Кіріспе
Novus homo немесе homo novus (;: novi homines немесе homines novi) – ежелгі Римде отбасының ішінде алғаш рет Рим Сенатында қызмет еткен, немесе дәлірек айтқанда консул болып сайланған адамды атау үшін қолданылған термин. Егер адам бұрын-соңды болмаған деңгейде жоғары қоғамдық лауазымға ие болса, онда "novus civis" (novi cives) немесе "жаңа азамат" термині пайдаланылған.
Novus homo or homo novus (; : novi homines or homines novi) was the term in ancient Rome for a man who was the first in his family to serve in the Roman Senate or, more specifically, to be elected as consul. When a man entered public life on an unprecedented scale for a high communal office, then the term used was novus civis ( novi cives) or "new citizen".
Тарих
Ерте Республикада дәстүр бойынша Сенат мүшелігі мен консулдық лауазымы патрицийлерге ғана шектелген. Ордендер арасындағы күресте плебейлер бұл лауазымға қол жеткізгенде, жаңадан сайланған плебейлердің барлығы табиғи түрде novi homines болды. Уақыт өте келе, кейбір плебей отбасылары Сенатта патриций әріптестерімен бірдей бекініп алғандықтан, novi homines саны азайды. Бірінші Пуникалық соғыс кезінде екі жыл қатарынан novi homines консул болып сайлануы (б.з.д. 243 жылы Гай Фунданий Фундул және б.з.д. 242 жылы Гай Лутаций Катул) сенсация тудырды. Б.з.д. 63 жылы Цицерон отыз жылдан астам уақыттан бергі алғашқы novus homo атанды. Республиканың соңғы кезеңінде ордендер арасындағы ерекшелік маңызын жойды. Консулдар жаңа элитадан, nobiles (асылзаттар) қатарынан шықты, бұл консул лауазымын атқарған еркек тегінен тікелей туысқандығын дәлелдей алатын адамдардың жасалма аристократиясы еді.
"Жаңа адам" топосы
Homo novus немесе "төменде туған, бірақ табиғаты бойынша лайықты адам әлемде қалай биікке көтеріле алады" деген әдеби тақырып – Сенеканың ықпалды XLIV хатының өзегі болды. Кейінгі Антикалық дәуірдің соңында Боэцийдің "Философияның тыныштығы" (iii, vi) еңбегінде де осы тақырып қамтылған. Орта ғасырларда Дантенің "Convivio" (IV кітабы), Петрархтың "De remediis utriusque fortunae" (I.16; II.5) және Чосердің "Бат әйелінің әңгімесі" осы тақырыпты зерделейді. Оның христиандық түсіндірмелерінде бұл тақырып, Адамның еркі арқылы туындаған, табиғаттың сатысы немесе болмыстың ұлы тізбегіндегі керістікті білдірді. Бұл тақырып Ренессанс гуманистеріне өте табиғи болды, олар көбінесе өз білімдерімен абыройлы сарайларда көтерілген homines novi еді. Олардың күрделене түскен кеңселерді басқаруы және ақсүйектердің мәртебесін арттыру үшін мәдени үгіт жасауы, соның салдарынан интеллектуалды cursus honorum ұсынылды. Он бесінші ғасырда Буонаккорсо да Монтемагноның "Dialogus de vera nobilitate" еңбегінде лайықты тұлғаның ішкі "нағыз дворяндығы" туралы жазылған; Поджио Браччолини да "De nobilitate" еңбегінде гуманизмнің негізгі қағидалары – адамның жауапкершілігі мен тиімділігі туралы Ренессанс көзқарасын атап өтті: sicut virtutis ita et nobilitatis sibique quis existit auctor et opifex. Бұл тақырыптың қысқаша сипаттамаларын Франческо Патрицидің "De institutionae republicae" (VI.1) және Родриго Санчес де Аревалоның энциклопедиялық "Speculum vitae humanae" еңбегінде табуға болады. XVI ғасырда бұл және жаңа мәтіндер кеңінен басылып, таратылды. Санчес де Аревалоның "Speculum" алғаш рет 1468 жылы Римде басылды, және он бесінші ғасырда оннан астам басылымдары болды; неміс, француз және испан тілдеріне аудармалары жарық көрді. Балдассаре Кастильоненің "Соткер кітабы" (1528) кейіпкерлері кортежианоның асыл тегі болуының қажеттілігін талқылайды (I. XIV XVI). Бұл еңбек француз, испан, ағылшын, латын және басқа тілдерге аударылды. Жеронимо Осиорио да Фонсеканың "De nobilitate" (Лиссабон, 1542, және он алтыншы ғасырда жеті қайта басылым) еңбегі, propria strennuitas ("өз күшімен күресу") деп атап, 1576 жылы ағылшын тіліне аударылды. Римдік тұлғалардың ең көп сілтеме жасалған үлгісі – Гай Марий, оның өзін-өзі ақтау сөзі оқырмандарға Саллюсттың "Bellum Jugurthinum", 85-тегі эпизодынан белгілі болды; Ренессанс трактаттарындағы ең көп таралған формат – дворяндықтың екі көзін салыстыратын диалог, дәлелдер "жаңа адам" пайдасына басымдық тартады.