Кіріспе
Мысырлық мұсылман феминисті және жазушы Фатима Рифат (5 маусым 1930 жыл – 1996 жыл), көбінесе Алифа Рифат (أليفة رفعت) деген қаламдымымен танымал, мысырлық автор. Оның даулы қысқа әңгімелері Мысырдың ауылдық мәдениетіндегі әйелдердің сексуалдық тәжірибесі, қарым-қатынастары мен қайғының динамикасын бейнелеуімен әйгілі. Фатима Рифаттың кейіпкерлері мұндай әрекетті тақырыптарды қамтыса да, тағдырларына мойынсынумен діни сенімдерін сақтады. Оның әңгімелері патриархалды жүйені құлатпаққа тырыспады, керісінше, ерлер әйелдерге мейірімділікпен қарауды қарайтын діни ұстанымдарына сай әрекет етпегенде, патриархалды қоғамда туындайтын мәселелерді көрсету үшін қолданылды. Фатима Рифат әңгімелерінің тақырыптары мен жазушылық жолынан туыстарының ұялуын болдырмау үшін Алифа деген псевдонимді пайдаланды.
Fatimah Rifaat (June 5, 1930 – January 1996), better known by her pen name Alifa Rifaat (أليفة رفعت), was an Egyptian author whose controversial short stories are renowned for their depictions of the dynamics of female sexuality, relationships, and loss in rural Egyptian culture. While taking on such controversial subjects, Fatimah Rifaat's protagonists remained religiously faithful with passive feelings towards their fate. Her stories did not attempt to undermine the patriarchal system; rather they were used to depict the problems inherent in a patriarchal society when men do not adhere to their religious teachings that advocate for the kind treatment of women. Fatimah Rifaat used the pseudonym Alifa to prevent embarrassment on the part of her family due to the themes of her stories and her writing career.
Өмір
Фатма Абдулла Рифаат 1930 жылдың 5 маусымында Египеттің Каир қаласында дүниеге келді. Әкесі сәулетші, анасы үй шаруасында болған. Оның отбасы Мұхаммед пайғамбардың серігі және кеңесшісі болған Омар ибн әл-Хаттабтан тегі басталатынын мақтан тұтады. Ол Египет провинциясында өсіп, өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. Кейіннен оның көптеген әңгімелері Египет ауылдарындағы өмірге арналды. Жазуға деген қызығушылығы тоғыз жасында ауылының қайғысын бейнелейтін өлең жазғаннан бастау алды. Алайда, өлеңнің мазмұнына байланысты отбасы оны жазады. Фатима Миср әл-Жадида бастауыш мектебінде және орта білім алу үшін Әйелдер мәдени орталығында оқыды. 1946-1949 жылдары Каирдегі Британ институтында ағылшын тілін оқыды. Әлифа Рифат Египеттегі Көркемсурет колледжіне түсіп, білімін жалғастыруды қалағанда, әкесі оның полиция қызметкері болған туысына үйленуін ұйымдастырды. Некеде тұрған алғашқы жылдары күйеуі, египеттік мәдениетте жазу – еркектерге ғана тән сала деген кең таралған пікірге қарамастан, оған псевдониммен әңгімелер жазып, жариялауға рұқсат берді. Ол 1955 жылдан 1960 жылға дейін әңгімелерін жариялады, бірақ күйеуінің жазушылық қызметін тоқтатуға талап еткенінен кейін тоқтатуға мәжбүр болды. Осы 14 жылға жуық әдеби үнсіздік кезеңінде Әлифа Рифат әдебиет, астрономия және тарихты зерттеді. Осы салаларға ден қойғанына қарамастан, Әлифа Рифат өзін әдеби жолмен жеткізе алмауына және әйел ретінде қоғамда кездесетін мәселелерге наразы болды. 1973 жылы, ауыр науқастан кейін, күйеуі оған қайтадан жазуға және шығармаларын жариялауға рұқсат берді. Ол әңгімелер жинағын және "Бейтаныс әлемім" атты әңгімесінен басталатын екі роман жариялады, осы әңгімесі арқылы алғашқы танымалдылыққа ие болды. Әлифа Рифаттың күйеуі 1979 жылы қайтыс болды. Ол күйеуінің жұмысымен байланысты Египет провинцияларын аралап жүрсе де, күйеуінің өлімінен кейін ғана Египеттен шықты. 1981 жылы Меккеге қасиетті қажылық сапарына барды және Англия, Түркия, Германия, Марокко және Австрия сияқты бірнеше еуропалық және араб мемлекеттеріне сапар жасады. Өмір бойы Фатима Рифат Мысыр жазушылары федерациясының, Қысқа әңгімелер клубының және Дар әл-Удаба (Мысыр) мүшесі болды. Сондай-ақ, ол 1984 жылы Лондон (Англия) қаласында өткен Бірінші Халықаралық әйелдер кітап жәрмеңкесіне қатысып, исламдағы әйелдердің құқықтары және көп әйел алу мәселелері туралы сөз сөйледі. 1984 жылы Фатима Рифатқа "Заманауи әдебиет ассамблеясының" "Үздік сыйлығы" табысталды. Фатима Рифаат 1996 жылдың қаңтарында 65 жасында дүние салды. Ол үш ұлы мен 100-ден астам шығармасын қалдырды, олар көптеген тілдерге аударылып, теледидарға бейімделді. Оның кейбір шығармалары BBC телеарнасында оқылды.
Әдеби тақырыптар мен аудармалар
Әлифа Рифат өзінің әдеби мансабында араб тілінде жазды. Оның стилі, мансабының басында романтикаға көбірек назар бөлгенімен, кейіннен аудармашы Денис Джон Дэвиспен танысқаннан кейін әлеуметтік сынға қалыптасты. Денис оны араб тілінің әдеттегіше сөйлеу стилінде жазуға көндірді, бұл Египет халқына оңай түсінікті болғанымен, сол кезде ресми стильге қарағанда кем қажетті деп есептелді. Оның романдары мен әңгімелері ағылшын, неміс, голланд және швед тілдеріне аударылды. Оның ең танымал ағылшын тіліндегі аудармасы – Денис Джонсон Дэвис аударған «Минареттен алыс көрініс және басқа да әңгімелер» атты әңгімелер жинағы. Фатима Рифат, Мысырдың белгілі феминисі Навал Эль Саадавиден өзгеше, өзінің жазбаларында әйелдердің дәстүрлі исламдық рөлдеріне ден қойды. Автобиографиясында Фатима әкесінің өзіне деген ықыласының болмауының, әйелдерге қатысты ер адамдардың қажеттіліктері мен тілектерін зерттеуіне себеп болуы мүмкін екенін айтады. Ол өмірі бойында «ер адамдардың іздейтіні – ләззат ғана. Сондықтан мен барлық шығармаларымда толық және үйлесімді махаббат туралы айқайлаймын» деген тұжырымға келді. Фатима автобиографиясында ерлер мен әйелдердің жыныстық қатынасқа тек тынышқанда ғана түсуі керек екенін, осылайша ұрықтандыруға қол жеткізіледі, ал ол Құдайға сенімді нығайтады деп санайды. Фатима Рифаттың шығармалары патриархалды мұсылман қоғамындағы әйелдердің жайлы жағдайын көрсетеді. Оның әңгімелері көбінесе провинциалды Мысырда өтеді. Бұл әңгімелерде сексуалдық қатынас, өлім, неке, мастурбация, клиторидэктомия, махаббат, жасөспірімдердің жүктілігі, жесірлік, қайғы және басқа да даулы тақырыптар қамтылған. Сол кезде әйел тек жыныстық жаратылыс ретінде қарастырылып, оның сексуалдық еркіндігіне рұхсат беру фетна, яғни қоғамдық хаосқа алып келеді деп қорқынышты. Әлифа Рифат әйелдердің сексуалдық қысымға ұшырауын жазу арқылы жеткізуге тырысқанмен, оның әңгімелері мен өмірі ортодоксалды мұсылмандық қағидалармен сәйкес келіп, ол әйелдердің патриархатқа қарсы көтерілуін қолдамады. Рифаттың көптеген әйел кейіпкерлері өмірдегі қиындықтарға мойынсұнуға немесе оларды ренжігенше қабылдауға бейім. Фатима Рифат үшін патриархат – өмірдегі жай ғана факт және Құрандық тұрғыдан қабылдауға болады, бірақ кейде тіпті бір жыныстың діни ұстанымдарды сақтамауы кейіпкерлердің проблемаларына себеп болады. Оның әңгімелерінде көптеген сексуалдық кездесулер кейіпкерлердің некелері кезінде орын алады және некеден тыс қатынастарға орын жоқ, себебі бұл ислам дінінде күнә болып саналады. Фатима Рифаттың ең танымал әңгімелері: «Минареттен алыс көрініс», «Бахияның көзі» және «Бейтаныс әлемім».
Минарет алыстан көрінеді
"Минаретке алыстан қарау" ерлі-зайыптылардың жыныстық қатынас жасауымен басталады. Бұл оқиға әйелдің көзқарасынан баяндалады және бұл қарым-қатынас кезінде ол қызығушылық танытпайды және күйеуінен алыстағанын сезінеді. Ол өзінің еркекпен жыныстық қатынасқа түсуге деген ықыласын білдіруге тырысқанын еске алады, бірақ ол мұны жоққа шығарып, ашуға ұшырайды. Бір кезде ол дұғаға шақыру туралы түсінеді. Содан кейін ол қажетті тәубелер мен дұғаларды орындайды, бұл рәсім ол күйеуімен қарым-қатынасынан гөрі қарым-қатынасын көбірек сезінеді. Ол терезеден Қайырға қараған минаретке қарап, жаңа ғимараттар бұғаулап қоймас бұрын бірнеше минарет көрініс тапқанын айтады. Күйеуі төсекте жатқанда жүрек ауруынан қайтыс болады. Соңында басты кейіпкер күйеуінің өлімі кезінде және одан кейін қалай тыныш болғанына таңғалады. Бұл әңгіме әйелдің жыныстық қатынастағы пассивті рөлін көрсетеді, өйткені еркектердің некедегі жыныстық қатынастағы эгоистикалық үстемдігі. Жалғыздықтағы минарет, әйел кейіпкердің осы рөлге бейімделгені үшін жалғыздықты білдіреді.
Бахияның көзі
Бахияның көзі – қартайған Бахияның көзімен баяндалған, оның қызына көру қабілетінің жоғалғаны туралы дәрігерге қаралысынан кейін айтқан әңгіме. Ол қызына дәрігердің диагнозы көру қабілетінің жоғалғанын табиғи себептерге байланысты деп түсіндіргенін және оны дәрімен емдеуге болатынын айтса да, бұл оның әйел ретінде өмір сүрген кезінде төккен көз жастарында екенін сезінеді. Бахия балалық шағын, ауыл әйелдерінің оған клиторидке операциясын жасағанын, күйеуінен айырылғанын және жалғыз ана ретінде балаларды өсірудің қиындықтарын еске алады. Бұл оқиға Бахияның балалық шағындағы оқиғалар арқылы әйелдердің сексуалдылығын басу мәселесін көтеріп, талқылайды. Ол сондай-ақ қоғамдағы әйелдердің жағдайына және екі жыныстың өкілдерінің осы төмен мәртебені сақтап отыруына наразылық білдіреді. Бахия – сонымен қатар Мысырдың да атауы.
Менің беймәлім әлемім
"Белгісіз әлем" романы жылан түріндегі джинннің көмегімен жыныстық сезімге ұшыраған әйел туралы. Әйел күйеуімен бірге бір үйге қоныс аударғанда әйел жылан түріндегі әйел жынды табады. Жын оған жыныстық ләззат алудың биіктігін үйретеді. Әйел күйеуі джинндер кодексін бұзып, аулада жыланды өлтіргенше, оның шатасуына қарамастан жыланмен бірге қалады, осы кезде әйел джинн кетеді. Бұл әңгіме әйелдің ләззаты туралы. Әйелдің жынмен жыныстық қатынасы болса да, ол әйел болғандықтан, неке адалдығын бұзу болып саналмайды.
Ұжымдық шығармалар тізімі
"Ева Адамға қайта оралады" (1975) Араб романдық сериясы, көбінесе әлеуметтік сыннан мүлдем құрылап жатыр. "Адам кім болуға шамасы бар?" (1981) арабша – өте даулы болды және көптеген Мысыр дүкендерінде сатылмады. "Махаббат дұғасы" (1983) араб. Минарет және басқа да әңгімелер (1983) ағылшын тіліне аударма. "Ұзақ қысқы түні" (1980) араб. Перғауынның әшекейі (1991) араб тарихи романы. Өлілер еліндегі үй (аяқталмаған) араб.
Құрмет
2021 жылдың 5 маусымында Google оның 91 жылдығын Google Doodle арқылы тойлады.