Кіріспе
Көне грек мәтіні 3 Мақабилер, сонымен қатар Үшінші Мақабилер кітабы деп аталады, бұл кітап Койне грек тілінде жазылған, б.з.д. I ғасырында, Мысырдың соңғы Птолемей кезеңінде немесе ерте рим Мысырында жазылған болуы мүмкін. Атауына қарамастан, бұл кітап 1 және 2 Мақабилер кітабында сипатталған Селевкид империясына қарсы маккабейлер көтерілісімен ешқандай байланысы жоқ. Оның орнына ол Птолемей IV Филопатор (б.з.д. 222–205) фараоны тұсындағы Птолемейлік Мысырда яһудилерді қудалау туралы айтады, бұл Яһудеядағы маккабейлік көтерілістен бірнеше онжылдық бұрын болған. Оқиға Мысырда Пурим сияқты мереке қалай пайда болғанын түсіндіруді мақсат етеді. 3 Мақабилер кітабы Естер кітабына ұқсас, онда патшаға өзінің аумағындағы диаспоралық яһудилерді жоюға кеңес беріледі, бірақ Құдай оның жолын кеседі. 3 Мақабилерде Птолемей IV Филопатор Иерусалимдегі Екінші ғибадатханаға кіруге тырысады, бірақ оны құдайлық күш кері қайтарады. Ол яһудилерді жек көреді және Мысырдағы яһудилерді өзінің ипподромында жинап, пілдермен өлтіруге бұйрық береді. Алайда, Құдай яһудилерді қорғайды және Птолемейдің пілдері оның өзінің әскерлерін басып тастайды. Птолемей ойын өзгертеді және яһудилерді босатады; яһудилер мереке тойлайды. 3 Мақабилер кітабы Шығыс православие шіркеуінде және кейбір шығыс православие шіркеулерінде – Армян апостол шіркеуінде, Сирия православие шіркеуінде және Шығыс ассириялық шіркеуінде – Киелі кітаптың Анагигноскоменасының (деутероканонның) бөлігі саналады. Яһудилер, католиктер және протестанттар оны канондық деп санамайды, бірақ кейбіреулері (мысалы, Моравиялық бауырластар) оны өздерінің Киелі кітаптарының апокриф бөліміне қосады. Бұл айырмашылық 692 жылы Труллодағы Шығыс шіркеуінің кеңесі бекіткен, бірақ Батыс шіркеуінің Папасы Сергий I қабылдамаған Апостолдық канондарға дейін жетеді. Трулло Халкидон Шығыс шіркеуінде Мақабилердің алғашқы үш кітабының канондық екенін белгіледі.
3 Maccabees, also called the Third Book of Maccabees, is a book written in Koine Greek, likely in the 1st century BC in either the late Ptolemaic period of Egypt or in early Roman Egypt. Despite the title, the book has nothing to do with the Maccabean Revolt against the Seleucid Empire described in 1 Maccabees and 2 Maccabees. Instead it tells the story of a persecution of the Jews under Pharaoh Ptolemy IV Philopator (222–205 BC) in Ptolemaic Egypt, some decades before the Maccabee uprising in Judea. The story purports to explain the origin of a Purim like festival celebrated in Egypt. 3 Maccabees is somewhat similar to the Book of Esther, another book which describes how a king is advised to annihilate the Diaspora Jews in his territory, yet is thwarted by God. In 3 Maccabees, King Ptolemy IV Philopator attempts to enter the Second Temple in Jerusalem, but is rebuffed by divine power. He grows to hate Jews, and orders the Jews of Egypt assembled in his hippodrome to be executed by elephants. However, God protects the Jews, and Ptolemy's elephants trample his own men instead. Ptolemy experiences a change of heart and lets the Jews go free; the Jews establish a festival in celebration. 3 Maccabees is considered part of the Biblical Anagignoskomena (deuterocanon) in the Eastern Orthodox Church and some Oriental Orthodox Churches: the Armenian Apostolic Church, the Syriac Orthodox Church, and the Assyrian Church of the East. Jews, Catholics, and Protestants do not regard it as canonical, though some (the Moravian Brethren as an example) include it in the apocrypha section of their bibles. The split dates back to the Apostolic Canons approved by the Eastern Church's Council in Trullo in 692 AD but rejected by the Western Church's Pope Sergius I. Trullo established that the first three books of Maccabees were canonical in the Chalcedonian Eastern Church.
Мазмұны
Кітапта айтылғандай, Птолемей IV Филопатордың б.з.д. 217 жылы Рафия шайқасында Антиох III-ге қарсы жеңісінен кейін, ол Иерусалимге және Екінші ғибадатханаға барып, ішкі қасиетті орынды көруге ниеттенді. Бірақ, керемет күшпен оған ғимаратқа кіруге тыйым салынады. Бұл оның яһудилерге деген жек көруіне себеп болады. Александрияға оралған соң, ол патшалықтағы барлық яһудилерді тізімге алуға, олардан жеке салық алуға және оларды құлдар дәрежесіне түсіруге бұйырады. Дионис культына өтуге және дінінен бас тартуға келіскен яһудилердің өмірі сақталды. Көбінесе яһудилер өз дінінде тұрақталып, олардың сенімін сақтап қалғандықтан, патша оларды ұстап алып, өзінің ипподромында жазалауға бұйырады. Оларды жазалау алдында тізімге алуға жасалған әрекет, яһудилердің көп санына байланысты сәтсіз аяқталады. Птолемей яһудилерді филдермен басып өлтіруге тырысып, 500 филді мас етуге және оларды ашуландыруға бұйырады. Алайда, жазалау әрекеттері бірнеше рет сәтсіз аяқталады. Құдай бірінші Птолемейді ұйықтатып жібереді, содан кейін оның яһудилерге деген ашуын керемет түрде ұмыттырады. Птолемей соңында филдер мен өзінің әскерін ипподромға алып кіріп, яһудилерді жеке өзі жоюға әрекеттенді, бірақ Елазардың ыстық дұғасынан кейін Құдай оған кедергі келтіретін екі періште жібереді. Птолемей яһудилерге деген ашуын бірден ұмытып, оларды түрлі жеңілдіктермен және той дастарқанымен құрметтейді, сондай-ақ бірнеше күнді естелік фестивальдар ретінде белгілейді. Яһудилер үйлеріне қайтуға және өздерінің сенімінен бас тартқан яһудилерді өлтіруге рұқсат сұрап, оны алады. Кітапта Птолемейдің осы мәселеге қатысты жазған хаты да бар. Соңында яһудилер өздерінің жерлеріне қайтады.
Авторлығы мен күні
Бұл кітаптың авторы, грек тілінде жазған, Александриялық яһуди болған болуы мүмкін. Кітаптың тақырыбы мен стилі 2 Маққабилер, Аристос хаты және Естер кітабына ұқсас, бұл автор оларды оқығанын көрсетеді. Естер кітабының грек тіліндегі нұсқасы туралы айтқанда, оның аудармашысы 3 Маққабилерді оқыған болуы мүмкін; қай кітаптың алғашқысы екендігі даулы. Авторлық мерзімі белгісіз, бірақ мәтінге сәйкес келетін ең кең ауқым б.з.д. 100-70 жылдар аралығы деп есептеледі. Олар бұл еңбек б.з.д. 25-15 жылдар шамасында жазылғанын айтады. Себебі, бұл әңгіме халық санағы (лаография, римдіктер келгенге дейін сирек қолданылған сөз) және оған байланысты салымына қарсы шабуыл жасайды, яһудилерді құлдар деңгейіне түсіретінін айтады, ал римдіктер Рим Мысырында мұндай санақ өткізген. 24 ж.б.д. Сонымен қатар, Птолемей патшасы асығыс әрекет еткен және Птолемейлер билікте болған кезде оның жоспарына тосқауыл қойылған оқиғаны жариялау өте батыл болар еді, бұл Римнің Мысырды 30 ж.б.д. басып алғаннан кейін жарияланғанын көрсетеді. Бұл еңбек тікелей атамай-ақ римдік саясатқа эзотерикалық сын ретінде қызмет ете алады. Соңында яһудилерге патша заңдық иммунитет береді және грек үкіметіне адал болып қайта оралады, Птолемей дәуірінің жақтастары бұл пікірді яһудилерге ықылассыздық танытқан алыс провинциялық басшылардың римдік дәуірімен үйлеспейді деп санайды.
Қолжазбалар мен атаулары
3 Мақабейлер кітабы грек тіліндегі еврей жазбалары Септуагинтке енгізілгендіктен сақталған. Геллендік иудаизм уақыт өте келе әлсіреп, бұл еңбек кейінгі еврейлер қолданған Танахтың (Ивриттік жазбалардың) масорет канонына енгізілмеген болса да, ертедегі христиандар Септуагинтті христиандық Ескі Келісімнің негізі ретінде сақтап, оның жоғалмауын қамтамасыз етті. Алайда Септуагинттің алғашқы қолжазбаларындағы кітаптар тізімі әлі де бір қалыпқа келтірілмеген еді. Ватикан кодексінде Мақабилер кітабы жоқ, ал Синай кодексіне тек 1 және 4 Мақабилер кіреді; тек Александриялық кодекске 1, 2, 3 және 4 Мақабилер кіреді. 8-9 ғасырдағы «Венетус», Александриннен әлдеқайда кейінірек жазылған, бірақ көбінесе оған сәйкес келеді, сондықтан мәтіндік өзгерістер аз. Роберт Ханхарт грек мәтінінің 1960 жылы сын басылымын, ал 1980 жылы екінші басылымын шығарды. Кітаптың бастапқы атауы, егер болған болса, белгісіз. Септуагинт осы еңбекке «3 Мақабейлер» деген атау берді, бұл сөздің шамалы дәл еместігіне қарамастан. Бұл, әрине, 2 Мақабилермен байланыстылығымен және оны Септуагинтадағы Мақабилердің басқа кітаптарынан ажырату үшін болған. 2 Мақабилер кітабындағы оқиғалармен ұқсастықтарға 2 Мақабилерде айтылған Онияс III-нің әкесі, бас діни қызметкер Шимон II кіреді және Филопатордың Иерусалим ғибадатханасына кіруге тырысуын тойтарыс береді; Мысырлық яһудилердің зардабы Елазар мен жеті ұлы бар әйелдің шейіт болуына ұқсас сипатталады; Елазардың өзі осы оқиғада қайта пайда болады; және екі періште оқиғаның соңында патшаның яһудилерге қарсы әрекеттерін тоқтату үшін пайда болады, Хелиодор оқиғасына ұқсас. Бұл кітапты Псевдо-Афанасий «Птолемейка» (Птолемейліктер) деп атаған болуы мүмкін.
Тарихилығы
Кітаптың мазмұны аңызға толы және тарихи дерек ретінде сенімді саналмайды; ол Джудит кітабына немесе грек романдарына ұқсас, роман немесе тарихи роман сияқты. Мысырдағы барлық қағазды иеленген яһудилердің аттары немесе яһудилерге діннен тайғандарды өлтіруге лицензия берген патша сияқты оқиғаның кейбір бөліктері анық түрде ойдан шығарылған. Сонымен қатар, б.з.д. 165 жылы жазылған деп есептелетін Даниял кітабында, авторға белгілі тарих бойынша 11-тарауда, ғибадатханаға қарсы Птолемейлердің (онда "оңтүстік патшасы" деп аталған) шабуылы туралы ештеңе айтылмаған; Даниял ғибадатханаға қауіптерді толыққанды баяндағандықтан, Птолемей IV-нің ғибадатханаға шабуыл жасау әрекеті әдеби мақсаттар үшін ойдан шығарылған болуы мүмкін. Филопатрдың тұсында осындай қуғын-сүргін туралы басқа көне деректер мен тарихтарда ештеңе жазылмаған. Немец тарихшысы Эмиль Шюрер бұл кітапты дерлік толығымен ойдан шығарылған және ең төмен сапалы туынды деп атады. Дегенмен, оқиғаның көптеген элементтері күмәнді болғанымен, көптеген ғалымдар 3 Маккабиде нақты қуғын-сүргін туралы естеліктер, бұрмаланған болса да, сипатталғанын мойындайды. Иосиф Флавийдің мәлімдемесіне сәйкес, Птолемей VIII Фисконның (б.з.д. 146–117 жж.) билігінде Александрияда көптеген (бірақ әрине, барлығы емес) яһудилер оның қарсыласы Клеопатра II-ге қолдау көрсеткені үшін өлімге кесілген, тіпті олар мас слондармен атқыланды. Бұл 3 Маккабидегі оқиғаның тарихи ядросы болуы мүмкін; автор оны ертерек кезеңге көшіріп, егер бұл теория дұрыс болса, Иерусалимге қатысы жоқ байланыс қосыпты. Моше Хадас кітаптың рим дәуірінде азаматтық құқықтардың жоғалуын сипаттап, оған қарсылық білдіруі мүмкін екенін, ал кітаптың Мысыр яһуди қауымының ақылға қонымды кезеңдегі Птолемей билеушілерінен айырылғаннан кейін және рим билігіне өтуден кейін бастан өткерген қиындықтарды бейнелеуге жақын екенін ұсынады. Авторлық мерзім туралы болжамдарда айтылғандай, кітап шын мәнінде заманауи римдік қуғын-сүргінді сипаттаған, бірақ оқиға орнын уақыт бойынша ертерекке жылжытқан болуы мүмкін.