Кіріспе
Даниядан табылған күміс қазан б.з.д. 200–300 жылдар аралығында жасалған. Гундеструп қазан – зәрулы безендірілген күміс ыдыс, б.з.д. 150–1 жыл аралығында жасалған деп саналады. Бұл оны Ла Тене кезеңінің соңына немесе ерте Рим темір дәуіріне жатқызады. Қазан Еуропа темір дәуіріндегі күміс өнімдерінің ең ірі мысалы болып табылады (диаметрі: ; биіктігі: ). Ол 1891 жылы Данияның Гиммерланд аймағындағы Аарс қауымының Гундеструп ауылының жанындағы торф қабаттарынан табылған. Қазір ол көбінесе Копенгагендегі Дания Ұлттық мұражайында көрсетіледі, ал басқа мұражайларда оның көшірмелері бар; 2015–2016 жылдары ол Ұлыбританияда «Келттер» атты көшпелі көрмеде болды. Қазан толық емес, қазір ол қазанның төменгі бөлігін құрайтын дөңгелек тәрізді түбінен тұрады, бұл әдетте негіз тақтасы деп аталады. Оның үстінде бес ішкі және жеті сыртқы тақта орналасқан; қазанды айналдыру үшін сегізінші сыртқы тақта қажет, ал қазанның жоғарғы бөлігіндегі дөңгелек жиектің тек екі бөлігі сақталған. Негіз тақтасы ішкі және сыртқы жағынан көбінесе тегіс және безендірілмеген, тек ішкі жағының ортасындағы зәрулы дөңгелек медальоннан басқа. Қалған барлық тақталар күмісті сыртқа қарай итеру үшін төменнен соғылған репуссе әдісімен безендірілген. Детальдарды қосу үшін басқа да техникалар қолданылған, сондай-ақ суреттердің көздеріне алтын жалатылған және шыны кірікпелер енгізілген. Басқа да бөлшектер табылған. Жалпы салмағы 9 килограмнан аспайды. Бұл ыдыс Данияда табылғанымен, ол сол жерде немесе жақын маңда жасалмаған болуы мүмкін; оның құрамында галл және фракиялық элементтер бар. Панельдердің стилі мен техникалары басқа фракиялық күміс өнімдерімен тығыз байланысты, ал бейнелеудің көп бөлігі, әсіресе адамдардың суреттері келттерге қатысты, бірақ көріністерді келт мифологиясымен байланыстыру әрекеттері әлі де даулы. Иконографияның басқа аспектілері Таяу Шығыстан алынған. Келт элитасы үшін кең ауқымда меймандослық міндетті болған, сондықтан қазандар беделді металл өнімдерінің маңызды бөлігі болған, бірақ олар әдетте бұдан әлдеқайда қарапайым және кішкентай болады. Бұл өте үлкен және күрделі нысан, оның теңдесі жоқ, тек Даниядағы Ринкебиде табылған қола қазаннан алынған үлкен фрагмент бар; алайда Скандинавиядағы ерекше сулы-батпақты жерлерде бұрын кең таралған, бірақ басқа мысалдары сақталмаған нысандардың бірнеше үлгілері табылды. Бұл ғалымдардың көптеген талқылауларына түрткі болды және Еуропа өнеріндегі көптеген өзара әсерлердің қызықты көрінісі болып табылады, сондай-ақ келт өнеріндегі ерекше айқындық деңгейін көрсетеді, бірақ оның бастапқы мағынасын толық түсіну мүмкін емес.
The Gundestrup cauldron is a richly decorated silver vessel, thought to date from between 200 BC and 300 AD, or more narrowly between 150 BC and 1 BC. This places it within the late La Tène period or early Roman Iron Age. The cauldron is the largest known example of European Iron Age silver work (diameter: ; height: ). It was found dismantled, with the other pieces stacked inside the base, in 1891, in a peat bog near the hamlet of Gundestrup in the Aars parish of Himmerland, Denmark It is now usually on display in the National Museum of Denmark in Copenhagen, with replicas at other museums; during 2015–16, it was in the UK on a travelling exhibition called The Celts. The cauldron is not complete, and now consists of a rounded cup shaped bottom making up the lower part of the cauldron, usually called the base plate, above which are five interior plates and seven exterior ones; a missing eighth exterior plate would be needed to encircle the cauldron, and only two sections of a rounded rim at the top of the cauldron survive. The base plate is mostly smooth and undecorated inside and out, apart from a decorated round medallion in the centre of the interior. All the other plates are heavily decorated with repoussé work, hammered from beneath to push out the silver. Other techniques were used to add detail, and there is extensive gilding and some use of inlaid pieces of glass for the eyes of figures. Other pieces of fittings were found. Altogether the weight is just under 9 kilograms. While the vessel was found in Denmark, it was probably not made there or nearby; it includes elements of Gaulish and Thracian origin in the workmanship, metallurgy, and imagery. The techniques and elements of the style of the panels relate closely to other Thracian silver, while much of the depiction, in particular of the human figures, relates to the Celts, though attempts to relate the scenes closely to Celtic mythology remain controversial. Other aspects of the iconography derive from the Near East. Hospitality on a large scale was probably an obligation for Celtic elites, and although cauldrons were therefore an important item of prestige metalwork, they are usually much plainer and smaller than this. This is an exceptionally large and elaborate object with no close parallel, except a large fragment from a bronze cauldron also found in Denmark, at Rynkeby; however the exceptional wetland deposits in Scandinavia have produced a number of objects of types that were probably once common but where other examples have not survived. It has been much discussed by scholars, and represents a fascinatingly complex demonstration of the many cross currents in European art, as well as an unusual degree of narrative for Celtic art, though we are unlikely ever to fully understand its original meanings.
Ашылу
Гундеструп қазандығын торф кесушілер 1891 жылдың 28 мамырында Ревемозе (ірі Борремозе батпағының жанында) деп аталатын кішкентай торф батпағында тапты. Дания үкіметі табылғандарға үлкен сыйақы төледі, бірақ олар кейіннен оны қалай бөлісу керек деген мәселеде қатты дауласты. Сонымен қатар, бірнеше бөлігі Францияда сақталады, оның ішінде Лиондағы Галло-роман мұражайы және Сен-Жермен-ан-Лайдегі Ұлттық археология мұражайы бар.
Қайта құру
Қазан бөлшектерге бөлініп табылғандықтан, оны қайта құрастыру қажет болды. Плиталардың дәстүрлі реттілігін қазанды алғаш талдаған Софус Мюллер анықтады, ол осы істе бірінші болды. Оның логикасы шетіндегі ізді дәнекерлеу орналасуын негізге алады. Екі жағдайда, ішкі және сыртқы плиталарды тесіп өткен тесік белгілері де реттілікті анықтауға көмектеседі. Гундеструп қазан жасалған кезде күміс, қорғасын-күміс кендерін купеляциялау арқылы алынды.
Негізгі пластина
Дөңгелек негіз тақтасындағы әшекейлі медальон бұқа бейнесін көрсетеді. Бұқаның арқасының үстінде қылыш ұстаған әйел тұлғасы бейнеленген; үш итті де бейнелеген, біреуі бұқаның басының үстінде, екіншісі – қамытының астында. Бәрі де шайқаста болған болуы мүмкін; үшінші ит, бұқаның астында және құйрығына жақын орналасқан, өлгендей көрінеді және гравюрада тек көлеңкесі ғана салынған, бұқа құлатылған болуы мүмкін. Бұқаның астында классикалық грек-рим өнерінен алынған, өрмелеп өсетін лоза бар. Бұқаның мүйіздері жоқ, бірақ олардың орналасқан жерінде басынан тесік бар; олар алтыннан жасалған болуы мүмкін. Бұқаның басы табақтан толығымен көтеріліп тұр, ал медальон қазанның техникалық және көркемдік жағынан ең жақсы жасалған бөлігі деп есептеледі.
Сыртқы пластиналар
Әр жеті сыртқы тақтаның ортасында бюст бейнеленген. А, б, в және д тақталарында сақалды еркек бейнелері, ал қалған үшеуі әйелдер. А тақтасында, екі қолында да әлдеқайда кіші суретті қолтығынан ұстап тұрған сақалды адам бейнеленген. Олардың әрқайсысы кішкентай шошқаға қарай қол созып тұр. Суреттердің аяғының астында (үлкен адамның иығында) сол жағында ит, оң жағында қанатты жылқы бейнеленген. B тақтасындағы суретші екі қолында теңіз жылқысы немесе айдаһар ұстап тұр. C тақтасында ер адам бос жұдырықтарын көтереді. Оның оң иығында "боксшы" позасындағы адам, сол иығында төменде кішкентай атты мінген секіріп тұрған адам бейнеленген. D тақтасында екі қолында артқы жағынан еркек бұғыны ұстап тұрған сақалды адам бейнеленген. "Е" тақтасындағы әйел суретін екі кіші еркек бюсті қоршап тұр. Әйел фигурасы F тақтасында құсты көтеріп тұрған оң қолында ұстап тұр. Оның сол қолы көлденең, арқасында жатқан ер адам мен итті қолдап тұр. Оның екі жағында екі жыртқыш құс орналасқан. Оң жақтағы кішкентай әйел оның шашын тоқып жатыр. G тақтасында әйел фигурасының қолдары кесілісіп тұр. Оң иығында арыстанмен күресетін адамның суреті бейнеленген. Сол иығында C тақтасындағыға ұқсас секіріп тұрған сурет бар.
Ішкі пластиналар
А тақтасында орталықта мүйізді еркек фигурасы бейнеленген, ол көбінесе Цернуннос деп аталады. Оң қолымен Цернуннос торк ұстап, сол қолымен мүйізді жыланды басынан төмен ұстап тұр. Сол жақта – адам және құдай фигурасына өте ұқсас мүйізді бұғы. Айналасында иттер, мысықтар, ірі қара малдар бар, олардың кейбіреулері, бірақ барлығы емес, еркек фигураға қарап тұр, сондай-ақ дельфинге мініп отырған адам да бейнеленген. Құдайдың мүйіздері арасында белгісіз мотив, мүмкін өсімдік немесе ағаш, бірақ көбінесе бұл тек стандартты фондық безендіру болып табылады. B тақтасында екі алты спиральді дөңгелек, екі піл және екі гриффинмен қатар, торк киген әйелдің үлкен бюсті бейнеленген. Бюст астында мысық немесе ит бейнеленген. 150-50 жж. солтүстік-батыс Галлияның монеталарында мұндай дөңгелектер көбінесе күйме арбасын білдіреді, сондықтан бұл көрініс пілдер жеккен арбадағы құдайдың бейнесі болуы мүмкін (Олмстед 1979; 2001: 125–126). C тақтасының ортасында сынған дөңгелекті ұстап тұрған сақалды адамның үлкен бюсті бейнеленген. Секіріп тұрған кішкентай фигура да дөңгелектің жиегін ұстап тұр. Секіріп тұрған фигураның астында мүйізді жылан бейнеленген. Топты төмен қарап тұрған үш гриффин қоршап тұр, ал жоғарыда оң жаққа қарап тұрған гиенаға ұқсайтын екі ерекше жануар бейнеленген. Дөңгелектің спиральдары асимметриялық түрде бейнеленген, бірақ төменгі жартысынан қарайтын болсақ, дөңгелектің он екі спиралі болған болуы мүмкін. D тақтасында бұқа сою көрінісі бейнеленген, бұл композиция тақтада үш рет қайталанады; қазанның бетінде мұндай қайталану бірден-бір орын. Үш ірі бұқа қатар тізіліп, оң жаққа қарап тұр, және әрқайсысы қылышпен шабуылдайтын адамнан шабуылға ұшырайды. Әр бұқаның үстінде және астында сол жаққа қарай жүгіріп бара жатқан мысық және ит бейнеленген. "Тайн" жырларының Стоу нұсқасы бойынша, Медбтің адамдары Донн бұқасын Медбтің "ақ мүйізді" бұқасымен шайқасқаннан кейін өлтіру үшін алға жүгіреді. E тақтасының төменгі жартысында найза мен қалқан ұстаған жауынгерлер қатары сол жаққа қарай жүріп барады, соңынан қалқансыз, қылыш ұстаған және кейінірек германдық мәдениеттердегі қалқандарға ұқсайтын шошқаның шошақтары бар жауынгер келеді. Оның артында үш карниксші тартысқан. Осы топтың алдында ит секіріп, оларды тоқтатуға тырысады. Иттің артында, сол жақтағы көріністе, қалғандарынан екі есе үлкен фигура адамды басымен төмен қаратып ұстап, оны бөшкеге немесе қазанға батыруға дайын тұр. Жоғарғы жартысында, сабылы бар қалқандары мен найзалары бар атты жауынгерлер оң жаққа қарай мініп кетеді, ал оң жақта карникстердің үстіне орналасқан мүйізді жылан, бәлкім, оларды бастап барады. Екі қатар төменде және жоғарыда, жапырақтары бар ағаш жатып тұр. Бұл көбінесе құлаған жауынгерлердің келесі өмірге қайта тууы үшін қазанға батырылатын көрінісі ретінде түсіндіріледі. Бұл кейінірек Уэльс әдебиетінде де кездеседі.
Түсіндіру және параллельдер
Көптеген жылдар бойы, кейбір ғалымдар қазанның бейнелерін кельт пантеоны тұрғысынан түсіндіріп келді, сондай-ақ Британ аралдарындағы кельт тілдеріндегі кейінгі әдебиеттерде ұсынылған кельт мифологиясымен байланыстырды. Басқалары мұндай түсіндірмелерге үлкен күдікпен қарайды. Археологиялық қазбаларда табылған темір ғасырындағы кельт артефакттары мен суреттердегі ерекшеліктер арасында айқын параллельдер бар, бұл көп дау тудырмайды. Иконографияның басқа да элементтері ежелгі Таяу Шығыс өнерінен алынған, сонымен қатар ежелгі Үндістан және кейінгі индуист құдайлары мен олардың аңыздарымен қызықты ұқсастықтарды көрсетеді. Ғалымдар көбінесе бұрынғыларын тек эстетикалық тартымдылығы үшін алынған мотивтер деп санайды, олардың бастапқы мағынасының көп бөлігін сақтай алмайды. Бірақ, қашықтығына қарамастан, кейбіреулер соңғыларын прото-индоеуропалық діннің қалған кең дәстүрлерімен байланыстыруға тырысады.
Таяу Шығыс пен Азия
Қазанда бейнеленген көптеген жануарлардың ішінде піл, дельфин, барысқа ұқсас мысықтар, түрлі фантастикалық жануарлар, сондай-ақ Еуразияда кең таралған жыландар, мал, бұғы, шошқалар және құстар бар. Келт өнерінде жануарлар жиі кездеседі, бірақ қанаттары мен әртүрлі жануарлардың белгілері біріктірілген фантастикалық түрде олар жиі суреттелмейді. Бұған ерекшеліктер де бар, кейбіреулері мотивтердің анық қарызға алынғанын көрсетеді, мысалы, дельфинге мініп келе жатқан жігіт грек өнерінен алынған, ал енді біреулері жергіліктік, мысалы, қазанда үш рет кездесетін қошқар мүйізді жылан. Тракия өнері көбінесе жануарларды, әсіресе күшті және қатыгез жануарларды бейнелейді, олардың көптегені ежелгі Таяу Шығыста да кең таралған, немесе Еуразия даласының скиф өнерінде кездеседі, оның көшпелі халықтары Азия мен Еуропа өркениеттері арасында мотивтер мен заттардың тез таралуына мүмкіндік берді. Атап айтқанда, сыртқы F пластинасындағы үлкен басқа екі жақты тұрған суреттер, олардың әрқайсысының басының үстінде қанаттарын жайған құс бейнеленген, ежелгі Ассирия және Парсы өнеріндегі кең таралған мотивке ұқсайды, тіпті олардың киген ұзын киімдеріне дейін. Бұл сурет әдетте билеушіні бейнелейді, ал қанаттары оны қорғайтын құдайдың символдық бейнесіне жатады. Басқа пластиналарда ежелгі грек және Таяу Шығыс өнерінен алынған гриффиндер бейнеленген. Сыртқы пластиналардың бірнешеуіндегі үлкен бас, бәлкім құдайлардың бейнесі, кішкентай қолдары мен саусалары бар, олардың әрқайсысы жануар немесе адамды ұстап тұрған, бұл «Жануарлардың мырзасы» мотивінің нұсқасы, немесе бас жанында бос тұрған, осы мотивтен шабыттанғандай.
Кельт мифологиясы
Чернуннос пен Таранистен басқа, жоғарыда талданғандардан өзге суреттерге қатысты бірлік жоқ, және көптеген ғалымдар оларды кейінірек және географиялық тұрғыдан алыс көздерден белгілі тұлғалармен байланыстыру әрекеттерін қабылдамайды. Кейбір келттік зерттеушілер B тақтасында бейнеленген пілдерді Ганнибалдың Альпілерді басып өтуімен байланыстырады. Олмстед қазанның көріністерін «Тайн Бо Куалинге» (Táin Bó Cuailnge) жырларымен байланыстырады, онда мүйізді тұлға – Ку Кулайнн, негізгі тақтадағы бұқа – Донн Куалинге, ал e тақтасындағы әйел және екі ер адам – Медб, Айлиль және Фергус мак Ройх. Олмстед сондай-ақ екі құс арасындағы әйел бейнесі f тақтасында Медб пен оның үй жануарлары немесе Морриган болуы мүмкін деген ойды қарастырады. Олмстед (1979, 1994) Чернунносты ирландтық Ку Кулайнннің галлдық нұсқасы деп есептейді. Олмстедтің (1979) көрсетуінше, А тақтасының оң жағындағы арыстан, дельфин үстіндегі бала және бұқа суреті ирландтық «Тайн» жырларындағы бұқалардың шығу тегіне сілтеме жасайды, олар ұқсас жануарлардың бейнесін алып, әр түрде бір-бірімен күреседі, бұл А тақтасының оң жағындағы екі арыстанның күресінен көрінеді. B тақтасы ирландтық «Тайн» жырларының басының галлдық нұсқасы ретінде түсіндірілуі мүмкін, онда Медб «Тайнға» сәттілік әкелу үшін арбасында әскерін айналып өтіп, Донн бұқасын іздейді. Олмстед (1979) C тақтасындағы көріністі ирландтық «Тайн» жырларындағы оқиғаның галлдық нұсқасы ретінде түсіндіреді, онда Ку Кулайнн Морриганның қабырғасын бақа түрінде шабады, содан кейін Фергусқа сынған арба дөңгелегімен беттеседі. Олмстед (1979) E тақтасының төменгі бөлігіндегі жауынгерлер сахнасын «Тайн» жырларындағы «Айде Фрейх» (Aided Fraich) эпизодының галлдық нұсқасы ретінде қарастырады, онда Фрейх пен оның серіктері құлаған ағаштан секіріп өтеді, содан кейін Фрейх әкесі Ку Кулайннмен күреседі және оның сиқырлы мүйіз үрлеушілері Ку Кулайннға қарсы «ұйқы музыкасын» орындайды, ал ол оны суға батырады. «Айде Фрейх» эпизодында Фрейхтің денесі жылап тұрған баншуирлер арқылы жер асты әлеміне әкелінеді, оны оның әпкесі және әйелі Морриган емдейді. Бұл оқиға сыртқы f тақтасында бейнеленген, ол E тақтасына іргелес және қарама-қарсы орналасқан. Олмстед пен Тейлор да f тақтасындағы әйелдің Мабиногионнан (Mabinogion) Рианнон болуы мүмкін деген пікірде келіседі. Рианнон құстарымен әйгілі, олардың әндері «өлілерді оятып, тірілерді ұйықтатуға» болатын. Осы рөлде Рианнон басқа әлемнің құдайы деп есептелуі мүмкін. Тейлор қазанның бейнелеріне қатысты мәдени-тарихи көзқарас ұсынады; ол қазанда бейнеленген құдайлар мен көріністер бір ғана мәдениетке емес, көптеген мәдениеттерге тән екенін қорытындылайды. Ол f тақтасының тұлғасы деп санайтын Рианнонды Бактрия мифологиясындағы Харити сияқты бүлікшімен салыстырады. Сонымен қатар, ол B тақтасындағы әйел бейнесі мен индуист құдайы Лакшми арасындағы ұқсастықты атап көрсетеді, оның бейнелері көбінесе пілдермен бірге келеді. Дөңгелек құдайлары да Таранис және индуизмнің құдайы Вишну сияқты құдайлармен мәдени байланыста.
Both Olmsted and Taylor agree that the female of plate f might be Rhiannon of the Mabinogion. Rhiannon is famous for her birds, whose songs could "awaken the dead and lull the living to sleep". In this role, Rhiannon could be considered the Goddess of the Otherworld. Taylor presents a more pancultural view of the cauldron's images; he concludes that the deities and scenes portrayed on the cauldron are not specific to one culture, but many. He compares Rhiannon, whom he thinks is the figure of plate f, with Hariti, an ogress of Bactrian mythology. In addition, he points to the similarity between the female figure of plate B and the Hindu goddess Lakshmi, whose depictions are often accompanied by elephants. Wheel gods are also cross cultural with deities like Taranis and Vishnu, a god from Hinduism.