Кіріспе

Лох-Несс көлінің жанында орналасқан Уркхарт қамалы ( /ˈɜːr//k//ər//t//audio=Urquhart.ogg/ URkərt; Caisteal na Sròine) – Шотландияның Таулы аймағында Лох-Несс көлінің жағасында орналасқан қираған қамал. Қамал А82 тас жолында, Инвернестен оңтүстік-батысқа қарай және Друмнадрохит ауылының шығысында орналасқан. Қазіргі қираған ғимараттар 13-16 ғасырларға жатады, бірақ олар ерте ортағасырлық бекіністің орнында салынған. 13 ғасырда салынған Уркхарт 14 ғасырда Шотландияның тәуелсіздік соғыстарында маңызды рөл атқарды. Кейіннен ол патшалық қамал ретінде пайдаланылды және Росс графы Макдональдтар бірнеше рет шабуыл жасады. 1509 жылы қамал Грант тайпасына берілді, бірақ Макдональдтармен қақтығыстар жалғасты. Көптеген шабуылдарға қарамастан, қамал нығайтылды, алайда 17 ғасырдың ортасында көбінесе тасталып қалды. 1692 жылы Якобиттердің оны пайдалануына жол бермеу үшін Уркхарт жартылай қиратылып, содан кейін уақыт өте келе тозығы жетті. 20 ғасырда ол мемлекеттік қамқорлыққа алынып, ескерткіш ретінде жұртшылыққа ашылды: қазір Шотландиядағы ең танымал қамалдардың бірі және 2019 жылы 547 518 келушіні қабылдады. Лох-Несс көліне қарайтын төбеде орналасқан бұл қамал Шотландиядағы ең ірі қамалдардың бірі болып есептеледі. Оған батыс жағынан жақындасып, арық пен көтергіш көпірмен қоршалған. Қамалдың ғимараттары жағалаудағы екі негізгі қоршаудың ішінде орналасқан. Солтүстік қоршау, яки Нетер Бейлиге қамалдың солтүстік жағындағы қақпа үйі мен бес қабатты Грант мұнарасы сияқты жақсы сақталған құрылымдар кіреді. Оңтүстік қоршау, яки Жоғарғы Бейли биік жерде орналасқан және бұрынғы ғимараттардың аз қалдықтарын қамтиды.

Ерте орта ғасырлар

Urquhart атауы 7 ғасырдағы Airdchartdan түрінен шыққан, ол ескі ирланд тіліндегі aird (ұшқыш мүйіс немесе төбе) және ескі валлий тіліндегі cardden (қорымдық немесе ормандық жер) сөздерінің қосындысынан құралған. Ерте ортағасырлық бекіністерге тән, қатты қыздырудан өткен шыныланған тас фрагменттері 20 ғасырдың басынан бері Urquhart-тан табылды. Профессор Лесли Алкок 1983 жылы Urquhart солтүстік пикттердің патшасы Маэльхонның ұлы Бридейге тиесілі бекініс болуы мүмкін деген болжаммен қазба жұмыстарын жүргізді. Адоманның «Колумбаның өмірі» атты еңбегінде Колумбаның 562 және 586 жылдар аралығында Бридейге келгені айтылады, бірақ географиялық егжей-тегжей аз. Адоманн сондай-ақ Колумбаның сапары кезінде Airdchartdan деп аталатын жерде өлім төсегінде жатқан пикт ақсүйегі Эмхатты, оның ұлы Виролекті және олардың үй ішіндегілерін дінге көшіргенін баяндайды. Радиокөміртектік талдаулармен расталған қазба жұмыстары қамалдың оңтүстік-батыс бұрышындағы тасты төбенің 5-11 ғасырлар аралығында кең қамал болған жер екенін көрсетті. Осы зерттеулер профессор Алкокты Urquhart-тың Бридейдің емес, Емхаттың резиденциясы болған деген қорытындыға жеткізді, ал Бридей Инвернесте, қамал орнында немесе батыстағы Крейг Пэдригте орналасқан болуы мүмкін.

Ертедегі қамал

Кейбір дереккөздерде 12-ғасырда Арыстан Уильямның Уркхартта патшалық қамалы болған, бірақ профессор Алкок бұған ешқандай дәлел таппады. 12- және 13-ғасырларда Малкольм III-тің ұрпақтары, мейк Уильям (Маквильямс) Дэвид I және оның мұрагерлеріне қарсы бірнеше көтеріліс ұйымдастырды. Соңғы көтеріліс 1229 жылы басылды, ал тәртіпті сақтау үшін Александр II Уркхартты өз үй күзетшісі (хостариус) Томас де Лундинге берді. Бірнеше жылдан кейін де Лундин қайтыс болғаннан кейін ол оның ұлы Алан Дюрвардқа өтті. Алғашқы қамал осы уақыттан кейін салынған болуы мүмкін, ол учаскенің оңтүстік-батысындағы төбеге орналасқан. 1275 жылы Алан қайтыс болғаннан кейін король Уркхартты Баденохтың иегері Джон II Коминге берді. Уркхарт қамалы туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1296 жылы Англияның Эдуард I оны басып алған кезде пайда болды. Эдуардтың басып кіруі Шотландияның тәуелсіздік соғыстарының басталуын белгіледі, ол 1357 жылға дейін үзіліспен жалғасты. Эдуард сэр Уильям Фитц Уоринды англиялықтар үшін қамалды ұстауға констебль етіп тағайындады. 1297 жылы ол Инвернестен қайтып келе жатқанда сэр Эндрю де Морейдің шабуылына ұшырады, содан кейін Морей қамалды қоршап алды және сәтсіз түнгі шабуыл жасады. 1298 жылы Уркхарт қайтадан шотландтардың бақылауына көшті. 1303 жылы сэр Александр де Форбс тағы бір ағылшын шабуылын тоқтата алмады. Бұл жолы Эдуард Джонның інісі Александр Коминды губернатор етіп тағайындады, өйткені олар Роберт Брюске қарсы ағылшын жағында болған. 1306 жылы Қызыл Коминды өлтіргеннен кейін Брюс 1307 жылы Ұлы Глен арқылы өтіп, Инверлохи, Уркхарт және Инвернесс қамалдарын басып алды, соның арқасында Комин жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін Уркхарт патшалық қамалына айналды, оны бірнеше констебльдер басқарды. Сер Роберт Лаудер 1329 жылы Уркхарт қамалының констеблі болды. 1333 жылы шотландтар жеңілген Халидон төбесіндегі шайқаста соғысқаннан кейін Лаудер тағы бір ағылшын шабуылынан қорғану үшін Уркхартқа оралды. Ол Шотландиядағы шотландтар ұстаған бес қамалдың бірі ретінде тіркелді (басқалары Думбартон, Лохлевен, Килдрумми және Лох-Дун). 1342 жылы Дэвид II Уркхартта жазғы аң аулаумен айналысты, ол бұл жерде болған жалғыз патша. Келесі екі жүз жыл ішінде Ұлы Гленді Батыс Шотландиядағы жартылай тәуелсіз патшалықтың қуатты билеушілері Макдональд лордтары жиі шабуылдады. 1395 жылы Ислейдің Домхналл Уркхарт қамалын тәжден тартып алды және оны 15 жылдан астам уақыт бойы сақтап қалды. Оның інісі Александр Макдональд, Лохабер лорды, сонымен қатар Томас Данбардан, Морей графынан, Морей корольдігін қорғау туралы келісімшарт жасады, ол Ұлы Гленге қол жеткізуді қамтамасыз етті. 1411 жылы Дональд Макдональд Росс графтығын иелену үшін Глен арқылы өтті. Ол Харлоу шайқасында Мар графы Александр Стюартпен кездесті. Дональд шайқаста жеңіске жетіп, Росс графтығын өз бақылауында ұстады. Джеймс I оның титулын әулетінің Росс графының біріншісі ретінде мойындады. Бірақ көп ұзамай тәж Уркхартты қайта бақылауына алды. 1437 жылы Домхналлдың ұлы Александр, Росс графы, Глен Уркхарт маңында шабуыл жасады, бірақ қамалды басып ала алмады. Қамалдың қорғанысын нығайту үшін патшалық қаражаты бөлінді. Александрдың ұлы Джон 1449 жылы 16 жасында әкесінен кейін билікке келді. 1452 жылы ол да Ұлы Гленге шабуыл жасап, Уркхартты басып алды және өмір бойына Уркхарт жерлері мен қамалына иелік ету құқығын алды. Алайда 1462 жылы Джон Шотландия королі Джеймс III-ке қарсы Англия королі Эдуард IV-пен келісімге келді. Бұл Джеймске 1476 жылы белгілі болғаннан кейін Джон титулдарынан айырылып, Уркхарт оның одақтасы Хантли графына берілді.

Гранттар

Хантли Фрейшидің сэр Дункан Грантын Уркхарт қамалы маңындағы тәртіпті қалпына келтіру үшін шақырды. Оның ұлы Джон Грант Фрейши (1538 ж. қайтыс болды) 1502 жылы Глен Уркхарт иелігіне бес жылға жалға алды. 1509 жылы Джеймс IV Уркхарт қамалын, сондай-ақ Глен Уркхарт және Гленмористон иеліктерін Джон Грантқа қамалдың жөнделуі және қайта құрылу шартымен мәңгілікке берді. Гранттар 1512 жылға дейін қамалдың иелігін сақтады, бірақ батыстан жасалған шабуылдар тоқтамады. 1513 жылы Флодден шайқасынан кейін Лохалштан сэр Дональд Макдональд Шотландиядағы қақтығыстан пайдаланып, Аралы Ұлылығын талап етуге тырысып, Уркхарт қамалын басып алды. Грант 1517 жылға дейін қамалды қайтарып алды, бірақ Макдональдтар бұрын 300 бас ірі қара мен 1000 қойды айдап кетіп, қамалды тонап үлкерді. Грант Макдональдтан келген зиянды өтеуді талап етуге тырысты. Джеймс Грант Фрейши (1553 ж. қайтыс болды) әкесінен мұрагерлікке өтті және 1544 жылы Хантли мен Фрейзер кланымен бірге Кланранольдтың Макдональдтарымен араздыққа түсті, бұл араздық Жеңілдер шайқасымен аяқталды. Қарымта ретінде Макдональдтар мен олардың одақтастары Камерондар 1545 жылы Уркхартқа шабуыл жасап, басып алды.

Кейінгі тарих

1770 жылдары қамалдың шатыры құлап, 19 ғасырдағы суретшілер мен Таулы аймаққа келген саяхатшылар оны романтикалық қираған орын деп есептеген. 1884 жылы қамал Сейфилдтің 7-ші графының жесірі, Сейфилдтің графшасы Каролинаның қамқорлығына өтті, оның ұлы, 8-ші граф қайтыс болғаннан кейін. 1911 жылы Леди Сейфилд қайтыс болғаннан кейін, оның өсиеті бойынша Уркхарт қамалы мемлекеттік қамқорлыққа берілуі тиіс болды, ал 1913 жылдың қазан айында қамалдың күтілуіне жауапкершілік Ұлыбритания Королінің жұмыстары және қоғамдық ғимараттар комиссиясына берілді. Historic Environment Scotland (бұрынғы Historic Scotland), Жұмыс кеңсесінің жалғасы, қамалдың күтілуін жалғастыруда, ол ұлттық маңызын мойындағандықтан ескерткіш мәртебесіне ие. Жаңа ғимарат жолдың төменгі жағындағы жартасқа кіріктірілген, ал құрылыстың үстінде тұрақ орны қарастырылған. Келушілер орталығында ортағасырлық кезеңнен бастап жасалған көшірмелер, кинозал, мейрамхана және дүкен бар, сонымен қатар осы жердің тарихы туралы көрме ұйымдастырылған. Қамал жыл бойы ашық, сондай-ақ тойлау рәсімдерін де өткізе алады. 2018 жылы 518,195 адам Уркхарт қамалын барып көрді, бұл оны Эдинбург және Стирлинг қамалдарынан кейін Historic Scotland-тың үшінші ең танымал орны етті.

Сипаттама

Уркхарт қамалы Лох-Несстің солтүстік-батыс жағалауындағы үшбұрышты мүйісте орналасқан және Ұлы Гленнің осы жағындағы жолды, сондай-ақ Глен Уркхарт кіреберісін бақылайды. Қамал су деңгейіне өте жақын, бірақ мүйістің солтүстік-шығыс жағында аласа жарлар бар. Ішкі жағында жиналуға жеткілікті кеңістік бар, онда бастапқыда қызметтік ғимараттардың «қалашығы», сондай-ақ 17 ғасырда баулар мен жеміс ағаштары орналасқан. Осы аумақтан кейін жер солтүстік-батысқа қарай тік көтеріледі, келушілер орталығы мен A82 тас жолына дейін. Ең кең жерінен кесіп өткен құрғақ ор, ерте орта ғасырларда қазылған болуы мүмкін, құрлықтан келген шабуылдардан қорғайды. Тастан салынған жол кіруге мүмкіндік береді, ал бұрын ортасында көтермелі көпір болған. Қамал жағы бұрын қабырғамен қоршалған, барбиканға ұқсас жабық кеңістік құрады. Уркхарт – Шотландиядағы ауданы бойынша ең ірі қамалдардың бірі. Қамалдың қабырғалы бөлігі көл жағалауы бойында солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай созылған, шамамен , екі бейлі (қоршау) құрайды: солтүстіктегі Nether Bailey және оңтүстіктегі Upper Bailey. Екі қоршаудың қабырғалары негізінен 14 ғасырға дейін салынған, бірақ кейінірек салынған ғимараттармен, әсіресе солтүстік жағында, қалған құрылыстардың көп бөлігі орналасқан.

Нейтер Бейли

16 ғасырдағы қақпа үйі Недер Бейлидің ішкі жағында орналасқан және D пішіндес екі мұнарадан тұрады, олар доға тәрізді кіреберіс жолын екі жағынан қоршайды. Бұрын бұл жол тор қақпа және екі есіктің жұбымен қорғалған, ал екі жағында күзет бөлмелері болған. Кіреберіс үстінде қамал күзетшісіне арналған болуы мүмкін бірнеше бөлме орналасқан. 1690 жылдан кейін қиратылған қақпа үйінің құлаған тас-талқандарымен қоршалған. 1400 жылдан бері қамалдың негізгі орталығы болып табылатын Недер Бейлидің солтүстік ұшында Грант мұнарасы – негізгі мұнара үйі немесе қамал орналасқан. Мұнараның өлшемдері және қабырғаларының қалыңдығы көрсетілген. Мұнара 14 ғасырдың іргетасына салынған, бірақ көбінесе 16 ғасырда қайта жаңартылған. Бастапқыда бес қабаттан тұрған, ол 18 ғасырдың басындағы дауылда оңтүстік қабырғасы құлағанына қарамастан, қамалдың ең биік бөлігі болып қала береді. 1620 жылдары қайта жаңартылған парапеттің тік бөліктері мұнара бұрыштарында барельефті бартизандар (мұнаралар) болғанын көрсетеді. Батыстағы басты қақпаның үстінде және шығыстағы екінші қақпаның үстінде махиколяциялар – шабуылдаушыларға заттар тастауға арналған тар саңылаулар бар. Батыс қақпасы да өз арығы және көпірімен қорғалған, оған басты қақпадан қақпа арқылы бөлінген, мозаикалы төселген "ішкі алаңға" кіруге болады. Қалған ішкі бөліктерге мұнараның шығыс қабырғасына салынған дөңгелек баспалдақ арқылы кіруге болады. Ішкі кеңістік бірінші қабаттағы залдан, одан жоғары тағы екі қабаттағы бөлмелерден және мұнаралардағы шатырлық бөлмелерден тұратын. Негізгі қабаттардағы бөлмелерде 16 ғасырдың үлкен терезелері бар, бірақ төменгі жағында қорғануға мүмкіндік беретін шағын пулемет тесіктері бар. Мұнараның оңтүстігінде 14 ғасырдың қалың, бекітілген қабырғасына тігізілген ғимараттар қатары орналасқан. Үлкен зал осы қатардың орталық бөлігін алып жатыр, ал солтүстікке қарай лордтың жеке пәтерлері – үлкен зал және күн бөлмесі, оңтүстікке қарай ас үйлер орналасқан. Недер Бейлидегі тас үйіндіде тікбұрышты ғимараттың іргетасы тұр, ол шатыр ретінде анықталған.

Жоғарғы Бейли

Жоғарғы Бейли қамалдың оңтүстік-батыс бұрышындағы тасты төбеге орналасқан. Бұл төбе – Үркхарттағы ең ерте қорғаныс орны, және қаланың ең биік бөлігі. Төбенің беткейлерінде ерте ортағасырлық бекіністерге тән шыныланған материалдар табылды, бұл профессор Алкок анықтаған ерте ортағасырлық бекініс орны екенін көрсетеді. 13 ғасырда төбе Дьювардтар салған алғашқы қамалдың моты болып саналды, ал қазір сақталған қабырғалар сол кездегі "қабықшалы қамалдың" (ішкі қоршау) қалдықтары. Бұл қираған құрылыстар фрагменттер түрінде сақталған, бірақ олардың солтүстігінде және оңтүстігінде мұнаралар болғандығын көрсетеді. Жоғарғы Бейлидің шығыс қабырғасындағы 16 ғасырлық су қақпасы көл жағалауына жол ашады. Жанындағы ғимараттар, әлдеқоймада мал тұрғызылған болуы мүмкін. Одан оңтүстікке қарай, моттың қарсы бетінде, докоттың (көгершін үйінің) негізі және 13 ғасырға жататын ғимараттардың қалдықтары бар, бұл бір кезде үлкен зал болған, бірақ кейін темірші шеберханасы ретінде пайдаланылған.

Ескерткіштер

Қамал мемлекеттік меншікке өткеннен кейін жөндеу және қазба жұмыстары жүргізілді. Бірінші дүниежүзілік соғыс осы жұмыстарды тоқтатты, бірақ 1922 жылға дейін олар қайта жалғастырылып аяқталды. Қазбалар барысында XV ғасырға жататын қоладан жасалған құмыра, сонымен қатар монеталар, әшекейлер, кресттер және XIII-XVII ғасырларға жататын басқа да көптеген заттар табылды. Қазба жұмыстарында орналасқан жерлері мен стратиграфиялық мәліметтері жазылмағандығы үшін сынға ұшырады, алайда жинақ өте құнды және қазіргі күні көбінесе Эдинбург Ұлттық мұражайында сақтаулы. Самсон (1983) суреттерімен бірге толық тізімін ұсынды.