Кіріспе

Грек мифологиясындағы артефакт, аргонавттар ертегісінің бөлігі. Грек мифологиясында Алтын жүн (Χρυσόμαλλον δέρας) – Фрикс құтқарып, оны Колхидаға жеткізген, ал Фрикс оны Зевске құрбандыққа шалған алтын жүнді, қанатты қошқардың жүнін білдіреді. Фрикс жүнді патша Эетке берді, ол оны қасиетті тоғайда сақтады, сол жерден Ясон мен аргонавттар Эеттің қызы Медеяның көмегімен оны ұрлады. Алтын жүн – билік пен патшалықтың символы. Тарихи айтуынша, батыр Ясон және оның аргонавттары патша Пелийдің бұйрығымен Иолк қаласының (Фессалия) тағына лайықты отыруы үшін жүнді іздеуге аттанды. Медеяның көмегімен олар Алтын жұнды қолға түсірді. Бұл ертегі өте көне және Гомер заманында (б.з.д. VIII ғасыр) кеңінен таралған. Оқиғаның көптеген нұсқалары өзгеріп, Мадуса және оның қонақтарын алтынға айналдыру туралы әңгіме де осыған қосылды. Ол әртүрлі формада сақталған, әр нұсқасында мәліметтер әртүрлі. Бүгінде Алтын жүннің геральдикалық бейнелері Грузияда, әсіресе Батыс Грузияның (тарихи Колхида) муниципалитеттері мен қалаларының елтаңбаларында және туларында жиі кездеседі, соның ішінде Колхиданың ежелгі астанасы Кутаиси қаласының елтаңбасында.

Сюжет

Атамас Тесалияның негізін қалаушы, сонымен қатар Боэтиядағы (Оңтүстік-шығыс Грекия аймағы) Орхомен қаласының патшасы, Нефеле құдайынан алғашқы әйелі етіп алды. Олардың екі баласы болды: ұл Фрикс (атының мағынасы "құрлы", қошқардың жүнінің құрылымын еске түсіреді) және қыз Хель. Кейін Атамас Кадмустың қызы Иноға ғашық болып, онымен үйленді. Нефеле ашуланып кеткен соң, елге құрғақшылық келді. Ино өгей балаларына қызғанышпен қарап, олардың өлімін жоспарлады; кейбір деректерде ол Атамасты Фриксті құрбан ету арқылы ғана құрғақшылықты тоқтатуға болатынына көндірді. Нефеле немесе оның рухы балаларға алтын жүнді қанатты қошқармен пайда болды. Бұл қошқарды Посейдон, өзінің бастапқы қошқар түрінде, күн құдайы Гелиостың немересі, нимфа Теофанамен көбейткен. Гигинус айтуынша, Посейдон Теофананы бір аралға алып барып, оны қойға айналдырған, осылайша ол мал бағында онымен босуға мүмкіндік алған. Сол жерде Теофанның басқа күйеушілері қошқар құдай мен оның серігін ажырата алмады. Нефеле балалары сары қошқармен теңіз арқылы қашып құтылды, бірақ Хель құлап, қазір оның атымен аталған Геллеспонтқа батып кетті. Қошқар Фрикске батылдық беріп, оны Еуксин (Қара) теңізінің ең шығыс жағалауындағы Колхидаға (қазіргі Қара теңіздің оңтүстік-шығыс жағалауы) аман-есен жеткізді. Сол жерде қошқар құдайларға құрбандық болды. Бұл әрекет қошқарды Посейдон құдайына қайтарды, ал ол Арыс шоқжұлдызына айналды. Фрикс күн құдайы Гелиостың ұлы Эитестің үйіне қоныстанды. Ол қошқардан сақталған алтын жүнді, он екі Олимпиада құдайының бірі Аресқа арналған киелі тоғайдағы еменге іліп қойды. Жүнді ешқашан ұйықтамайтын, тістері жерге сіңірілгенде сарбазға айнала алатын айдаһар қорғады. Айдаһар жүн қойылған ағаштың түбінде тұрды. Кейбір нұсқаларда Ясон күзетші жыланды ұйықтатуға тырысады.

Сәйкесудің дамуы

Пиндар өзінің төртінші Пифия Одасында (б.з.д. 462 жылы жазылған) Алтын жүнді іздеу тақырыбын қолданған, бірақ жүндің өзі басты орынға шықпаған. Эээтес Ясонды отты тыныстайтын бұқаларды бағындыруға шақырғанда, жүнді жеңіс сыйлығы ретінде ұсынады: «Патша осыны істесін, кеме капитаны! Осыны істесін, мен айтамын, сонда ол мәңгілік жамылғыны, алтын тоқылған жүнді өзіне иеленсін». Кейінгі әңгімелерде қошқар теңіз құдайы Посейдон мен Темистоның (кейде Нефеле немесе Теофанның) баласы деп есептеледі. Бұл мифтің классикалық нұсқасы – Родос Аполлонийінің б.з.д. III ғасырдың ортасында Александрияда жазған «Аргонавтикасы», ол сақталмаған ерте дереккөздерді қайта жазған. Веспасиан тұсында Валериус Флакк та осы мифтерді пайдаланып, латын тілінде «Аргонавтика» жазған, бірақ ол бұрынғысынан әлдеқайда аз танымал. Жазбаша дереккөздердегі кемшіліктерді толықтыру үшін мифтік дәстүрдің сақталуын ваза суретшілерінің еңбектерінде табуға болады. Алтын жүн туралы әңгіме классикалық дәуірдегі афиналықтарға көп әсер етпеген сияқты, өйткені бесінші ғасырдағы Аттикалық керамикада оның тек екі бейнесі табылды: Метрополитен өнер мұражайындағы кратер және Ватикан коллекциясындағы киликс. Дурис салған шамамен б.з.д. 480–470 жылдарға жататын киликсте Ясонды айдаһардың аузынан шығарып тастаған көрінісі бейнеленген, бұл әдебиеттегі нұсқалармен толық сәйкес келмейді; айдаһардың артында жүн алма ағашынан ілінген. Афиналық вазаларда Ясонға көмектесетін Медея емес – Афина, ол Афинада Тесейдің қарсыласы ретінде белгілі болған.