Кіріспе
Пауловния томентоза, жалпы атаулары – принцесса ағашы, император ағашы немесе түлкіше ағашы, – Пауловниаеа тұқымдастығына жататын, жапырақты, қатты ағаштан жасалған, Орталық және Батыс Қытайға тән ағаш. Бұл өте жылдам өсетін, тұқымы оңай таралатын ағаш. Солтүстік Америкада бұл түр экзотикалық түрде жауапсыз таралып, АҚШ-тың шығыс бөлігінде кең аумақтарда табиғи ортаға бейімделген. P. tomentosa Батыс және Орталық Еуропаға да әкелінді және онда да табиғи түр ретінде орнығып жатыр.
Paulownia tomentosa, common names princess tree, empress tree, or foxglove tree, is a deciduous hardwood tree in the family Paulowniaceae, native to central and western China. It is an extremely fast growing tree with seeds that disperse readily, and is a persistent exotic invasive species in North America, where it has undergone naturalisation in large areas of the Eastern US. P. tomentosa has also been introduced to Western and Central Europe, and is establishing itself as a naturalised species there as well.
Этимология
Пауловнияның түбіртектік атауы Ресейдің Анна Павловнасына арналған, ол 1840-1849 жылдар аралығында Нидерландының патшайымы болды. "Томентоза" сөзі латын тілінен аударғанда "түкпен жабылған" деген мағынаны білдіреді.
Сипаттама
Бұл ағаш биік өседі, сабақта қарама-қарсы жұптарға орналасқан, бес бөлікті, үлкен жүрек пішіндес жапырақтары бар. Жас өсімдіктерде жапырақтары үштен бір шеңберге жиналған болуы мүмкін және олар ересек өсімдіктердегі жапырақтарға қарағанда әлдеқайда ірі болады. Жапырақтары катальпа жапырақтарымен шатасуы мүмкін. Көктемнің басында жапырақтардан бұрын, ұзын шашақ гүлшоғырларында, түтікшелі қызғылт түсті гүлдері, қайың гүлдерін еске түсіретін, өте хош иіс шығарады. Жемісі – ұзын, жұмыртқа пішіндес құрғақ қапшық, ішінде көптеген ұсақ тұқымдар болады. Тұқымдары қанатты және жел мен су арқылы таралады. Қырқылып өсірілген ағаштар гүл шығармайды, себебі гүлдер тек ересек ағаштарда ғана пайда болады. Паулония томентозасы дұрыс өсуі үшін толық күн сәулесіне мұқтаж. Ол ластануға төзімді және көптеген топырақ түрлерінде өсе алады. Сонымен қатар, ол тротуарлар мен қабырғалардағы кішкентай жарықтардан да өсіп шығады. Паулония өрттен де аман қалады, себебі оның тамырлары жаңа, өте жылдам өсетін сабақтарды қайтадан өсіре алады. P. tomentosa құрғақшылыққа төзімді және құнарсыз топырақта жақсы өседі, әсіресе суық және шөлейтті аймақтарға өте қолайлы. Оның негізгі діңгегі қысқа, ал өсу қарқыны салыстырмалы түрде баяу.
Еуропа
2021 жылдың тамызында ЕЭҚҰ P. tomentosa-ны Еуропада белгілі бір мәселе болмағандықтан емес, оны проблемалы жауынды түр ретінде қарастыруды бастау үшін ескерту тізіміне қосты. Паулонияның төзімділігі мен икемділігі оның экологиялық тұрғыдан алғашқы қоныстандырушы өсімдік екенін көрсетеді. Оның азотқа бай жапырақтары сапалы жем болып табылады, ал тамырлары топырақ эрозиясын болдырмайды. Көбінесе Паулонияның орнына оны көлеңкелейтін, бірақ оның көлеңкесінде өсе алмайтын биік ағаштар өседі. Жапонияда жас отбасы қыз дүниеге келген кезде ағаш тұқымын отырғызу дәстүрі бар; қыз өсіп, үйленуге жарамды жасқа келгенде, ағаш та жетіліп, одан үйлену тойына сыйлық ретінде тансу шкаф жасалады. P. tomentosa көміртегіні жинау жобаларында қолдануға болатын өсімдік ретінде қарастырылып келінеді. P. tomentosa-ның үлкен жапырақтары ластағыш заттарды оңай сіңіреді, сондай-ақ оның ағаш және эстетикалық құндылығы бар, бұл оның көміртегіні тұтқындауда қолданылуына қызығушылықты арттырады. Дұрыс емес сілтемелердің таралуы P. tomentosa ағаштарында сирек кездесетін C4 көміртегінің бекітілуін жүзеге асырады деген қате пікірге әкелді. Дегенмен, бұл түр C4 фотосинтезін көрсетуге қажетті тәжірибелік критерийлерге сай келмейді.
Құрамы
Кейбір геранил флавоноидтары P. tomentosa-да кездеседі. Вербаскозидті P. tomentosa-ның түкті тамырларының тіндік мәдениетінде де өндіруге болады.