Куба кино өнерінің тарихы мен жетістіктері

Кіріспе

Кубада кино түсіру институтының алғашқы он жылдығын сыншылар куба киносының алтын ғасыры (Década de Oro) деп атады, ең алдымен, Хумберто Соластың «Люсия» (1969) және Томас Гутьеррес Алеаның «Мемориас дель субдезроло» («Дамудың естеліктері») (1968) фильмдерінің түсірілуімен байланысты. Бұл екі режиссерді көбінесе Кубадан шыққан ең үздік кинорежиссерлер деп санайды. «Мемориас дель субдезроло» Халықаралық кино клубтары федерациясының барлық уақыттағы ең жақсы 100 фильмнің қатарына енді. Соңғы 40 жылдағы куба киносының ең өнімді және күшті салаларының бірі – деректі фильмдер мен қысқаметражды фильмдер. Сантьяго Альварестің «Now» (1965) деректі фильмі тарихтағы алғашқы бейнеклип болып саналады. Ол әнді АҚШ-тағы нәсілдік кемсітушілікке қатысты үзбей бейнеленген суреттермен біріктіреді.

Анимация да соңғы онжылдықтарда басты назарда болды. 1974 жылы Хуан Падрон 19-ғасырда испандықтардың басып алуына қарсы кубаның тәуелсіздігі үшін күрескен мамби саяхатшысын бейнелейтін Эльпидио Вальдесті жасады. Бұл кубалық балалардың арасында өте танымал. Кубалық анимацияның тағы бір үлкен жетістігі – Хуан Падронның «Vampiros en La Habana» (1983) толық метражды фильмі. Куба киносының тарихында маңызды орын алатын «Noticiero ICAIC Latinoamericano» (Латын Америкасының ICAIC жаңалықтары) газетінің алғашқы директоры Альфредо Гевара болды. Көп жылдан кейін оны Сантьяго Альварес және мексикалық Родольфо Эспино, аралдағы ең табысты деректі фильм режиссері басқарды. 1979 жылы ICAIC латын американдық фильмдерге халықаралық аудиторияны тарту үшін «Festival Internacional del Nuevo Cine Latinoamericano» (Жаңа Латын Америкасының халықаралық кино фестивалі) құруда маңызды рөл атқарды. Бұл фестиваль Латын Америкасындағы ең маңызды фестивальдердің бірі болып табылады және 1979 жылдан бері жыл сайын Гаванада өткізіледі. Сонымен қатар, Гаванаға жақын Сан-Антонио-де-лос-Банос қаласында халықаралық кино университеті, «Escuela Internacional de Cine, Televisión y Video de San Antonio de los Baños» (Халықаралық кино, теледидар және видео мектебі) бар. Бұл жер куба үкіметі сыйға тартқан және «Fundación del Nuevo Cine Latinoamericano», Габриэль Гарсия Маркес және Жаңа Латын Америка киносының әкесі Фернандо Бирри қолдаған. Латын Америкасының түкпір-түкпірінен келген жүздеген жас студенттер режиссура, сценарий, фотосурет және монтаждау мамандықтарын оқыды. ICAIC-тің үлесі, ол тез арада заңды көркемдік құндылықтар мен ұлттық білдіруді көздейтін процестің басында тұрды, тек көркем әдебиет, деректі фильмдер мен анимацияны қамтитын қозғалысты жасау мен насихаттаумен ғана шектелмей, сонымен қатар бүкіл әлемдегі киноның ең жақсыларын таныстыруға және кеңінен таратуға мүмкіндік берді. Сондай-ақ, Куба кинотеатрының киноархивтерін құрды және ұлттық географияның ең қиын жерлерінде киноны қолжетімді ететін «Cinemóviles» сияқты бастамаларға қатысты. Сондай-ақ, бұл мекеме киноны насихаттау құралы ретінде куба плакатын жасауға көмектесті. 1969 және 1977 жылдар аралығында куба музыкасына үлкен әсер еткен «Grupo de Experimentación Sonora» пайда болды, ол «Nueva Trova» қозғалысының бастапқы нүктесі болды. Бұл процесте Сильвио Родригес, Пабло Миланес және Лео Браувер сияқты тұлғалар көрнекті болды. 1980 жылы Альфредо Гевара «Сесилия» (1982 жылғы фильм) туралы дау-дамайлар кезінде ICAIC-тің басшысы лауазымынан шығарылды. Хумберто Солас режиссерлік еткен фильм кубаның 19 ғасыр романы «Сесилия Вальдес» желісі бойынша түсірілген. Бұл кубаның осы уақытқа дейінгі ең амбициялық фильмі болды және ол фильм түсірушілерге өндіріс кезінде қол жетімді қаражатты монополияға айналдырды. Бұл, көптеген басқа режиссерлер мен көпшілік Соластың фильмді түсіндіруімен келіспегендігімен бірге, Альфредо Гевараны лауазымынан кетіруге әкелді. 1970-ші жылдары орталық үкіметтен үлкен автономияға ие болған ICAIC-ке Хулио Гарсия Эспиносаның жаңа басшылығымен әлеуметтік-саяси мәселелерге қатысты көптеген фильмдер жасауға рұқсат берілді. Эспиноса куба киносының, әсіресе Халықаралық жаңа латын америка киносы фестивалінің танымалдығын көтеруге мүмкіндік алды. Ол үкіметтен үлкен қаражат жинап, сонымен қатар Франсис Форд Коппола, Сидней Поллак, Роберт Де Ниро және Джек Леммон сияқты үлкен есімдерді аралға шақырды. Өзінің табыстарына қарамастан, 1991 жылы Эспиноса үлкен проблемаға тап болды, бұл да даулы фильмге байланысты болды. «Алисия дель пуэбло де Маравиллас» атты фильмде биліктің бюрократиясына қатты сын айтылды. Бұл, сонымен бірге Кеңес Одағының бір мезгілде ыдырауы, Эспинозаның зейнеткерлікке шығуына әкелді. Осы уақыт аралығында Альфредо Гевара ICAIC сахнасына орталық үкіметтен тәуелсіздігін сақтауға көмектесу үшін оралды. Партияның адал жақтастары ұйымды Куба радио және теледидары институтымен біріктіруді талап етіп отырды. Кеңес Одағының ыдырауына байланысты Кубаның болашағы белгісіз болды және ICAIC-тің белгілі болған үкіметке сын айтуы ұнамсыз болды. Гевара фильмнің шығарылуын қамтамасыз етіп, ICAIC-тің тәуелсіз статусын сақтап қалды. Ол содан кейін 2000 жылға дейін зейнеткерлікке шыққанға дейін ұйымның президенті болып қалды. Иван Акостаның пьесасы негізінде түсірілген фильм АҚШ-та кеңінен таралды және Мангейм, Биарриц және Венециядағы кинофестивальдерде жүлделерді жеңіп алды. Фильм кубалық орта таптың қасіретін көрсетеді, оларды бұрынғы өмірінен айырылған және жаңа жағдайларға бейімделе алмайтын жандар ретінде көрсетеді. Сондай-ақ, кубада туған ата-аналар мен АҚШ-та тәрбиеленген және дәстүрді жек көретін жасөсперім балалары арасындағы ұрпақтар арасындағы қақтығыстарды көрсетеді. Хименес Леаль «The Other Cuba» (1983) және Нестор Альмендроспен бірлесіп түсірген «Improper Conduct» (1984) сияқты деректі фильмдер жасады. «Improper Conduct» кубадағы геилерге қатысты өте даулы фильм. «The Other Cuba» эмигранттар қауымдыстығының көзқарасынан айтылған революцияға қатысты ащы айыптама. Режиссердің қатал антикастро ұстанымы 1980-ші жылдардағы АҚШ-тағы кубалық саяси эмигранттар қауымдастығына дауыс берді. Леон Ичасоның АҚШ-тағы ең танымал фильмі – «Bitter Sugar» (1996), революциядан кейінгі кубадағы өмірге қатты сын айтатын көркем фильм. Ичасо мен Орестес Матасена жазған сценарий жас коммунист пен оның қатынының, оларды репрессивті қоғам шегіне дейін жетелейтін көңіл көшіруін көрсетеді. Тона және тақырып бойынша ол Хорхе Улланың «Guaguasí» (1982) фильміне ұқсас, ол АҚШ-та аз таралды. Орестес Матасена, Клара Эрнандес және Улла жазған «Guaguasí» сценарийі куба революциялық үкіметімен болған тәжірибесінен қиындықтар көрген ауылдық қарапайым адамды, актер Орестес Матасенаны көрсетеді. Вилла, Улла, Ичасо, Альмендрос және Хименес Леаль сияқты режиссерлердің реакциялық ұстанымы оларды 1959 жылдан бері кубадағы жағымсыз өзгерістерге Фидель Кастро жеке жауапты деп сенетін кубалықтардың кино сөйлеушілеріне айналдырды. «Bitter Sugar» Женева, Швейцариядағы Адам құқықтары комиссиясына және АҚШ Конгресіне көрсетілді. Куба диаспорасының киносындағы маңызды тақырып – эмиграциядағы адамдардың келіп-кетуі және жаңа мәдениетке бейімделудің қиын процесі. Иван Акоста «Amigos» (1986) фильмін жасады, ол Майамиде тұратын кубалық американдықтардың ауыртпалы екімәдениеттік өмірін көрсету үшін жасалды. Төмен бюджеттік фильм болғанына қарамастан, ол өзіне сәйкес келуге және дәстүрді сақтау қысымын сезінетін жас кубалық американдықтардың проблемаларын тиімді көрсетеді. Иесус Ди... жасаған «Lejanía» (1985) фильмі...

Animation has also been a major highlight in the last decades. In 1974, Juan Padrón gave birth to Elpidio Valdés, a character that represents a mambí fighter, struggling for Cuban independence against the Spanish occupation in the 19th century. It is very popular among Cuban children. Another great success of Cuban animation was the full length film Vampiros en La Habana (1983), also by Juan Padrón. Essential in the history of Cuban cinema is the Noticiero ICAIC Latinoamericano (Latin American ICAIC News) whose first director was Alfredo Guevara. Years later it was directed by Santiago Álvarez and the Mexican Rodolfo Espino, the most successful documentary maker in the island. In 1979 the ICAIC played a key role in the creation of the Festival Internacional del Nuevo Cine Latinoamericano (International Festival of New Latin American Cinema) allowing Latin American films a more international audience. The festival is one of the most important of its type in Latin America and has been held in Havana every year since 1979. There is also an international cinema university, the Escuela Internacional de Cine, Televisión y Video de San Antonio de los Baños (International School of Cinema, Television and Video of San Antonio de los Baños) located in San Antonio de los Baños near Havana, on land donated by the Cuban government and supported by the Fundación del Nuevo Cine Latinoamericano, Gabriel García Márquez and the Father of the New Latin American Cinema, Fernando Birri. Hundreds of young students from all over Latin America have studied direction, script, photography and edition. The contribution of the ICAIC, which was rapidly positioned as the head of a process aiming for legitimate artistic values and expression of nationality, is not limited only to the support in producing and promoting a movement that spanned fiction, documentary and animation, but also allowed for the exhibition and spread of popular knowledge of the best of cinema from all over the world. It also created the film archives of the Cinemateca de Cuba, and took part in initiatives such as Cinemóviles, which made cinema available on the most intricate sites of the national geography. The institution also helped developing the Cuban poster, as a mean of promoting films. It gave birth between 1969 and 1977, to the Grupo de Experimentación Sonora, which influenced Cuban music to a great extent, serving as a starting point for the movement of the Nueva Trova. Figures like Silvio Rodríguez, Pablo Milanés and Leo Brouwer were prominent through all this process. In 1980, Alfredo Guevara was ousted from his position as head of the ICAIC, which he had held since its formation, over controversies about Cecilia (1982 film). The film, directed by Humberto Solás, was based on the 19th century Cuban novel Cecilia Valdés. It was the most ambitious Cuban film to date and somewhat monopolized the funds available to filmmakers during its production. This, coupled with the fact that many other directors and the general public did not agree with Solás's interpretation of the film, led to the removal of Alfredo Guevara from his position. Having won a great deal of autonomy from the central government in the 1970s, the ICAIC, under the new leadership of Julio García Espinosa, was allowed to make many films dealing with sociopolitical issues. Espinosa was able to increase the recognition of Cuban film and especially of the International Festival of New Latin American Cinema by obtaining greater funds from the government and also inviting big names such as Francis Ford Coppola, Sydney Pollack, Robert De Niro, and Jack Lemmon to the island. Despite his successes, Espinosa faced a large problem in 1991, again due to a controversial film. This film, entitled Alicia en el pueblo de Maravillas, was very critical of the bureaucracy of the government. This, combined with the simultaneous collapse of the Soviet Union, led to Espinosa's retirement. During this time, Alfredo Guevara returned to the scene of the ICAIC in order to help it maintain its autonomy from the central government. Many of the party faithful were calling for the organization to merge with the Cuban Radio and Television Institute. Due to the loss of Cuba's largest trading partner, the Soviet Union, the future of the island country became uncertain, and criticism of the government, which the ICAIC was known for, became unpopular. Guevara managed to get the film released and allow the ICAIC to keep its independent status. He then remained president of the organization throughout the Special Period until his retirement in 2000. Based on a play by Ivan Acosta, the film was broadly distributed in the U. S. and won awards at film festivals in Mannheim, Biarritz and Venice. The film examines the trauma of the Cuban middle class, showing them as displaced from their former life and unable to adapt to new circumstances. It also highlights generational conflicts between Cuban born parents and their teenage children who have been raised in the U. S. and reject tradition in favor of the North American way of life. Jiménez Leal went on to make documentary films such as The Other Cuba (1983) and Improper Conduct (1984) in collaboration with Néstor Almendros. Improper Conduct is a highly controversial film that deals with the treatment of gays in Cuba. The Other Cuba is a bitter denunciation of the Revolution told from the point of view of the exiled community. The director's strong anti Castro stance gave voice to the growing community of Cuban political exiles in the U. S. in the 1980s. Leon Ichaso's best known film in the U. S. is Bitter Sugar (1996), a fictional film that strongly criticizes life in post revolutionary Cuba. The screenplay, written by Ichaso and Orestes Matacena shows the disillusionment of a young Communist and his girlfriend, who are pushed to the breaking point by a repressive society. In tone and theme, it is similar to Jorge Ulla's Guaguasí (1982), which had less distribution in the U. S. The Guaguasí screenplay, written by Orestes Matacena, Clara Hernandez and Ulla, portrays a simple man from the countryside, played by actor Orestes Matacena, who is brutalized by his experiences with the revolutionary government in Cuba. The reactionary stance of directors like Villa, Ulla, Ichaso, Almendros and Jiménez Leal has made them the cinematic spokespersons for Cubans who believe that Fidel Castro is personally responsible for negative changes that have occurred in Cuba since 1959. Bitter Sugar has been shown to the Human Rights Commission in Geneva, Switzerland and to the US Congress. An important theme in cinema of the Cuban diaspora is the coming and going of people in exile, and the difficult process of adaptation to a new culture. Iván Acosta made the film Amigos (1986) to show the painful bicultural existence of Cuban Americans living in Miami. Although it is a low budget film, it does an effective job of capturing the problems of the younger generation of Cuban Americans who are torn between the desire to fit in and the pressure to uphold tradition. Lejanía (1985) by Jesús Díaz is the first film to deal with the issue of Cuban exiles returning to the island for visits with relatives. Cercanía (2008) by Rolando Díaz, the brother of Jesús, shows a recent arrival from Cuba attempting to reconcile with his family in Miami after decades apart. Rather than address political themes in a direct way, these films focus on personal issues related to adaptation and culture shock. Honey for Oshún (2001) by Humberto Solás, a Cuban director who remained in Cuba, addresses the clash between Cuban Americans returning to the island and those who never left. It hints that reconciliation is possible, as long as those who return are willing to accept Cuba on its own terms and not force capitalist ideology on the Cuban people. In Cuba, films made by Cuban Americans or Cubans in exile are not widely distributed or well known, in part because the films deal with the Revolution in a negative light, but also because Cubans on the island dispute the notion of a Cuban diaspora and believe that those who live in exile no longer represent Cuban reality in an authentic light. They take the position that directors who experience life outside Cuba represent Cuba through a distorted lens, and that the films they make are largely works of propaganda. Many important Cuban actors now live in exile. Among them are César Évora, Anabel Leal, Reinaldo Cruz, Francisco Gattorno, Reynaldo Miravalles, Tomás Millán, William Marquez, Orestes Matacena and Isabel Moreno. Cuban American actors who were born in Cuba but grew up in the U. S. include Andy García, Steven Bauer, William Levy, and Tony Plana.

Халықаралық копродукциялар

Халықаралық кино өндірісі Куба және Латын Америкасының киносы үшін маңызды рөл атқара бастады. Халықаралық бірлесіп түсірілген фильм – әртүрлі елдерден келген екі немесе одан көп өндіріс компаниясының қатысуымен немесе бірнеше елден қаржыландырылған фильм. Бірлескен өндіріс қазіргі кезде кеңінен таралған, алайда 1948 жылдан бастап Куба мен Мексика арасында мұндай тәжірибе болған. Халықаралық бірлескен өндіріс 1960-1970 жылдары қарқын алып, көбінесе Латын Америкасы елдерінің саяси санасын арттыру және ортақ мәселелерді көтеріп көрсету мақсатымен жүзеге асырылды. КСРО тарағанға дейін Михаил Калатозовтың «Мен Кубамын» сияқты фильмдерді бірлесіп өндіруге қатысты. Жаһанданудың нәтижесінде бірлесіп түсірілген фильмдердің маңыздылығы артты, әсіресе Куба үшін экономикалық ресурстардың жетіспеуіне байланысты. Екі немесе одан көп елдің ынтымақтастығымен жасалған фильмдердің таралымы екі елде де кепілдендіріледі, бұл көрермендердің санын арттырып, кірістің өсуіне әкеледі. Бұл аймақтық кинолардың танымалдылығын арттыруға да мүмкіндік берді. Испания 1930 жылдардан бастап Латын Америкасы мен Куба фильмдерін өндіруге қатысып, 1990 жылдары инвестицияларын арттырды. 1997 жылы Испания мен Латын Америкасы елдері арасындағы бірлескен өндірісті дамыту мақсатында Ibermedia құрылды. Бұл ұйымға 14 ел мүше, оның ішінде Куба да бар. Кубалық бірлескен фильмдердің мысалдары – Хумберто Соластың «Сесилия» (Куба/Испания) және Томас Гутьеррес Алеа мен Хуан Карлос Табионың «Шоколадты клубника» (Куба/Мексика/Испания) фильмдері. Бірлескен өндірістің дамуына қатысты әртүрлі пікірлер айтылды. Кейбіреулер үшін бұл қажетті жамандық. Хумберто Солас: «Беделді режиссерлер үшін өндіріске бір цент те бөлмейді. Біз бірлесіп өндіріс жасауға міндеттіміз. Егер фильм бірлесіп түсірілмесе, ол түсірілмейді» дейді. Кубалық фильмдерді шетелден қаржыландыруда қаржыгерлердің соңғы өнімге өз елдерінде табысқа жеткізу үшін белгілі бір дәрежеде ықпал етуі жиі кездеседі. Сонымен қатар, әр өндірісші елден фильм түсіріліміне белгілі бір санда актерлер мен түсірілім тобының қатысуын талап ететін шарттар да болады. Мысалы, Испаниямен бірлесіп түсірілген кубалық фильмде испан актерлерінің, жазушыларының немесе режиссерлерінің, сондай-ақ өндірісшілердің белгілі бір саны болуы керек. Бұл кубалық ұлттық киноның өзіндігін сақтауын қиындатады және фильмнің ұлтын анықтауда мәселе тудырады. Хулио Гарсия Эспиноса бірлескен өндірістің артықшылығы – Куба мен Латын Америкасында фильмдер түсіруді жалғастыруға мүмкіндік бергенін мойындайды, бірақ ең табысты бірлескен өндіріс Латын Америкасы елдері арасында ғана жүзеге асырылады деп санайды. Куба басқа латын америкалық фильмдердің өндірісіне көмектеседі, бірақ қаржыгер ретінде емес, техникалық көмек көрсету арқылы. Мысалы, чилилік режиссер Мигель Литтиннің «Альсино және кондор» фильмі Никарагуада түсірілді және Кубадан техникалық қолдау алды. Сондай-ақ 1980 жылдардың соңында Куба үшінші әлемнің әртүрлі елдерінен келген студенттерді кино өнеріне оқыту үшін үшінші әлемнің кино мектебін құрды.

The international co production of films has become very important for the cinema of Cuba and also for the rest of Latin America. An internationally co produced film is one in which two or more production companies from different countries are involved, or the financing has been sourced from more than one country. Co productions are becoming increasingly common today but even as early as 1948 were common between Cuba and Mexico. International co productions began to take off in the 1960s and 1970s, many with the aim of increasing political awareness and highlighting common problems in Latin American countries. Before its dissolution, the USSR also played a role of co producing films in Cuba such as Mikhail Kalatozov's I Am Cuba. The increased importance of co produced films was inevitable due to globalization, and in the case of Cuba especially, due to a lack of economic resources. A film created with the cooperation of two or more countries nearly always guaranteed distribution in both countries, resulting in a greater audience and increased revenues. This also allowed for more exposure of regional cinemas. Beginning as early as the 1930s Spain played a role in producing Latin American and Cuban films, but began to invest more heavily in the 1990s. In 1997, Ibermedia was created for the purpose of promoting co production between Spain and Latin American countries. There are 14 countries involved in this organization and Cuba is one of them. Two examples of Cuban co produced films are Humberto Solás's Cecilia (Cuba/Spain) and Tomás Gutiérrez Alea and Juan Carlos Tabío's Academy Award nominated Strawberry and Chocolate (Cuba/Mexico/Spain). There have been mixed opinions about the development of co productions. For some it is a necessary evil. Humberto Solás states that "For established filmmakers there is not a single cent for production. We are obliged to seek co productions. If a film is not co produced, it will not be made." The problem with finding foreign funding for Cuban films is that, often, the financiers want to have some amount of influence over the final product so that it can be successful in their own countries. Frequently there are also stipulations that require a certain number of cast and crew to be working on the film from each of the producing countries. For example, a Cuban film that was co produced by Spain would require a certain number of Spanish actors, writers or directors, and production technicians. This makes it difficult for Cuban national cinema to hold on to its identity and also creates issues when determining the nationality of a film. Julio García Espinosa agrees that the benefit of co productions is that it has allowed for films to continue being made in Cuba and Latin America, but believes that the most successful co productions are those that exist solely between Latin American countries. Cuba has been involved in aiding in the production of other Latin American films, but through technical assistance rather than acting as a financier. One example is Chilean director Miguel Littín's Academy Award nominated Alsino and the Condor, which was shot in Nicaragua and received technical support from Cuba. Also in the late 1980s, Cuba created the Third World Film School to train students from various third world countries in the art of filmmaking.