Кіріспе

Әлем атласы (Атлас мира) – әлемдік атлас, советтік кезеңде және одан кейін Ресейде жасалған және шығарылған.

Алдыңғылар

Бастапқыда ресейлік картография басқа елдердің карталарын көшіріп қайта жасады. Мысалы, 1905 жылы жарық көрген "Atlas Marksa" Лукас Дебестің неміс тіліндегі "Neuer Handatlas" атласының аудармасы ғана болды. Соғыс аралық кезеңде "Большой советский атлас мира" советтік жобасы жасалды. Бұл заманауи кезеңнің ең толық атласы болуға тиіс еді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан толыққанды жарық көрмеді; жоспарланған үш томның тек екеуі ғана 1937 және 1939 жылдары жарияланды. Соғыс аяқталғаннан кейін, 1950 жылдары Кеңес Одағындағы салыстырмалы тұрақтылыққа байланысты "Атлас Мира" (1-орыс басылымы, 1954) шығарылып, 200 000-ға жуық атаулы орналасқан жерлер енгізілді. Бұл маңызды жетістік болды және одан кейін он жыл өткен соң ағылшын тіліндегі басылымы жарық көрді ("The World Atlas", 2-басылым, 1967).

Бірінші басылым

Бірінші басылымы 1954 жылы екі томдық түрінде жарық көрді. Бірінші томда 283 беттік карталар бар, екінші томда географиялық индекс, онда 205 000 географиялық нысанның тізімі бар. Атластың бірінші бетінде бес бұрышты жұлдыздың ішіндегі әлем картасы бейнеленген виньетка орналасқан, ол Совет Одағын ерекше көрсетеді. Содан кейін атау беті, оның кері жағында КСРО Министрлер Кеңесінің атласты басып шығару туралы қаулысы, редакциялық алқа мүшелерінің тізімі, басқа редакторлардың тізімі, екі беттік алғы сөз және екі беттік мазмұндама келтірілген. Карталар бөлімінде алғашқы екі бетте карта белгілерінің түсіндірмесі орналасқан, сондай-ақ ол жеке парақ ретінде де берілген. Одан кейін 283 бет карта және соңында ынтымақтастық еткендердің тізімі, техникалық ақпарат және басылған дана саны (25 000) көрсетілген бет бар. Көптеген карталар екі беттік, ені 63 см. Атласты парақтап қарағанда алғашқы кездесетін сол жақтағы беттің артқы жағында – «атау жағында» – әдетте ағымдағы карта мен іргелес парақтардың схемасы болады. Картаның барлық оң жақтағы беттерінің артқы жағына басылған. Кейбір карталар тіпті 63 см-ден кең болғандықтан, бүктеліп жасалған; мазмұндаманы қараңыз. Жеке том ретіндегі индекс атау бетінен, екі беттік кіріспеден, индексті қалай пайдалану керектігі туралы бір беттен және қолданылған аббревиатуралардың тізімінен тұрады. Одан кейін 545 беттен тұратын нақты индекс келеді. Соңында 14 бетке орыс тілінен басқа географиялық терминдер мен жер-су атауларында кездесетін сөздердің аудармасы енгізілген. Карта белгілерінің түсіндірмесінен кейін карта бөлімінде 5 бет әлемдік карталар, 3 бет тарихи карталар, 76 бет Кеңес Одағының карталары, 53 бет Батыс Еуропаның карталары бар. Бұл жағдайда Батыс Еуропа – Совет Одағының құрамына кірмейтін Еуропа бөлігін білдіреді. Кеңес емес Азия – мұнда «шетелдік Азия» деп те аталады – 53 бетті, Африка 18 бетті, Америка 57 бетті және Австралия мен Океания 12 бетті құрайды. Соңында 6 бет Атлант мұхиты, Жерорта теңізі және полярлық аймақтардың карталарын қамтиды. Сондай-ақ карта атауларының транслитерациясы мен аудармасының тізімін қараңыз. Көптеген бөлімдер физикалық картадан басталады – контурлық сызықтармен және биіктік бояуымен, содан кейін саяси карта және аталған аймақтағы байланыс жолдарының картасы келеді. Әр бөлімнің қалған бөлігі ірі масштабтағы физикалық карталардан тұрады; карталар тізімін, кірістірілген карталарды және масштабты қараңыз. Көптеген оң жақтағы беттердің артқы жағында «негізгі картадағы» аймақтардың үлкейтілген суреттері берілген. Негізгі карталардан айырмашылығы, бұл карталарда рельеф көбінесе көлеңкелену арқылы көрсетіледі, бұл кеңістіктік эффект береді. Кеңес Одағына арналған бөлімде әр Одақ Республикасының саяси түстермен көрсетілген әкімшілік бөлінісінің картасы бар. Кейде басқа аймақтар үшін де саяси карта беріледі. Кейбір карталарда орманды аймақтар көрсетілген; егжей-тегжейлі мәліметтерді карта түрлерінің тізімінен табуға болады. Атластың көлемі де, карталардың саны да айтарлықтай. Сондықтан көптеген аймақтар егжей-тегжейлі бейнеленген, көбінесе 1:5 000 000, 1:2 500 000 немесе 1:1 250 000 масштабтарында. Бұл әсіресе Кеңес Одағы және әлемдегі «достық» мемлекеттер үшін – Шығыс Еуропа, Қытай, сондай-ақ Батыс Еуропа мен АҚШ үшін жасалды. Бұл егжей-тегжейлі карталар Югославия мен Нидерланды үшін жоқ. Ірі қалалардың айналасы кейде 1:250 000 масштабтағы (кірістірілген) карталарда көрсетілген. Бір қызығы, Кеңес Одағы, Шығыс Еуропа және Қытай үшін бұл қалалық карталар жоқ. Алғы сөзді (сондай-ақ ағылшын тіліндегі аудармасын қараңыз) атластың құрамы туралы мәліметтер келтірілген. Сондай-ақ атласта пайдаланылған карта проекцияларына шолу жасалған және олар туралы есеп берілген.

Екінші басылым

Екінші басылымы 1967 жылы Мәскеуде КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Геодезия және картография бас басқармасы (ГУГК) шығарды. Ол орыс және ағылшын тілдерінде бір мезгілде 25 000 данада басылып, 42 рубльге бағаланды. Арнайы картографиялық қағаз және арнайы картографиялық офсеттік сияқолданылды. Атлас Қазан төңкерісінің 50 жылдығына арналды. Атласта 250 беттік түрлі-түсті карталар бар, олардың көпшілігі физикалық карталар, ал көрсеткіште шамамен 200 000 жазбаны қамтитын жеке кітап бар. Атластағы карталар жалпы әлем карталарынан, Кеңес Одағы карталарынан және құрлықтардың карталарынан басталатын топтарға жіктелген. Әлем карталары 1:50 000 000 масштабта жасалған. Кеңес Одағы негізінен жеке континент ретінде қарастырылады, оның жеке физикалық, саяси, көлік және уақыт белдеулерінің карталары бар. Алдын ала айтылғандай, бұрынғы басылыммен салыстырғанда Кеңес Одағының карталарының саны азайтылды, себебі Кеңес Одағына арналған жеке атлас жарыққа шығарылды. Әр континент үшін кіріспе ретінде жалпы физикалық карта (1:10 000 000-нан 1:25 000 000-ға дейін) берілген, одан кейін саяси және коммуникациялық карталар келеді. Бұдан кейін бірқатар жалпы аймақтық карталар (1:1 500 000-нан 1:750 000-ға дейін) және маңызды аймақтар үшін ірі масштабты карталар (1:250 000-нан 1:750 000-ға дейін) қоса берілген. 18 түрлі түс қолданылған: терең көк түс – мұхиттың тереңдігі үшін, қоңыр және ақ түс – ең биік таулар мен мұздықтар үшін. Рельефті бейнелеу үшін контурлық сызықтармен бірге көлеңкелеу қолданылған. Барлық масштабтар метрикалық. Биіктікті көрсету үшін бояу негізінен ірі масштабты карталарда қолданылады: 1:1 500 000 және одан жоғары. Көлеңкелер мен түстердің үйлесімі стереоскопиялық әсер береді, рельеф беттен көтеріліп тұрғандай көрінеді. Әлемдегі көптеген ірі қалалар жеке карталарда немесе қосымшаларда, әдетте 1:250 000 масштабта, сондай-ақ Панама каналы немесе Палестина сияқты маңызды аймақтар, әлем мұхитындағы кіші аралдардың егжей-тегжейлі карталары көрсетілген.

Үшінші басылым

Үшінші басылым 1999 жылы Ресейдің геодезия және картография федералды қызметі жасады. 1954 жылы алғаш рет жарық көргеннен бері қайта қаралып, жаңартылған әлемдік атлас ретінде, бұл атлас карталар мен тізімді бір томға біріктіреді. Үшінші басылымдағы бұл атлас, егжей-тегжейлі жер бедері мен түрлі түсті схемалар арқылы әрбір ландшафты тірілтеді, сондай-ақ теңдесі жоқ сападағы карталарды ұсынады. Атлас негізгі карталар жинағымен және 240 000 жер атауына сілтеме жасауға ыңғайлы тізіммен жабдықталған. Барлық карталар екі бетке жайылып, континенттер 286 бетке мұқият іріктелген карталарға бөлінген.