Кіріспе
Тіл білімінде тармақтану – сөйлем құрылымын көрсететін синтаксистік ағаштардың пішінін білдіреді. Тіл солдан оңға қарай жазылған немесе транскрипцияланған деп есептесек, төмен қарай және оңға қарай өсетін синтаксистік ағаштар оңға тармақталады, ал төмен қарай және солға қарай өсетін ағаштар солға тармақталады. Тармақтану бағыты фразалардағы басты мүшелердің орналасуын көрсетеді, сондықтан оңға тармақталу құрылымдары басты мүшесі баста, ал солға тармақталу құрылымдары басты мүшесі соңында болады. Ағылшын тілінде оңға (басты мүшесі баста) және солға (басты мүшесі соңында) тармақталу құрылымдары бар, бірақ оңға тармақталу солға тармақталудан көбірек кездеседі. Жапон және түрік тілдері сияқты кейбір тілдерде тармақтану негізінен солға қарай (басты мүшесі соңында) болады. Ал кейбір тілдерде тармақтану көбінесе оңға қарай (басты мүшесі баста) болады.
Ағаш құрылымдары
Сол және оң жаққа тармақталған құрылымдар келесі ағаштармен көрсетілген. Әр мысал екі рет келтіріледі: бір рет сөз тіркесі құрылымы грамматикасымен байланысты құралымдық талдау бойынша, екінші рет – тәуелділік грамматикасымен байланысты тәуелділік негізінде талдау бойынша. Ағаштардың бірінші тобы сол жаққа тармақталуды көрсетеді: жоғарғы қатарда құралымдық құрылымдар, ал төменгі қатарда тәуелділік құрылымдары көрсетілген. Құралымдық құрылымдарда сол жаққа тармақталу бар (бірақ айқын емес), себебі бас емес элемент бастан сол жақта орналасқан. Төменгі қатардағы сәйкес тәуелділік негізделген құрылымдарда сол жаққа тармақталу анық көрінеді; тәуелді элемент басынан сол жақта, ал тармақ сол жаққа қарай созылады. Келесі құрылымдар оң жаққа тармақталуды көрсетеді: жоғарғы қатарда құралымдық құрылымдар, ал төменгі қатарда тәуелділік құрылымдары көрсетілген. Құралымдық құрылымдар оң жаққа тармақталады, себебі бас емес элемент бастан оң жақта орналасқан. Бұл оң жаққа тармақталу төменгі қатардағы тәуелділік негізделген құрылымдарда толық көрінеді, онда тармақ оң жаққа қарай созылады. (c) мысалдарында оң жаққа тармақталудың бір (жоғарғы тармақ) және сол жаққа тармақталудың бір (төменгі тармақ) мысалы бар. Келесі ағаштар екі типті тармақталуды біріктіретін сөз тіркестерін көрсетеді: Сол және оң жаққа тармақталудың комбинациясы енді құралымдық және тәуелділік ағаштарында толық көрінеді. Бас орталық позицияда орналасқан, яғни сөз тіркесі екі типті тармақталуды біріктіреді. (b) ағаштарында таза оң жаққа тармақталудың мысалы болып табылатын PP сөз тіркесі де бар екеніне назар аударыңыз.
The upper row shows the constituency based structures, and the lower row the dependency based structures. In the constituency based structures, left branching is present (but not really visible) in so far as the non head daughter is to the left of the head. In the corresponding dependency based structures in the lower row, the left branching is clear; the dependent appears to the left of its head, the branch extending down to the left. The following structures demonstrate right branching:
The upper row again shows the constituency based structures, and the lower row the dependency based structures. The constituency based structures are right branching insofar as the non head daughter is to the right of the head. This right branching is completely visible in the lower row of dependency based structures, where the branch extends down to the right. The (c) examples contain one instance of right branching (the upper branch) and one instance of left branching (the lower branch). The following trees illustrate phrases that combine both types of branching:
The combination of left and right branching is now completely visible in both the constituency and dependency based trees. The head appears in a medial position, which means that the phrase combines both types of branching. Note that the (b) trees also contain a PP phrase that is an instance of pure right branching.
Толық ағаштар
Бұтақтанудың сипаты толыққан ағаштарда жақсы көрінеді. Құрылымның толық солға немесе толық оңға бұтақтану мүмкіндігін көрсету үшін келесі ағаштар таңдалды. Келесі сөйлем толық солға бұтақталған. Құрамына негізделген ағаштар сол жақта, ал тәуелділікке негізделген ағаштар оң жақта: Po (= меншік) санаты меншік жалғауларын белгілеу үшін қолданылады. Келесі сөйлем толық оңға бұтақталған:
The category Po (= possessive) is used to label possessive 's. The following sentence is completely right branching:
Most structures in English are, however, not completely left or completely right branching, but rather they combine both. The following trees illustrate what can be seen as a stereotypical combination of left and right branching in English:
Determiners (e. g. the) always and subjects (e. g. the child) usually appear on left branches in English, but infinitival verbs (e. g. try, eat) and the verb particle to usually appear on right branches. In the big picture, right branching structures tend to outnumber the left branching structures in English, which means that trees usually grow down to the right.
Ағылшын тіліндегі көптеген құрылымдар толық солға немесе толық оңға бұтақталмайды, олар екеуін де біріктіреді. Келесі ағаштар ағылшын тілінде сол және оң бұтақтанудың типік комбинациясын көрсетеді:
The category Po (= possessive) is used to label possessive 's. The following sentence is completely right branching:
Most structures in English are, however, not completely left or completely right branching, but rather they combine both. The following trees illustrate what can be seen as a stereotypical combination of left and right branching in English:
Determiners (e. g. the) always and subjects (e. g. the child) usually appear on left branches in English, but infinitival verbs (e. g. try, eat) and the verb particle to usually appear on right branches. In the big picture, right branching structures tend to outnumber the left branching structures in English, which means that trees usually grow down to the right.
Айқындауыштар (мысалы, the) және бастауыштар (мысалы, бала) ағылшын тілінде көбінесе сол бұтақтарда кездеседі, бірақ бастауыш етістіктер (мысалы, тырысу, жеу) және етістікке қосылатын бөлшек көбінесе оң бұтақтарда кездеседі. Жалпы алғанда, ағылшын тілінде оңға бұтақталған құрылымдар солға бұтақталған құрылымдардан көп, яғни ағаштар көбінесе оңға қарай өседі.
The category Po (= possessive) is used to label possessive 's. The following sentence is completely right branching:
Most structures in English are, however, not completely left or completely right branching, but rather they combine both. The following trees illustrate what can be seen as a stereotypical combination of left and right branching in English:
Determiners (e. g. the) always and subjects (e. g. the child) usually appear on left branches in English, but infinitival verbs (e. g. try, eat) and the verb particle to usually appear on right branches. In the big picture, right branching structures tend to outnumber the left branching structures in English, which means that trees usually grow down to the right.
X-барақ схемасы
X-барақ схемасы сол және оң жақ тармақтануды біріктіреді. Стандартты X-барақ схемасы мынадай құрылымға ие:
Бұл құрылым сол және оң жаққа тармақталған. Ол сол жаққа тармақталған, себебі басының (X') жолақ деңгейіндегі проекциясы спецификатордан кейін келеді, бірақ оң жаққа тармақталған, себебі нақты бас (X0) толықтырғыштан бұрын тұрады. Осы қарама-қайшылықтарға қарамастан, стандартты X-барақ құрылымдарының көпшілігі (ағылшын тілінде) сол жаққа қарағанда оң жаққа көбірек тармақталады, өйткені спецификаторлар толықтыруларға қарағанда көбінесе аз күрделі (яғни аз сөздерден тұрады).
Бинарлық және n-арналы тармақтану
Үкімет және байланыстыру теориясы (GB), Минималистік бағдарлама (MP) және Лексикалық функционалдық грамматика (LFG) саласындағы көптеген жұмыстар барлық тармақталудың екілік екенін қабылдайды. Басқа теориялар (құралымдық және тәуелділікке негізделгендер), мысалы, ерте трансформациялық грамматика, баспен басқарылатын сөйлем құрылымы грамматикасы, мағыналық мәтін теориясы, сөз грамматикасы және т.б. n-дік тармақталуға рұқсат береді. Бұл айырмашылық синтаксис теориясының жалпы сипатына зор әсер ете алады. Фразалық құрылым грамматикасындағы екі негізгі мүмкіндік келесі схемалармен көрсетілген: Сол жақтағы екілік тармақталу GB, MP және LFG құрылымдарымен тығыз байланысты және X-бар схемасына ұқсас. Оң жақтағы n-дік тармақталу құрылымы тармақталудың дәстүрлі тәсілі болып табылады. Екі тәсілдің де пайдасын көрсете алады. Мысалы, қатаң екілік тармақталу құрылымдарының қарсыластары, қатаң екілік эмпирикалық байқаудан гөрі теориялық тазалыққа ұмтылумен шақырылады деп мәлімдейді. Қатаң екілік тармақталу құрылымдары синтаксистік құрылымның көлемін (түйіндердің санын) мүмкін болатын шекке дейін арттырады, ал жалпақ n-дік тармақталу теорияның қабылдай алатын құрылым мөлшерін шектейді. Бұл орайда, синтаксистік құрылымдар неғұрлым қабатты болса, соғұрлым көп үзілістер пайда болуы мүмкін екенін атап өткен жөн, яғни үзілістерді шешетін теорияның бөлігі үлкен рөл атқаруы керек. N-дік тармақталумен байланысты жалпақ құрылымдарды ескере отырып, кейбір құбылыстар (мысалы, инверсия және орын ауыстыру) үзілістерге алып келмейді, бұл факті үзілістерді шешетін бөліктің теориядағы рөлін азайтады.
The binary branching on the left is closely associated with the structures of GB, MP, and LFG, and it is similar to what the X bar schema assumes. The n ary branching structure on the right is a more traditional approach to branching. One can muster arguments for both approaches. For instance, the critics of the strictly binary branching structures charge that the strict binarity is motivated more by a desire for theoretical purity than by empirical observation. Strictly binary branching structures increase the amount of syntactic structure (number of nodes) to the upper limit of what is possible, whereas flatter n ary branching tends to restrict the amount of structure that the theory can assume. Worth noting in this area is that the more layered the syntactic structures are, the more discontinuities can occur, which means the component of the theory that addresses discontinuities must play a greater role. Given the flatter structures associated with n ary branching, certain phenomena (e. g. inversion and shifting) do not result in discontinuities, a fact that reduces the role that the component for discontinuities must play in the theory.
Үдемелілік
Жоғарыда айтылғандай, тілдің негізгі тармақтану қасиеті – тек қана бейімділік және ол көбінесе ерекшеліктер көрсетеді. Мысалы, испан тілінде басым бөлігі оң жаққа тармақталған болғамен, сандық белгілеуіштер есімдердің алдына, ал кейбір жағдайларда есімдер етістіктердің алдына қойылады. Ағылшын немесе швед тілдері сияқты тілдер, негізгі етістіктері тікелей толықтырғыштардың алдында тұрғандықтан оң жақты тармақталуға жатса да, сын есімдер мен сандарды есімдердің алдына қояды. Керісінше, Убых немесе Абхаз тілдері сияқты Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері күшті сол жаққа тармақталады, бірақ сын есімдерді есімдерден кейін қояды. Дегенмен, кейбір тілдерде тек сол жаққа немесе тек оң жаққа тармақтану болады. Жапон тілі және Солтүстік-Шығыс Азия мен Үндістан субконтинентіндегі көптеген тілдер, сондай-ақ түркі тілдері, қатаң сол жаққа тармақталған тілдердің нағыз үлгісі болып табылады. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Мон-Кхмер және австронезиялық тілдері, сондай-ақ көптеген Африка тілдері қатаң оң жаққа тармақталуға жақын, сандар мен сын есімдер есімдерден кейін келеді, ал «өте», «тымырлы», «қатты» сияқты дәреже сөздері өзгертетін сын есімдерден кейін тұрады.