Кіріспе

Итальяндық реликвиялық қор

Тарихшы Валериана Маспероның тағы бір дерегіне сәйкес, Константиннің шлемі мен желкесі император Феодосий I тарапынан Миланға әкелінді, ол сол жерде тұрды және Амвросий өздің жерлеу сөзінде – "Феодосийдің қайтысы туралы" (De obitu Theosdosii) баяндағандай, оның жерлеу рәсімінде көрсетілді. Желке Миланда қалғандықтан (қазіргі уақытта кафедралық соборда сақталады), диадемасымен бірге шлем Константинопольге көшірілді. Бұрын Константинопольдің өзіне қауіп төндірген Теодерик Ұлы, Италия патшасы ретіндегі өз құқығының бір бөлігі ретінде оны талап етті. Византиялықтар оған диадеманы жіберді, ал шлемді (Айя София соборында көрсетілген) 1204 жылы Төртінші крест жорығы кезінде Константинополь тоналып, жоғалғанға дейін сақтап тұрды. Король Теодерик содан кейін diadem gemmis insignitum, quas pretiosior ferro innexa(s)crucis redemptoris divinae gemma connecteretas (Ambrose De obitu Theosdosii) деген атауды өз тәжінде қабылдады. Бұл – Темір тәж, готтар Италияға басып кірген кезде ломбардтарға берген. 774 жылы Карл Ұлы ломбардтардың патшасы ретінде таққа отырғызылғанда осы тәж қолданылды.

Ғылыми талдау

1993 жылы Милан университетінде Х-сәулелік флуоресценция (ХRF) талдауы және радиокөміртекпен мерзімдеу әдісі қолданылып, тәжге жан-жақты ғылыми талдау жүргізілді. Тәж металлына жасалған ХRF талдауында барлық фольгалар, розеталар және безельдер 84–85% алтыннан, 5–7% күмістен және 8–10% мыстан жасалғаны анықталды. Бұл тәждің негізгі бөлігінің бір уақытта жасалғанын көрсетеді, ал эмаль пластиналарының сыртындағы филелер мен ілмектер 90–91% алтыннан және 9–10% күмістен жасалған, бұл кейіннен жөндеу жұмыстары жүргізілгенін көрсетеді. 24 шыны эмаль пластинасының үшеуі түсі мен құрылысы жағынан қалғандарынан өзгеше, және дәстүрлі түрде кейінірек қосылған элементтер деп есептелген. ХRF талдауы олардың әртүрлі техникамен жасалғанын растады: олардың шынысы калий тұзынан, ал қалғандары натрий тұзынан (натрий ХRF талдауымен тікелей анықталмайды) жасалған. Эмаль пластиналарының астындағы балауыз фрагменттерінің радиокөміртекпен мерзімдеуі «ерекше» пластиналардың астындағы балауыз шамамен 500 жылға дейін, ал «қалыпты» пластиналардың астындағы балауыз шамамен 800 жылға дейін соққан екенін көрсетті. Бұл тәждің ежелгі болуы, Теодорих тұсында одан әрі безендірілуі (эмаль қосылған) және кейін Шарль Великий тұсында кеңінен қалпына келтірілуі дәстүрімен сәйкес келеді. «Темір шеге» 99% күмістен тұратыны анықталды, яғни тәждің құрамында темір жоқ. 1159 жылғы Рим обрядында темір тәж «quod laminam quondam habet in summitate» деп аталады, яғни темірдің бір кезде тәждің үстіне (сол дәуірдегі басқа тәждердегідей, доға түрінде) қойылғаны, тәждің ішіне емес екені айтылады. Күміс шеңберді 1345 жылы тәжді жөндеуге шақырылған алтын шебер Антеллотто Браччифорте қосып, оны нығайтқан деген болжам бар, себебі екі пластинаның (болжамды) ұрлануы ілмектерді әлсіреткен. (Қазіргі уақытта тәждің бірінде екі пластина ілмек арқылы біріктірілмеген, себебі ілмек тым зақымдалған, бірақ тек ішкі күміс сақинамен ғана ұсталып тұр.) 1352 жылы алғаш рет бір құжатта (Монца соборының қазыналық тізімінде) тәж кішкентай деп сипатталған. Тәждің әшекей тастары жеті қызыл гранат, жеті көк корунд (сапфир), төрт қызғылт аметист және төрт шыныдан жасалған әшекей тас.

Мәдени сілтемелер

Ерман Мелвиллдің "Моби Дик" романының 37-тарауындағы "Күн батуы" бөлімінде темір тәждің күтпеген суреті бейнеленген. Бұл қысқа тарау капитан Ахабтың монологына арналған. Қуғынға ұшырағаны және ұлылығы туралы сандырақтарының арасында ол өзін Ломбардияның темір тәжімен тәждірілгендей көреді. Италиялық "La corona di ferro" (1941) фильмі, режиссері Алессандро Бласетти, тәждің Италияға келгені туралы әңгімелейді. "Ата Браун" телесериалының 70-шы эпизодында ("Геркуле Фламбоның екі өлімі") осы тәж көрсетіледі.