Кіріспе

Гүлді өсімдіктер түрі

Thespesia populnea, көбінесе portia tree ('/p//ɔər//ʃ//ə/'), Pacific rosewood, Indian tulip tree, немесе milo деп аталатын, Malvaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер түрі. Бұл ағаш әлемнің барлық жағалауларында кеңінен таралған. Оның тек Ескі әлем тропиктерінде өсетіні расталғанмен, басқа мамандар оның кеңірек, мүмкін пантропикалық таралғанын айтады. Сонымен қатар, IUCN Қызыл тізімі мен USDA тропикалық Американы да оның табиғи ареалына жатқызады. IUCN T. populnea-ны Флоридада енгізілген және инвазивті түр деп санайды. Бразилияның солтүстігінде де инвазивті болуы мүмкін. Hibiscus tiliaceus сияқты, бұл өсімдік австронезиялық қайықтарының (аутриджер) және ою-өрнек үшін арқан мен ағаш жасауға қолданылатын бас талшықтарының маңызды көзі болған. Өсімдік тұқымдары теңіз ағынында бірнеше ай бойы тірі қала алады, бірақ полинезиялықтардың австронезиялық кеңеюіне дейін (шамамен б.з.б. 5000 жыл) T. populnea-ның қалдықтары табылған жоқ. Сондықтан кейбір авторлар оны каноэ өсімдігі деп санайды, яғни австронезиялық теңізшілер оны өздері қоныстанған аралдарға әдейі алып келген. Дегенмен, көптеген мамандар оны Тынық мұхиты аралдарына, соның ішінде Гавайиге, жергілікті түр деп санайды. Гавайиде ол жергілікті түр ретінде жіктеледі және Dodonaea viscosa және Cordia subcordata сияқты нақты жергілікті ағаш түрлерімен бірге Гавайи тропикалық құрғақ ормандарын қалпына келтіру жобаларында қолданылады.

Сипаттама

Порция ағашының биіктігі 5 метрге жетеді, ал діңгегінің диаметрі 5 метрге дейін болуы мүмкін. Ол теңіз деңгейінен бастап жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 мм болатын биіктіктерде өседі. Порция ағашы жағалау аймақтарында кездесетін топырақ түрлерінің кең ауқымында өсе алады, оның ішінде кварцтан (құмнан), әк тастан және базальттен пайда болған топырақтар бар; ол pH 6-7.4 аралығындағы бейтарап топырақтарды ұнатады. Ағаш түсінің алуан түрлілігіне байланысты (көк түстен сарыға, қызылға дейін) ол бағалы. Ағаштар Полинезия мәдениетінде қасиетті саналған және әдетте фикус, Fagraea berteroana, Casuarina equisetifolia және Calophyllum inophyllum сияқты ағаштармен бірге мараэ алаңдарына отырғызылған. 20 ғасырда алюминий корпусты қайықтардың пайда болуынан бері Питкэрн аралдарының тұрғындары Хендерсон аралына тұрақты түрде барып, миро ағашын жинап алады. Әдетте олар Хендерсонға жылына бір рет барады, бірақ ауа райы қолайлы болса, үш сапарға дейін жасауы мүмкін. Питкэрн аралдарының тұрғындары ағаштан әртүрлі бұйымдар жасап, осы арқылы табыс табады. Жаңа Ирландияда Порция ағашы құм сағаты пішінді барабандар жасауға қолданылады. Тонгада оның қабығы нәрестелердегі ауыз инфекциясын емдеу үшін, ал ағашы каноэ, үйдің бөліктері мен өнер туындыларын жасауға пайдаланылады. Индонезияда оны бару лаут, бару пантай немесе вару лот деп атайды. Амбондықтар жапырақтарын көкөністермен бірге тағамға дайындайды. Оңтүстік Азияда одан Оңтүстік Үндістанның карнатик музыкалық аспабы – тавил жасалады. Порция ағашының гүлдері Шри-Ланканың тәуелсіздік қозғалысында маңызды рөл атқарды, оны Сурья Мал қозғалысы еске алу күніндегі құмырсқаның орнына сатты, бұл Шри-Ланканың бұрынғы әскери қызметшілеріне көмектесу мақсатында жасалды. Бұрынғы тамил халқы осы ағаштың ағашын ежелгі Тамил камда музыкалық аспаптар жасау үшін пайдаланған. Өсімдіктерден целлюлоза өндіруге де қолдануға болады [Singh et al. 2019]. Әлемнің кейбір аймақтарында, мысалы, Гавай және Оңтүстік Үндістанда, T. populnea жағалаудағы құрғақ ормандарды қалпына келтіру жобаларында маңызды түр саналады.