Кіріспе

Қатты, көбінесе бұралған сақина, мойынға немесе қолға тағылады, әдетте қымбат металдан жасалған. Торк, сондай-ақ торк немесе ток деп те жазылады, – бір бөліктен немесе бірге бұралған талшықтардан жасалған металлдан жасалған үлкен, қатты немесе кедір-бұдыр мойын сақинасы. Олардың көпшілігі алдыңғы жағынан ашық, бірақ кейбіреулерінде ілгек және сақина жабылуы, ал аздағандарында оларды бекіту үшін тіреу және тетік құлыптары бар. Көбінесе олар ұзақ уақыт бойы тағылуға арналған сияқты және оларды шешу қиын болған. Торктар скифтер, иллирийлер, фракийлер, кельттер және Еуропаның Темір дәуірінің басқа да мәдениеттерінде б.з.д. 8 ғасырдан б.з. 3 ғасырына дейін табылған. Темір дәуірі кельттері үшін алтын торк маңызды зат болған сияқты. Ол киген адамды, б.з.д. 3 ғасырына дейін әдетте әйел, содан кейін еркек, жоғары мәртебелі тұлға ретінде анықтаған, ал ежелгі кельт өнерінің көптеген ең көрнекті туындылары – торктар. Кельттік торктар көшпенділер кезеңінде жоғалып кетті, бірақ викингтер дәуірінде күмістен жасалған металл торы қайтадан сәнге енді. Осыған ұқсас мойын сақиналары түрлі мәдениеттер мен дәуірлердің әшекейлеу стильдерінің де бөлігі болып табылады.

Терминология және анықтама

Бұл сөз латын тілінен шыққан "torquis" (немесе "torques") сөзінен келген, "бұру" деген мағына беретін "torqueo" сөзінен туындаған, себебі көптеген сақиналардың пішіні бұралған. Әдетте, киген кезде алдыңғы жағы ашылатын мойын сақиналары "торк" деп, ал артқы жағы ашылатындары "жаға" деп аталады. Кішірек білезіктер мен қолғаптар білекке немесе қолдың жоғарғы бөлігіне тағылады, кейде олардың пішіні өте ұқсас болады. Торктар бір немесе бірнеше бір-бірімен өрілген металл таяқшалардан немесе бұралған сымнан жасалған "арқандардан" жасалған. Қазылғандардың көпшілігі алтыннан немесе қоладан жасалған, сирек күміс, темір немесе басқа металдардан (алтын, қола және күміс ұзақ уақыт жерде жатқанда басқа металдарға қарағанда жақсы сақталады). Күрделі үлгілер, кейде қуыс, түрлі техникаларды қолданған, бірақ күрделі әшекейлеу әдетте құю арқылы басталып, содан кейін басқа техникалармен аяқталған. Ипсуич қоймасында жұмыстың кезеңдерін нақты көрсететін аяқталмаған торктар бар. Жазық ұштар "буферлер" деп аталады, ал "біріктірілген буфер" сияқты түрлерде, екі ұшқа ұқсайтын элемент шын мәнінде бір бөлік болса, ол "муфта" деп аталады.

Бронза дәуірі Еуропа және Шығыс

Кейінгі Еуропаның қола дәуіріндегі қатаң алтын және кейде қола мойлықтар мен жағалар бар, шамамен б.з.д. 1200 жылдан бастап, олардың көпшілігі "торктар" деп жіктеледі. Олар көбінесе әртүрлі пішінде бұралған, соның ішінде "бұралған лента" түрі, онда алтынның жұқа жолағы спиральға бұралады. Басқа мысалдарда шаршы немесе Х қималы сызықтарды бұру немесе тек дөңгелек сымды қолдану кездеседі. Бұл екі түр де Уэльстің Пемброкшир ауданындағы Тиерс-Кросттен табылған б.з.д. 12- немесе 11-ғасырлардағы үш үлгіде кездеседі. Милтон Кейнс қоры екі үлкен, дөңгелек пішіндегі мысалдарды қамтиды, олар да білезіктер үшін қолданылған. Терминалдар темір дәуіріндегідей ерекшеленбейді, бірақ көптеген жағдайларда қарапайым терминалдарды біріктіру арқылы жабылуы мүмкін. Осы "торктардың" көпшілігі ересек адамның мойнына киюге тым кішкентай, сондықтан олар білезік немесе қолғап ретінде, немесе балалар мен мүсіндерге арналған. Археологтар көптеген торктарды мерзімдеуде қиындыққа тап болады, кейбіреулері торктарды ғасырлар бойы мұралық заттар ретінде сақтаған деп санайды, ал басқалары екі кезеңде өндірілгенін айтады. Басқа заттардың алтынындағы күмістің әртүрлі пайыздық көрсеткіштері – қола дәуірінде 15%-ға дейін, ал темір дәуірінде 20%-ға дейін – бұл мәселені шешуге көмектеседі. Ирландияның Клэр графтығында табылған б.з.д. 800-700 жылдарға жататын Mooghaun North қорымында C пішіндес қималы бірнеше кеңейтілген алтын торктар бар. Шығысқа қарай, торктар ерте темір дәуіріндегі скиф өнерінде кездеседі және шығыс стильдеріне негізделген "классикалық" безендіруді қамтиды. Торктар трако-киммериялық өнерде де кездеседі. Торктар Толстая қорымында және Кубань аймағындағы Карагодеуашк қорғанында табылған, екеуі де б.з.д. 4-ғасырға жатады. Торк Перещепина қазынасының бір бөлігі, ол б.з. 7-ғасырына жатады. Жануарлардың бас терминалдарымен жиі кездесетін жұқа торктар парсы Ахеменид империясының өнерінде табылған, ал кейбір элементтері скиф өнерінен алынған.

Кельттік айналым моменттері

Кельт мифологиясының құдайлары мен құдайшаларының бейнелері кейде оларды торт киіп немесе алып жүретінін көрсетеді, мысалы, құдай Цернуннос бір тортты мойнына киіп, торттары мүйізінен ілінген немесе қолында ұсталған, Гундеструп қазанындағыдай. Бұл құдайды күш пен байлықтың көзі ретінде бейнелеуі мүмкін, себебі торт – асыл тектілік пен жоғары әлеуметтік статустың белгісі болған. Грек мүсіні "Өліп бара жатқан галл" мүсінінің римдік көшірмесі жаралы галл жауынгерін тек тортпен киген күйінде бейнелейді. Полибий бұл жауынгерлерді, қазіргі Солтүстік Италия немесе Альп тауларынан келген гаезаттарды, 225 ж. Теламон шайқасындағыдай сипаттаған, бірақ басқа келттер киім киген. Торк бейнесінің ең ерте мысалы Хиршланден жауынгерінде (б.з.д. 6 ғасыр) кездеседі, және көптеген кельт мүсіндері, көбінесе еркектер, оларды торт киген күйінде көрсетеді. Торктардың басқа да мүмкін қолданыстарына ырымдық рәсімдерде күрткі ретінде пайдалану жатады, себебі кейбіреулерінде тастар немесе металл бөліктері бар, сондай-ақ торт ұстаған құдайлардың бейнелері осыны көрсетеді. Кейбіреулері ұзақ уақыт киюге тым ауыр, сондықтан олар құлшылық мүсіндеріне орнату үшін жасалған болуы мүмкін. Олардың өте аз бөлігі сақталған, бірақ олар ағаштан жасалған болуы мүмкін және уақытқа дейін жетпеген. Торктардың құндылығы жоғары болған және көбінесе сындырылған күйінде табылған, сондықтан олардың құндылықты сақтау қабілеті маңызды рөл атқарған болуы мүмкін. Ибериядағы алтыннан жасалған торттар финикиялық шекелдің еселігіне сәйкес салмақта жасалғаны айтылады. Осылайша, торттар мен білезіктер «кельт алтынының ең маңызды санаты» болып табылады, бірақ қолғаптар мен аяқ-қолғаптар да киілген, ал ерте келттер арасында сақиналар сирек кездесетін. Ең ерте кельт торы көбінесе әйелдермен бірге жерленген, мысалы, Германиядағы Вальдальгесхайм арба қабірінен табылған ханшайымның Ла Тене кезеңіне жататын алтын торы, сондай-ақ Францияның Викс және Рейнхайм қалаларындағы әйелдер қабірлерінен табылған басқа да торттар. Ла Тене кезеңінен тағы бір мысал Швейцариядағы Эрстфельдке жақын жерден табылған қазынаның немесе ритуалдық жиынтықтың бір бөлігі ретінде табылды. Кейбір авторлар б.з.д. 3 ғасырдың соңына дейін торт әйелдерге арналған әшекей болған, ал кейін жауынгерлердің атрибутына айналған деп санайды. Алайда, ерте кезеңде еркектердің кигендігіне дәлелдер бар; Хохмихеледегі Халштат кезеңінің бай қос жерлеуінде ер адам темір торт, ал әйел – буындармен оғаш киген. Германияның Трихтинген қаласынан табылған, бұқа басының пішініндегі қос терминалы бар темір өзектің үстіндегі күміс торт 6 килограммнан астам салмаққа ие және б.з.д. 2 ғасырға жатады. Көптеген торттар, әсіресе топта және басқа құнды заттармен бірге, бірақ жерлеумен байланысты емес, олардың мақсаты белгісіз, әрине, қасақана жиналған. Олар діни рәсімдерге арналған немесе соғыс кезінде сақтау үшін жасырылған болуы мүмкін. Кейбіреулері шеберхананың аяқталмаған жұмысын көрсетеді. Ерте кезеңнен кейін, торттар Атлант мұхитының жағалауына, қазіргі Испаниядан Ирландияға және Ла-Манш бұғазының екі жағына дейін жеткен келт мәдениеттерінде ерекше көзге түседі. Кейбір өте күрделі жұмыс істеген торттар, Ла Тене стилінің кейінгі түріндегі рельефтік өрнектермен, Ұлыбритания мен Ирландияда табылған, б.з.д. 3-1 ғасырларға жатады. Олардың Ұлыбритания аралдарындағы алтын лунулалар түріндегі алтын мойын әшекейлерінің ежелгі дәстүрімен байланысы болуы мүмкін, олар қола дәуірінде Ирландияда кең таралған, ал кейінірек жазық немесе иілген кең жағалар пайда болды; алтын бұралған лента торттары екі кезеңнен де кездеседі, сонымен қатар қорытылған буфер сияқты импорттық стильдер де бар. Ең күрделі соңғы арал торттары қалың және көбінесе қуыс, кейбіреулері сақина немесе цикл құрайтын терминалдармен. Ең танымал ағылшын мысалы – б.з.д. 1 ғасырдағы Англияның солтүстік-батысындағы Норфолк графтығында табылған көп қабатты электромы Снеттишам Торк (суретте), ал Бройтер алтын қорындағы жалғыз қуыс торт, бүкіл шеңбердің айналасында рельефтік өрнектермен, Ирландиядан осы типтің ең жақсы мысалы, сондай-ақ б.з.д. 1 ғасырға жатады. Шотландияда табылған төрт алтын торттан тұратын, олардың екеуі бұрмаланған ленталардан тұратын, б.з.д. 3-1 ғасырларға жататын Стирлинг қазынасы 2009 жылдың қыркүйегінде ашылды. Римдік Тит Манлий б.з.д. 361 жылы галлды жеке жекпе-жекке шақырып, оны өлтіріп, содан кейін оның торын алды. Ол әрқашан оны кигендіктен, ол Torquatus (торт киетін адам) деген лақап ат алды және оны отбасы қабылдады. Осыдан кейін римдіктер республикалық дәуірде атақты сарбаздар мен элиталық бөлімшелердің әшекейі ретінде тортты қабылдады. Бірнеше римдік торттар табылды. Плиний Үлкені б.з.д. 386 жылы (оның көзі тірісінде) болған шайқастан кейін римдіктер келттерден 183 тортты қайтарып алғанын жазған, және басқа авторлар да осыған ұқсас олжа туралы айтқан. Уэльстегі ерте орта ғасырларда тортты рәсімдік зат ретінде қолданудың кейінгі мысалы Джеральд Уэльстің жазбаларында кездеседі. Автор бұрынғыдағы Принц Киног ап Бриханның (492 ж. шамамен) киген торт әлі де бар екенін және оны Әйіз Кинаук жағасы деп атағанын жазған. Джеральд 1188 жылы Уэльс арқылы саяхаттап жүргенде осы мұраны көріп, сипаттаған. Ол былай деді: «Ол алтынға ұқсас салмаққа, табиғатына және түсіне ие; ол төрт бөліктен тұрады, шеберлікпен біріктірілген және иттің басымен жарылған, тістері сыртқа қараған; ол тұрғындар үшін соншалықты күшті мұра деп есептеледі, оның алдында ешкім жалған серт беруге батыл болмайды». Бұл торт Принц Киногтың билігінен көп бұрын жасалған және Британның қараңғы дәуірінде патшалық биліктің символы ретінде қайта пайдаланылған мұра болуы мүмкін. Қазір ол жоғалып кеткен. Ирландия мифологиясының орта ғасырлық жинақтарында айтылады; мысалы, Лебор Габала Эренн (11 ғасыр) Элата Эриумен кездескенде 5 алтын торт киген.

Романо-британдық бұрандалы токтар

Римдіктер Британияны жаулап алғаннан кейін, шамамен 75 жылдан бастап бір ғасыр немесе одан да көп уақыт бойы Рим Британиясында, негізінен солтүстік "шекаралық" аймақта, екі түрдегі "мұқтарлы торт" пайда болады: А түрі – жеке-жеке "мұқтарлармен", ал В түрі – бір бөліктен жасалған. Бұл торттар бағалы металдардың орнына мыс қорытпасынан жасалған және темір ғасырындағы элиталық келт үлгілеріне қарағанда қоғамда кеңінен таралған.

Пішіндер мен безендіру

Ахемендік токтардың көпшілігі бір-біріне қарама-қарсы орналасқан жануарлар басы бейнеленген, жұқа, бір дөңгелек таяқшалардан тұрады. Кейбір ерте кельт үлгілері, әдеттегі ток стилінен өзгеше болып, мойнындағы үзілісін жоқ етеді, оның орнына жануарлар мотивтерімен және қысқа "балюстрадалар" қатарымен (дөңгеленген, ұшы дөңгелек болатын тіректер) безендірілген жалғасқан алдыңғы бөлігіне ерекше назар қояды. Мұндай токтар "Глауберг жауынгері" тас мүсініндегі және сол оппидумда табылған алтын токта да кездеседі. Кейінгі кельттік токтардың көбі мойнындағы үзіліске және екі ұшына баса назар аударады. Vix тогында арыстан аяқтарының астындағы жалпақ шарларға тіреген әсем тұғырларда тұрған екі өте жақсы жасалған қанатты жылқы бейнеленген. "Шығыстану" стиліндегі басқа да элиталық кельт бұйымдары сияқты, безендіру грек әсерін көрсетеді, бірақ классикалық стиль емес. Бұл бұйымды гректер кельт үлгісінде, немесе "грек-этруск шеберханасында" жасаған, немесе шетелдік білім алған кельттер жасаған болуы мүмкін. Жұқа таяқшалардан тұратын спиральды ленталы токтар, әдетте, аз ғана ұштарымен, қола дәуірінен келе жатқан типті жалғастырады және Шотландиядағы Стирлинг қорынан және басқа жерлерден табылды: "Британдық [Ирландияны қоса] 110-нан астам анықталған ленталы токтар белгілі болғанымен, бұл қарапайым, икемді әшекейлердің мерзімі анықталмаған", бұл, мүмкін, "1000 жылдан астам уақыт бойы ленталы токтарға деген ұзаққа созылған әуесқойлықты" көрсетеді. Ұштары көбінесе бір-біріне бұралып, мойынға бекітілетін дөңгелек цилиндрлерден тұрады. Басқа кельттік токтар арқанды құрудың әртүрлі тәсілдерін қолдануы мүмкін: қарапайым немесе өрнекті дөңгелек таяқшалар, екі немесе одан көп таяқшалар бірге бұралып, жұқа дөңгелек таяқшалар (немесе қалың сым) өзектің айналасына оралған, немесе тоқылған алтын сым. Сирек кездесетін түрі X пішініндегі бір таяқшаны бұрудан тұрады. Британдық ілмекті ұштарды қоспағанда, темір дәуіріндегі токтардың ұштары әдетте бөлек жасалады. "Буферлік" ұш түрі қазіргі Франция мен Германиядан табылған нұсқалардың арасында ең көп таралған, ал кейбір "біріктірілген буферлік" түрлері артқы немесе бүйір жағынан ашылады. Буферлік түрлерде де, орнаменттің жиектері барларда да, төменгі рельефтегі безендіру көбінесе бүйір көрінісінің ортасына дейін дөңгелектің айналасында жалғасады. Ибериялық токтарда жұқа алтын таяқшалар көбінесе қарапайым металл өзегімен оралған, ал артқы бөлігі безендірілген беті бар бір дөңгелек бөлімнен тұрады. Иберия кельттерінің Галесия жерінде табылған 150-ге жуық токтарда ұштары нүктеге немесе кішкентай буферге ("алмұрт") немесе "скотия" деп аталатын қос қалыптағы пішінге аяқталатын ұштары жиі кездеседі. Нүктелі шар Солтүстік Италияда да кездеседі, онда дөңгелектер көбінесе өздеріне бұрылып, ұштары бүйірлерге қарай бағытталған, бұл, мүмкін, ілмек арқылы жабылуға мүмкіндік береді. Бұл екі типте де көбінесе қарапайым дөңгелек таяқшалар немесе өзектің айналасына оралған жұқа таяқшалар қолданылады. Британдық токтардың ұштарында ілмектер немесе сақиналар жиі кездеседі, ал негізгі дөңгелек екі немесе одан көп дөңгелек таяқшалардан бұралып жасалған немесе бұралған сымнан тұратын бірнеше жіптерден тұруы мүмкін. Ең жақсы үлгілердегі ұштардың безендіруі күрделі, бірақ барлығы абстрактілі. Бұл екі типте дөңгелектің өзінде әдетте қосымша безендіру жоқ, бірақ ирландтық Broighter Gold қорындағы үлкен ток дөңгелектің айналасында безендірілген, бұл осылайша безендірілген жалғыз ирланд үлгісі.