен хабарламаға сәйкес, түрлі себептермен Қытайға келген 120-дан астам оралған [студенттер] АҚШ-қа қайтуға дайындалып жатқанда сұраққа алынды. Олардың ешқайсысы да ешқандай мәселе туралы хабарламады». Осы заң күшіне енген кезде туған жеріне сапармен оралған студенттер жасыл карта алуға үміттене берді.

Заңға қатысты заң жобалары

1997 жылғы 23 қазан H.R. 2728 – 1992 жылғы Қытай студенттерін қорғау туралы заңның шараларын АҚШ-қа бақылаусыз кірген шетел азаматтарына тарату туралы заң жобасы. Заң жобасының мазмұны бойынша, 1992 жылғы бастапқы заңнан кейін тағы да қытай студенттеріне мәртебе беруді көздеді. Бұл заң жобасында осы заңға байланысты елге кіруге рұқсат етілген қытай азаматтарының саны қысқартылмауы да қарастырылды. Заң жобасы 1997 жылғы Қытай студенттерін қорғау туралы заң деп аталып, Өкілдер палатасына ұсынылды. Заң жобасы Әділет комитеті арқылы енгізілді, бірақ одан әрі шаралар қабылданбады. 2009 жылғы 4 маусым S. 1182 – 1992 жылғы Қытай студенттерін қорғау туралы заңға толықтырулар енгізу туралы заң жобасы, бұл заң бойынша мәртебе өзгертулерді өтеу үшін Қытай Халық Республикасының (ҚХР) жылдық иммигранттық визаларын қысқарту қағидасын жоюды көздейді. Заң жобасы Сенатта екі рет оқылды және Әділет комитетіне жіберілді, бірақ басқа шаралар қабылданбады.

Америкадағы қытайларға әсері

Зерттеулер көрсеткендей, қытайлықтар CSPA-дан пайда тапты. Кемінде бакалавр дәрежесі барлардың арасында, Қытай материгінен келген жұмысшылардың 1990 жылдары сағаттық жалақысы бақылау тобымен салыстырғанда 18 пайызға артқан. Қытай материгінен келген әйелдер арасында бұл көрсеткіш 21 пайызды, ал ерлер арасында 16 пайызды құрады. CSPA-дан кейін Қытай материгінен келген колледж бітірушілердің жұмыспен қамту деңгейі айтарлықтай өсті. (Institute for International Integration Studies, Trinity College Dublin)

АҚШ-тың еңбек нарығына әсері

CSPA-ны сынға алғанмен, зерттеулер оның игілік алушылардың еңбек нарығына көбінесе оң әсер еткенін көрсетті. Теориялық тұрғыдан алғанда, CSPA жұмыс істеуге құқығы бар адамдар үшін жоғары табыс, икемділік, заңды түрде жұмыс істеу мүмкіндігі және ұзақ мерзімді жұмысқа орналасу мүмкіндігі сияқты артықшылықтар бар. «Халықаралық интеграция зерттеулері институты» мәліметінше, басқа факторларды ескергенде, КХР-дан келген жоғары білімді иммигранттардың жұмыспен қамтылу деңгейі Гонконгтан келгендерге қарағанда 7 пайыздық пунктке артқан, ал салыстырмалы сағаттық жалақы өсімі 17-24 пайызды құрады. Ең көп пайданы әйелдер мен жоғары білімді иммигранттар көрді.