Кіріспе
Мариана аралдарының түпкілікті халқы – чаморро халқы (/tʃ//ɑː/'/m//ɔːr//oʊ//, /tʃ//ə// /; сондай-ақ CHamoru) – Мариана аралдарының түпкілікті халқы болып табылады, саяси тұрғыдан АҚШ-тың Гуам территориясы және Микронезиядағы Солтүстік Мариана аралдарының басқару құрылымы арасында бөлінген, ол АҚШ-тың басқару құрылымы болып табылады. Бүгінде Хавай, Калифорния, Вашингтон, Техас, Теннесси, Орегон және Невада штаттарында да чаморро халқының көп саны бар, олардың барлығы АҚШ халық санауы бойынша Тынық мұхиты аралдарынан шыққан американдықтар деп белгіленеді. 2000 жылғы халық санауына сәйкес, Гуамда шамамен 64 590 чаморро ұрпағы тұрады, ал тағы 19 000-ы Солтүстік Мариана аралдарында тұрады.
The Chamorro people (/tʃ//ɑː/'/m//ɔːr//oʊ//, //tʃ//ə// /; also CHamoru) are the Indigenous people of the Mariana Islands, politically divided between the United States territory of Guam and the encompassing Commonwealth of the Northern Mariana Islands in Micronesia, a commonwealth of the US. Today, significant Chamorro populations also exist in several U. S. states, including Hawaii, California, Washington, Texas, Tennessee, Oregon, and Nevada, all of which together are designated as Pacific Islander Americans according to the U. S. Census. According to the 2000 Census, about 64,590 people of Chamorro ancestry live in Guam and another 19,000 live in the Northern Marianas.
Этимология
Мариана аралдарындағы колонияға дейінгі қоғам касталық жүйеге негізделген, ал «чамори» – билеуші, ең жоғары кастаның аты болған. 1670 жылы католик миссионері ер адамдардың бас шаштарын қырқып, басының үстінде бір-екі саусақ енінен шаш қалдыратынын хабарлаған. Бұл шаш үлгісі ертедегі чаморролардың қазіргі бейнелемелерінде жиі көрсетіледі, бірақ 1520 және 1530 жылдардағы чаморро халқының сыртқы түріне қатысты еуропалықтардың алғашқы сипаттамаларында екі жыныстың да ұзын қара шашы болғаны, оларды белдеріне дейін немесе одан да ұзын қылып тартқаны айтылады. Тағы 50 жыл өткен соң берілген тағы бір сипаттамада сол кездегі жергілікті тұрғындар шаштарын бір немесе екі түйінге байлап жүргендері көрсетілген. 2018 жылы Чамору тілі және Гуамның түпкілікті халқының тарихы мен мәдениетін оқыту комиссиясы тіл мен халықтың атауын дәстүрлі «Чамро» орфографиясының орнына «Чамору» деп стандарттауды ұсынды.
Тіл
Чаморро тілі австронезиялық тіл отбасының малай-полинезиялық кіші тобына жатады. Гуам 300 жылдан астам уақыт бойы Испанияның отарлауында болғандықтан, чаморро тілі испан тілінен көптеген сөздерді қабылдаған. Мысалы, дәстүрлі чаморро сандар жүйесі испан сандарымен алмастырылды. Чаморро тілінде көптеген үйлерде сөйлейді, бірақ бұл жиілік азайып барады. Дегенмен, тілді жаңғыртуға қызығушылық артып, Гуам мен Солтүстік Мариан аралдарындағы барлық мемлекеттік мектептерде заңмен чаморро тілін бастауыш, орта және жоғары сыныптардың оқу бағдарламасына енгізу міндеттелген. Чаморро тілінде жиі қолданылатын сөз тіркесі – håfa adai, ол ағылшын тіліндегі "сәлем" деген сәлемдесуге жақын мағына береді.
Ертедегі хаморролар
Чаморролардың шамамен б.з.д. 1500 жылдары Филиппиннен Мариан аралдарына келгеніне кеңінен сенеді. Олар Филиппин, Шығыс Индонезия (әсіресе Малуку және Сулавеси), Тайвань аборигендері және оңтүстікке қарай Каролина аралдарының халықтарымен (әсіресе Микронезия Федеративтік Штаттарының Яп штатының сыртқы аралдары) тығыз байланысты, бәрі австронезиялық тілдерінде сөйлейді. Жақында ежелгі чаморролардың қалдықтарында жүргізілген ДНК-ның жоғары дәлдікті сынақтары, Унай және Латте кезеңдерінің тегі Холоцен дәуірінде Шығыс Индонезияда, көбінесе Сулавесиде пайда болғанын көрсетті, Филиппинмен тікелей тарихқа дейінгі байланыс жоқ. Олар шебер теңізшілер және күрделі тоқу және әсем керамика жасаумен таныс шебер қолөнершілер болған. Латте тасы – гемосфералық қақпақ тасымен жабдықталған мегалиттік тас тіреуіш, ертедегі чаморролар ғимараттардың негізі ретінде пайдаланған, қазірде ол ұлттық символ ретінде қабылданып алынған. Чаморро қоғамы әлеуметтанушы Лоренс Дж. Каннингем «аналық желі бойынша туыстық қатынас» деп атаған құрылымға негізделген, оның бір ерекшелігі – баланың анасы баланың биологиялық әкесінен гөрі негізгі әкелік рөл атқарады.
Ауыл шаруашылығы
Испан колониялық жазбалары шаморро шаруаларының тұқымдарды ай фазаларына қарай ектігін көрсетеді. Мысалы, Гуамдағы шаруалар көбінесе батқан ай кезінде, төмен су толқынында тәтті картоп және ямс сияқты түйінді дақылдарды егеді.
Космогония және дін
Ертедегі хаморро аңызына сәйкес, әлемді екі туған аға мен апа – Пунтан мен Фуунья жаратқан. Өлім төсегінде жатқан Пунтан, әпкесі Фууньяға өзінің денесінен ғаламның құрамдас бөліктерін жасауды тапсырды. Ол оның көздерін күн мен айды жарату үшін, қабауын – жаңбыр көмекейін жасау үшін, ал қалған бөліктерін жердің әртүрлі ерекшеліктеріне айналдырды. Жұмысын аяқтаған соң, ол "Гуахан" деп аталатын аралға түсіп, өзін алып тасқа айналдырды. Осы тас жарылып, одан барлық адамзат пайда болды. Кейбіреулер бұл тастың бұрын Агат қаласындағы шіркеу орнында болғанын, ал басқалары оның Фуах шығанағында орналасқан фалликалық пішінді Ласо де Фуа екенін айтады. Ежелгі хаморролар ата-бабаларын құрметтеген, бірақ құдайларға табыну мағынасында ресми "дін" ұстанбаған. Кристоф Карл Фернбергердің 1623 жылғы есебінде "үлкен балықты" жайқастыру үшін адам құрбандығы жасалғаны айтылады. Бұл мәлімдеме, мүмкін, Гуам аралының ортасының тар болуына байланысты хаморро аңызымен байланысты. Аңыз бойынша, алып балық аралды екі жағынан бірте-бірте жеп қойыпты. Ежелгі хаморролардың сиқырлы қабілеттері болғанымен, бұл алып жаратылыс олардан қашып құтылған. Ерлер оны аулауға бейілсіз болғанда, әйелдер шаштарынан ау жасап, ән салып, оны үлкейтіп өсірген. Ән балықты баурап алып, оны алып ауға жеңдірген. Ата Диего Луис де Сан-Виторес оның баласын шүкіршілікпен шомылдырғанына ашуланған хаморролық адам мен оның досы 1672 жылдың сәуір айында филиппин катехисі және Педро Калунсодты өлтіріп, денелерін мұхитқа тастап жіберген.
Касталар мен таптар
Чаморро қоғамы екі негізгі кастаға бөлінді және испандықтар алғаш келгеннен кейін бір ғасырдан астам уақыт бойы осылай сақталды. Еуропалықтар ұсынған тарихи жазбаларға сәйкес, мысалы, әке Чарльз Ле Гобиеннің мәліметтерінде, бағынышты Маначан кастасы мен жоғары тұрған шамори кастасы арасында көзге көрінетін нәсілдік ерекшеліктер болған. Маначандар шаморилерге қарағанда бойы төмен, терісі қараңғырақ және дене бітімі нашар деп сипатталған. Шамори кастасы одан әрі жоғары орта тапқа жататын Ачоти/Ача'от және ең жоғары, билеуші Матуа/Матао кластарына бөлінген. Ачоти Матуа мәртебесіне көтеріле алса, ал Матуа Ачотиге төмендетілуі мүмкін еді, бірақ Маначандар осы кастада туып, осы кастада қайтыс болды және әлеуметтік жағдайын жақсартуға ешқандай мүмкіндіктері болмады. Маначан мен шамори касталарының өкілдері араласуға рұқсат етілмеген. Барлық үш каста да физикалық еңбек еткен, бірақ олардың міндеттері нақтырақ айырмашылықтарға ие болған. Ле Гобиен чаморро қоғамы әртүрлі этникалық тектің адамдарының географиялық тоғысуынан құралған деген болжам жасады. Бұл идея чаморро тілінің тілдік ерекшеліктерімен және әлеуметтік салтымен растала алады.
Киім және сұлулық әдістері
Испандықтармен қарым-қатынас жасағанға дейін, чаморро ұлдары мен еркектері киім кимей, әрқашан жалаңаш жүрген. Чаморро қыздары сегіз-он жасқа дейін жалаңаш жүрді, содан кейін олар қабықтан, бір немесе бірнеше жапырақтан, тасбақа қабығының бөлігінен немесе кейбір жағдайларда тоқымадан жасалған кішкентай жамбас жамылғысын кие бастады. Екі жыныстың өкілдері де күннен қорғану үшін тоқылған жапырақтан бас киім киетін. Әйелдердің тістерін қарарту/тістерге лак жағу (бұл әуелгі теңіз Оңтүстік-Шығыс Азияда, Жапонияда, Оңтүстік-Шығыс Қытайда және Индокитайдың бір бөлігінде кең таралған дәстүр) туралы Пьер Куманс әке жазды, олар оны жануарлардан өзгешелік белгісі ретінде әдемі деп санады. Фернбергер чаморролар туралы жазбасында жас еркектердің пәк болуын сақтау үшін "мүше тігісі" қолданылғанын, бұл колониялық кезеңге дейінгі теңіз Оңтүстік-Шығыс Азия тұрғындары қолданғанға ұқсас жыныс мүшесін тесу түрі екенін айтты.
Фольклорлық
Шаморроның жаратылыс тарихы Пунтан мен Фууна есімді екі аспан туыс туралы. Уақыт өте келе, бұл жаратылыс тарихы ұрпақтан ұрпаққа жеткенде туындаған қиындықтарға байланысты бірқатар өзгерістерге ұшырады. Осы шаморролық жаратылыс тарихында Пунтан мен Фууна өз дене мүшелері мен жандарымен әлемді жасайды. Пунтанның әртүрлі дене мүшелері жерге айналды, оның көкірегі – аспанға, қабаулары – жаңбырға, ал көздері – күн мен айға айналды. Фууна өмір сыйлау қабілетіне ие болғандықтан, күнге, топыраққа және суға жан бітірді, ал соңғы түрленуімен ол тасқа айналып, шаморро халқын дүниеге әкелді. Осы жаратылыс туралы әңгімеге дәлел ретінде Гуамдағы ауылдардың аттарын қарастыруға болады, себебі олар дене мүшелерінің аттарымен аталады. Барригада – қабырға, Тиян – асқазан, Хагатна – қан, Монгмонг – жүрек соғуы. Шаморролардың дәстүрлі сенімдеріне таотаомо'на және бирак туралы әңгімелер кіреді, сондай-ақ испандықтардың Юна және басқа ескі ғимараттар, мектептер, қонақүй лифттері мен Ма’ина көпірі сияқты жерлердегі дуенделер мен арбаулар туралы ұғымдарын енгізуі де жатады. Таотаомо'на – ежелгі шаморролардың рухтары. Бирак – бұл өлі емес адамдарды ғана емес, сонымен қатар демон немесе жалпы элементаль түрлерін де білдіретін кең ұғым. Таотаомона сөзбе-сөз "ежелгі заманның адамдары" деп аударылады, бұл шаморро халқының ата-бабаларына сілтеме жасайды. Таотаомона – шаморролар мен Рота және Сайпанның кейбір көршілес аралдарының тұрғындары сенетін, табиғаттан тыс ата-бабалар рухы. Таотаомонаның күші адамнан әлдеқайда артық, және олар өздерін ренжіткендерге ауру мен өлім әкелуге қабілетті. Таотаомонаның сыртқы түрі әртүрлі болуы мүмкін, олар әйел немесе еркек болуы мүмкін, сондай-ақ тартымды немесе қорқынышты түрде көрінуі мүмкін.
Испания билігі
1521 жылғы 6 наурызда Фердинанд Магеллан мен оның серіктері Тынық мұхитын кесіп өтіп, Оңтүстік Американы қалдырғаннан кейін алғашқы "үндістерге" кездесті. Кейін испандық саяхатшылар жергілікті тұрғындарды "Чамуррес" деп атады, бұл атау жоғары кастаны білдіретін жергілікті сөзден шыққан; кейін ол "Чаморро" деп өзгертілді, бұл испан тілінде "шалқа" деген мағына беретін ескі сөз, мүмкін жергілікті халықтың шашын қырқу әдетіне байланысты. Ал АҚШ-тың Монтана штатында халыққа шаққандағы әскери қызметке қатысу көрсеткіші ең жоғары, ол шамамен екі есе көп, яғни 10 000 адамға 8 адамдай келеді. (Толық мәліметтер үшін Гуам бетіне қараңыз.) Әтеш-шалақас және оған байланысты тікелей тікелей ойындарды испандықтар әкелді және ол Чаморро мәдениетінде, әсіресе ерлер арасында ұзақ жылдар бойы маңызды ойын-сауыққа айналды. Ол әлі де ескі буын өкілдері мен әтеш шайқасына қатысу үшін тауық өсіретін филиппин иммигранттары арасында танымал. Дегенмен, аралас жекпе-жек жарыстары көрермендер үшін қызығушылық тудырып, әсіресе жас буын өкілдері арасында кең таралды. Гуам мен Сайпанда жыл бойы ірі шаралар өткізіледі, онда жергілікті спортшылар мен шетелден келген қатысушылар бақ сынасады. Чаморро өмірі әрдайым аналық руға байланысты болған. Ортақ анадан тараған "ру" ұғымы бүгінге дейін сақталған. Үлкен, көп ұрпақты отбасылар Мариана аралдарындағы өмірдің орталық бөлігін құрайды. Диабет және жүрек аурулары жергілікті халықтың, сондай-ақ Мариана аралдарында тұратын, түпкілікті емес Океания халықтарының, әсіресе Каролин Рефалуаштарының арасында жиі кездеседі. Дәстүрлі емшілер, сурухану (немесе әйелдер үшін сурухана), шөптер мен рухтар туралы білімдері үшін зор құрметке ие.
Дін
Шаморролардың көпшілігі римдік католиктер және Мариана аралдарындағы аз ғана адамдар әлі де алғашқы еуропалық жаулауларға дейінгі дәуірден қалған кейбір әдет-ғұрыптар мен сенімдерді сақтап келеді; Мариана аралдарының кейбір тұрғындары ормандардың белгілі бір бөліктеріне кірмес бұрын әлі де ата-баба рухтарынан рұқсат сұрайды. АҚШ-тың 56 штаты мен аумағының арасында Мариана аралдары діни өзін-өзі анықтау көрсеткіші бойынша ең жоғары деңгейге ие, халықтың бар болғаны 1,75% (Гуамда 2,5% және CNMI-да тек 1%) өзінің нақты бір дінге жататынын немесе онымен байланысты екенін мәлімдемейді.
Ас мәзірі
Шаморро асханасы түрлі мәдениеттердің ықпалында дамыған. Шетелдік тағамдардың мысалдары – Испаниядан келген тәтті немесе ащы емпанадалар мен Филиппиннен келген пансит. 17 ғасырда испандықтардың қоныстануы мал шаруашылығын дамуына алып келді, нәтижесінде "tinala' katne" сияқты тағамдар пайда болды. Мариана аралдарындағы археологиялық зерттеулер көрсеткендей, күріш ежелгі заманнан бері өсіріліп келген. Ахотимен дайындалған қызыл күріш – Шаморро асханасын Тынық мұхиты аралдарының басқа тағамдарынан ерекшелейтін маңызды тағам. Ол көбінесе мерекелік шараларда, мысалы, кештерде (гупот немесе "фиеста"), нобеналарда, жоғары және жоғары оқу орындарынан бітіру кештерінде ұсынылады. Фина'денне дәмдеуіші көптеген тағамдарға қосылады. Леммай, манго, ниёк және билимбин сияқты жемістер түрлі жергілікті рецептерде қолданылады. Мариана аралдарында корей, қытай, жапон және американ асханалары да кең таралған. Жергілікті печеньелер гуюрия деп аталады. Шаморро асханасына тән тағамдарға келагуен (цитрустың қышқылы арқылы етті ысталған немесе жартылай ысталған тағам), тинактак (кокос сүтімен дайындалған ет тағам) және ка'ду фаньхи (ұшқыш түлкі/жеміс жегіш құс сорпасы) жатады. Жеміс жегіш құстар мен жергілікті құстардың саны қазіргі заманда, негізінен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде таралған қоңыр ағаш жыланының салдарынан азайды, ол жергілікті құстардың популяциясын қырып, фаньхи (жеміс жегіш құс) популяциясына да қауіп төндіреді. Жеміс жегіш құстарды заңсыз аулау да олардың қалдық популяциясына қауіп келтіреді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аралдарға спам және басқа консервіленген еттер әкелінді, бұл диетада өзгерістерге алып келді.
Құрама Штаттардағы диаспора
2010 жылғы санақ бойынша, АҚШ-та 148 220 чаморро тұрады, олардың көп бөлігі Гуамнан, сондай-ақ Солтүстік Мариан аралдары мен Сайпаннан келген. АҚШ-қа көшіп келген алғашқы чаморролар 20 ғасырдың басында, яғни 1900-жылдардың алғашқы онжылдығында Гуамнан келген адамдар еді. Келесі онжылдықтарда гуамалықтардың шағын топтары Гавайиге және АҚШ-тың батыс жағына көшіп, шаруалар болып жұмыс істеді. Гуам халқы 1929 жылы АҚШ азаматтығын алды. Сондықтан, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Гуамнан АҚШ-қа көшіп келгендердің саны арта түсті. Олардың көпшілігі әскери қызметте болған немесе әскерилермен үйленген. Бұл гуамалықтардың АҚШ-қа көшіп келуіне жағдай жасады. Осылайша, гуамалықтардың алғашқы ірі көші-қоны пайда болды және 1950-жылдары 160-тан астам гуамалық АҚШ-қа көшіп келді. Олардың көпшілігі Калифорнияға қоныстанды. 1952 жылы гуамалық иммигранттар АҚШ-та алғашқы ұйымдарын құрды – «Гуам аумақтық қоғамы» (кейін «Американың Гуам қоғамы» деп аталды), ол Вашингтон қаласында орналасқан. Көптеген адамдар Қорғаныс министрлігінде жұмыс істеді және әскери операцияларды дамытумен айналысты. 1960-жылдары жүздеген гуамалықтар АҚШ-қа көшіп келді, олардың ең көп саны осы елге көшіп келген кезең осы болды. Олардың көпшілігі Корея соғысы мен «Карен» тайфунынан қашып келген. 1970-жылдары АҚШ-қа гуамалықтардың тағы бір толқыны келді. 1986 жылы АҚШ Солтүстік Мариан аралдарын иеленді, бұл аралдардан АҚШ-қа көшіп келуді жеңілдетті. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, Вашингтон штатындағы Пирс округінде ең көп чаморро халқы тұрады – 4931 адам, бұл округтың жалпы халқының 0,62% құрайды.