Кіріспе
Ірі бекіткіш штифтің көмегімен тағылатын әшекей
Брошь (ағылшынша: brooch, /b/r/oʊ/tʃ/, сондай-ақ /US/'/b/r/uː//tʃ/) – киімге бекітілетін, көбінесе оларды біріктіретін сәндік зергерлік бұйым. Ол әдетте металдан, көбінесе күміс немесе алтыннан, немесе басқа материалдан жасалады. Брошьтар көбінесе эмальмен немесе асыл тастармен безендіріледі және тек әшекей ретінде немесе киімді бекіту үшін қолданылуы мүмкін. Ең ерте брошьтар қола дәуірінен табылған. Брошьтардағы сәндер жылдам өзгергендіктен, олар маңызды хронологиялық көрсеткіштер болып табылады. Археологияда ежелгі еуропалық брошьтарды әдетте латын тілінде fibula деп атайды.
Ежелгі брошкалар
Ежелгі және орта ғасырларға дейінгі брошкалар көбінесе континенттік контексте фибула (көпше түрі – фибулалар) деп аталады. Британдық археологтар ежелгі дәуірде де иілген фибула мен жалпақ брошкаларды ажыратуға ұмтылады. Олар киімді бекіту үшін қажет болды, бірақ сонымен қатар көбінесе әсемдік үшін де қолданылып, ерлер мен әйелдер үшін қоғамдағы статустың маңызды белгісі болды, бұл үрдіс қола дәуірінен бастау алды. Еуропада темір дәуірінде металл өңдеу технологиясы күрт дамыды. Құюдың, металл сымды бұраудың және сым жасаудың жаңа әдістері көптеген жаңа заттардың, соның ішінде фибуланың негізін құрады. Еуропада кельт шеберлері б.з.д. 400 жылдан бастап қызыл эмаль және коралл инкрустациясымен әшекейленген фибулалар жасады. Ұлыбританияда брошкалардың алғашқы өндірісі б.з.д. 600-150 жылдар аралығында жүргізілді. Осы кезеңде ең көп таралған брошка түрлері – садақ, табақ және аздаған мөлшерде жартылай дөңгелек брошкалар болды. Ұлыбританияда табылған темір дәуірінің брошкалары көбінесе бір бөліктен құйылып жасалған, олардың көпшілігі мыс қорытпасынан немесе темірден жасалған. Темір дәуірінің соңына дейін алтын мен күміс зергерлік бұйымдар жасау үшін сирек қолданылды.
Көші-қон кезеңі
IV-VIII ғасырлар аралығында герман халықтары жасаған ерекше металл бұйымдар көші-қон дәуірі өнері деп аталатын өнер қозғалысына жатады. V және VI ғасырларда бес герман тайпасы Рим империясының құлдырауынан кейін Еуропа мен Англияның төрт түрлі аймағына көшіп, қоныс тепті. Бұл тайпалар – Испанияға қоныс аударған вестготтар, Шығыс Германия мен Австрияға қоныс аударған остриготтар, Батыс Германияға қоныс аударған франктар, Солтүстік Италияға қоныс аударған ломбардтар және Англияға қоныс аударған англосакстар. Тайпалардың шығуы бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан және олардың зергерлік шеберлігі ұқсас болғандықтан, бұл халықтардың туындылары алғашқыда варвар өнері деп аталды. Бүгінде бұл өнер стилі көші-қон дәуірі өнері деп танылады. Осы дәуірде жасалған брошкалар кейінгі римдік және жаңа германдық өнер формаларының, дизайнның және технологияның үйлесімінен пайда болды. Батыс Еуропаның металл өңдеушілері бұрын-соңды көрілмеген, әсем түсті, жанды және техникалық тұрғыдан жоғары зергерлік бұйымдар жасады. Бұл дәуірдің брошкаларында рим өнерінен алынған техникалар қолданылды: репуссе, филигрань, грануляция, эмальдеу, ашық жұмыс және инкрустация. Бірақ көші-қон дәуірінің шеберлері инкрустациямен ең танымал. Олардың түсқақтыққа құштарлығы олардың зергерлік бұйымдарын ерекшелендіреді. Түс – көші-қон дәуірі зергерлік бұйымдарының басты ерекшелігі. Брошкаларда ең көп қолданылған қымбат тас – Еуропа мен Үндістанда кездесетін гранаттың бордо түрі – альмандин. Дж. Андерсон Блэктің айтуынша, "дизайнерлер заттың бүкіл бетін қымбат тастардың немесе эмальдің ұсақ геометриялық пішіндерімен жауып, содан кейін оларды клоизондағы орналасумен тегіс болатындай жылтыратқан, нәтижесінде шағын боялған шыны терезе сияқты көрінеді". Брошкалардың дизайны алуан түрлі болды: геометриялық өрнектер, күрделі суреттер, табиғаттан алынған абстрактілі бейнелер, құс мотивтері және айналмалы өрнектер. Осы кезеңде зооморфтық безендіру англосаксон Англиясында да, Еуропада да кең таралған. Бір-бірімен торылған жануарлар – осы жанды, күрделі безендірілген брошкалардың айқын белгісі. Көші-қон дәуірінде (V-VII ғасырлар) жиі кездесетін брошка түрлері – доға тәрізді, S тәрізді, сәулелі басты және безендірілген дискілі брошкалар.
Англосаксон тілдері
Англо-саксондық Англияда табылған брошкалардың көпшілігі Еуропа мен Скандинавиядан көшіп келген континенттік стильдер еді. 5-ші және 6-шы ғасырлардағы Англияда ең көп таралған стиль – ұзын брошка. Дөңгелек брошкалар алғаш рет 5-ші ғасырдың ортасында Англияда пайда болды. 6-шы ғасырда Кенттегі шеберлер өздерінің ерекше стильдері мен техникаларын қолдана отырып, брошкалар жасауды бастады. 6-шы ғасырдың соңына қарай дөңгелек формадағы брошкалар басым болып кетті. 7-ші ғасырда Англиядағы брошкалардың саны азайды. Олар 8-ші ғасырда қайта пайда болып, англо-саксон дәуірінің соңына дейін сәнге ие болды. Англо-саксон дәуірінің ортасы мен соңында брошка стильдері негізінен дөңгелек болды. Осы кезеңде сақиналы және зергерлік (Кенттік) дискілі брошкалар ең танымал стильдерге жатты. Дөңгелек пішіндер эмальдалған және эмальдалмаған стильдерге бөлінеді. 8-ші мен 11-ші ғасырларда бірнеше дөңгелек емес стильдер сәнге кірді. Оларға ансат, қауіпсіздік инесі, жолақ және басқа да бірнеше стильдерді жатқызуға болады. Ансат брошкалары – Еуропадан Англияға көшіп келген дәстүрлі брошкалар, олар англо-саксон кезеңінің соңында сәнге айналды. Қауіпсіздік инесі брошкалары, ерте англо-саксон кезеңінде көптеп кездесетін, 7-ші ғасырға қарай сиректеп, ал 8-ші ғасырда жолақ брошкаға айналды. Осы кезеңдегі әртүрлі брошкалардың ішінде құс, оттониан, тікбұрышты және крест мотивтері бар.
Кельттік
Келттік брошкалар ерте ортағасырлық Ирландия мен Шотландияда дамыған, күрделі өрнектелген жартылай және жартылай бұрандалы брошкалардың ерекше дәстүрін көрсетеді. Кельттер қолданған техникалар, стильдер және материалдар англосаксон шеберлерінен өзгеше болды. Кельт әшекейлерінің кейбір ерекшеліктері, мысалы, кіріктірілген миллефиори шынысы және иісті сызықтар, заманауи англосаксон әшекейлеріне қарағанда көне брошкалармен көбірек байланысты. Кельт қолөнершілерінің әшекейлері өздерінің жаңашылдығымен, күрделі дизайнымен және шеберлігімен әйгілі. Тара брошасы – келттік брошканың белгілі бір мысалы.
Скандинавиялық
Германдық жануарлар стиліндегі әшекейлік бұйымдар Орта ғасырларда жасалған скандинавия өнерінің негізін құрады. Көшпенді әшекейлік стиль V ғасырдың соңында Данияда Рим стиліндегі металл өңдеуге жауап ретінде пайда болды. Ерте орта ғасырлар кезеңінде скандинавиялық шеберлер жануарлар стилінің ерекше әшекейлерімен безендірілген күрделі өрнектелген брошкалар жасады. Брошкалар көбінесе мыс қорытпасынан немесе күмістен жасалған. VIII ғасырдан бастап XI ғасырға дейін скандинавиялық теңізшілер Еуропаны, Ұлыбританияны және батыстағы жаңа жерлерді зерттеді, шапты және отарлады. Скандинавияның кеңею дәуірі викинг дәуірі деп аталады, ал осы кезеңде жасалған өнер викинг өнері деп танылады. Осы кезеңде жасалған металл бұйымдар, брошкалар да оның ішінде, викинг өнерінің бір немесе бірнеше стилімен әшекейленді. Бұл бес тізбекті стиль: Осеберг, Борре, Йеллинг, Маммен, Рингерике және Урнес. Осы кезеңде скандинавиялық брошкалардың түрлі пішіндері кең таралды: дөңгелек, құс пішіндес, сопақ, тең қарулы, үш жапырақ, ромб пішіндес және күмбезді дискі. Бұл кезеңдегі ең көп таралған скандинавиялық өнер стильдері – Йеллинг және Борре өнер стильдері. Осы стильдердің ерекшеліктері: бір-бірімен торылап ұсталған аңдар, жеке жануар мотивтері, лента тәрізді жануарлар, түйін және сақина тізбегі, өрмекшілер, жапырақ, аң және құс мотивтері.
Орта ғасырдың соңы
Орта ғасырдың соңында табылған брошкаларды ерлер де, әйелдер де таққан (1300-1500 жылдары). Брошкалардың пішіні көбінесе: жұлдыз тәрізді, бесбұрышты, жапырақты, дөңгелек, жүрек тәрізді және сақина тәрізді болған. Сақиналар басқа брошкалардан кішірек болатын және көбінесе киімді мойын тұсында бекітуге қолданылған. Брошкаларды безендіру әдетте алтын немесе күміс негізге жазылған қарапайым жазулармен немесе асыл тастармен жасалған. Сүйіспеншілік, достық және иман туралы жазулар осы кезеңдегі сақина тәрізді брошкалардың типологиялық ерекшелігі болды. Жүрек пішіндес брошка махаббаттастар мен достар арасында өте танымал сыйлық болған. Амулет брошкалар орта ғасырға дейін кең таралған. Кейінгі антикалық дәуірде олар түрлі діндердің символдарымен немесе иесін зияннан қорғайтын ерекше күшке ие асыл тастармен әшекейленген. Христиан дінінің таралуынан кейін де осы түрлі діндерге байланысты брошкалар тағыла берді. Орта ғасырларда брошкаларды безендіру үшін түрлі діндер мен христиандық символдар жиі біріктірілген. Төртінші ғасырдан бастап үш өлшемді брошкалар алғаш рет пайда болды. Данстебл аққу брошкасы – үш өлшемді брошканың белгілі бір мысалы.
Ерте заманғы брошкалар
1500 жылдан 1800 жылға дейінгі ерте заманалық кезең зергерлік өнердің дамуымен ерекшеленді. Әлемдік зерттеулер мен отарлау Еуропа мен Ұлыбританияға алмаз, асыл тастар, інжу-маржан және қымбат металдардың жаңа қорын әкеліп, олардың гүлденуіне ықпал етті. Осы дәуірде киім үлгілеріндегі қарқынды өзгерістер зергерлік бұйымдардың стилінде де ұқсас өзгерістерге алып келді. Жаңа зергерлік бұйымдарға деген қажеттілік туындағандықтан, көптеген ескі бұйымдар бөлшектелді және қайта балқытылды. Осының салдарынан, осы кезеңнен бізге жеткен зергерлік бұйымдардың саны өте аз. Осы кезеңдегі негізгі зергерлік стильдер: Ренессанс, Георгиан және неоклассикалық.
Қайта өрлеу дәуірі
Ренессанс дәуірі зергерлік бұйымдары (1300–1600 жж.) – байлық пен сәнділікпен ерекшеленген кезең болды. Әсіресе жоғары топтағы адамдар асыл тастармен немесе інжу-маржанмен әсемделген күрделі брошкаларды таңдап киеді. Брошкалар үшін көбінесе зөміржан, алмаз, рубин, аметист және топаз қолданылды. Осы кезеңде діни суреттері бар брошкалар және эмальмен салынған кішкентай портреттер кең таралды. Асыл тастарды олардың қорғау қасиеттерімен қатар, әдемі түстері үшін де таңдайтын. Он бесінші ғасырда жаңа кесу технологиялары асыл тастардың жаңа пішіндерін тудырды.
Грузин тілі
Георгий зергерлік дәуірі (1710–1830) Англияның төрт корольі Джорджтың құрметіне аталған. 1700 жылдардың басында күрделі суреттері бар әсем брошкалар сәнге ие болды. 1700 жылдардың ортасынан соңына қарай, табиғат, ленталар, кішкентай портреттер және жануарлар сияқты қарапайым тақырыптармен бірге, қарапайым пішіндер мен дизайн көбірек таралды. Георгий дәуірінің зергерлік бұйымдары көбінесе алтын немесе күмістен қолмен жасалған. Осы кезеңде алмаз бен інжу-маржан да сәнге айналды.
Неоклассикалық
Неоклассикалық дәуір (1760–1830) зергерлік бұйымдарды жасауда ежелгі Грекия мен Римнің классикалық тақырыптарынан шабыттанды. Ренессанс дәуірінің зергерлік бұйымдары мен неоклассикалық зергерлік бұйымдардың басты айырмашылығы – Ренессанс зергерлік бұйымдары көбінесе жоғарғы топ үшін жасалса, неоклассикалық зергерлік бұйымдар жалпы халыққа арналды. Осы дәуірде зергерлік өндірісіндегі маңызды жаңалық – қара базальт және жасмық деп аталатын қатты пастадан камео жасау техникасы болды. Ағылшын керамика өндірушісі Джозиа Веджвуд осы зергерлік өндірісіне қосқан маңызды үлесімен ерекшеленеді. Бұл кезеңде классикалық сахналарды бейнелейтін камеолар мен брошкалар әдетке айналды. Брошкаларда бұрынғысынша жемшөп пен асыл тастар қолданылды, бірақ олардың танымалдығы азайды. Француз революциясының басталуымен әсем зергерлік бұйымдардың өндірісі мен сұранысы тоқтатылды.
Соңғы заманалық брошкалар
Кейінгі заманауи зергерлік бұйымдар дәуірі 1830 жылдан 1945 жылға дейінгі кезеңді қамтиды. Осы кезеңдегі басты зергерлік стильдер: Виктория дәуірі (1835–1900), Арт-нуво (1895–1914), Эдвард дәуірі (1901–1910) және Арт-деко (1920–1939).
Викториандық
Бұл кезең 1837 жылдан 1901 жылға дейін таққа отырған Ұлыбритания королевасы Викторияның құрметіне аталды. Виктория дәуірінің басында камео, медальонды брошкалар, гүлдер, табиғат, жануарлар және жүректер танымал зергерлік бұйымдар болды. 1861 жылы Викторияның күйеуі, Альберт ханзадасы қайтыс болғаннан кейін, зергерлік әсемдігі королеваның күйреуіне бейімделді. Стильдер ауырлап, көңіл көтеріңкі болды, қара эмаль, джет және қара оникс сияқты материалдар қолданылды. Аза тұту брошкалары Виктория дәуірінің соңына дейін кеңінен таралды. Осы кезеңде брошкаға шаш пен портреттерді қосу сәнге айналды. Бұл практика бастапқыда қайғының білдірілуі ретінде пайда болды, содан кейін тірі жақындарының естеліктеріне дейін кеңейді. Адам шашы брошканың ішіне орналастырылған немесе өріліп, жолаққа тоқылған, содан кейін бекіткіштер қосылған.
Арт-нуво
Арт-нуво дәуірі 1895-1905 жылдар аралығында қысқа ғана уақытқа созылды. Бұл стиль Францияда Виктория дәуірінің ауыр, көңілсіз әшекейлеріне қарсы реакция ретінде пайда болды. Жаңашыл, ағынмен сияқты жұмсақ дизайндар, сондай-ақ табиғат, гүлдер, жәндіктер және ұзын шашы бар әдемі әйелдер үлгісі бағалы болды. Бұл әшекей стилі он бес жыл бойы сәнге ие болды және Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде аяқталды.
Эдвард дәуірі
Эдвард дәуірі (1901-1910) әшекейлер дәуірі патшайым Викторияның қайтысынан кейін басталды. Осы кезеңде платина әшекейлерде алғаш рет қолданылды. Платинаның мықтылығының арқасында, жаңа әшекей бұйымдары нәзік филиграньмен жасалып, олардан көрінетін өрнектер тігізгіш жіп пен жібектей болды. Брошьтерде алмаз көп қолданылды, көбінесе платинамен немесе ақ алтынмен, сондай-ақ түрлі түсті асыл тастар мен інжулер де пайдаланылды.
Ар деко стилі
Ар-деко стилі 1920 жылдан 1939 жылға дейін саталды. XX ғасырдың басындағы кубизм мен фаувизм өнер бағыттары, сондай-ақ Шығыс, Африка және Латын Америка өнері осы жаңа стильге шабыт берді. «Арт-деко» атауы 1925 жылы Парижде өткен Әлемдік Сәндік және Өнеркәсіптік Өнер Көрмесінен кейін пайда болды. Осы кезеңде брошкаларды безендіруде геометриялық пішіндер, абстрактілі суреттер, кубизм мен фаувизм элементтері, сонымен қатар Египет және Үндістан өнерінен мотивтер жиі қолданылды. Қара оникс, коралл, кварц, лапис лазурь және карнеол сияқты тастар алмаз, рубин, изумруд және сапфир сияқты классикалық тастармен бірге пайдаланылды.