Кіріспе
4 Мақабилер кітабы, сондай-ақ Мақабилердің төртінші кітабы деп аталады және бастапқыда «Ақыл-ойдың басымдығы туралы» деп аталған болуы мүмкін, бұл кітап бірінші немесе екінші ғасырдың басында Койне грек тілінде жазылған. Бұл – құдайға адал ақыл-ойдың құштарлықтан артық екенін мадақтаушы уағыз немесе философиялық әңгіме. Бұл еңбекке грек философиясының, әсіресе стоицизм мектебінің әсерімен эллиндік иудаизм үйлесімді. Бұл жұмыс көбінесе 2 Мақабилер кітабындағы шейіт болған әйел және Елазардың тағдыры туралы баяндайды: олар Селевкид патшасы Антиох IV Эпифанмен яһуди дінінен бас тартуға мәжбүрлеу үшін қиналып өлтіріледі. 2 Мақабилер кітабы бір жарым тарауда сипаттаған оқиғаны 4 Мақабилер кітабы 14 толық тарау диалог пен философиялық талқылауға дейін кеңейтеді. 4 Мақабилер оқиғаны ақыл мен логика тұрғысынан қарастырады: шейіттердің ақыретке ие болатыны сондықтан, қиналу мен өлім қаупіне қарамастан, яһуди заңын сақтаудың ақылға қонымды екендігі айтылады.
4 Maccabees, also called the Fourth Book of Maccabees and possibly originally known as On the Sovereignty of Reason, is a book written in Koine Greek, likely in the 1st or early 2nd century. It is a homily or philosophic discourse praising the supremacy of pious reason over passion. It is a work that combines Hellenistic Judaism with influence from Greek philosophy, particularly the school of Stoicism. The work is largely an elaboration of the stories of martyrdom in the book 2 Maccabees: that of the woman with seven sons and the scribe Eleazar, who are tortured to death by Seleucid King Antiochus IV Epiphanes in an attempt to make them renounce their adherence to Judaism. What 2 Maccabees covered in one chapter and a half, 4 Maccabees extends to a full 14 chapters of dialogue and philosophical discussion. 4 Maccabees recasts the story as one of reason and logic: the martyrs will be rewarded in the afterlife, so it is rational to continue to obey Jewish law, even at the risk of torture and death.
Қысқаша мазмұны
Бұл шығарма прологтан және екі негізгі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлімі Мұса заңы мен Киелі кітап дәстүрінен алынған мысалдар негізінде философиялық тезисті дәлелдейді, ал екінші бөлімі 2 Мақби кітабынан алынған мысалдар арқылы Елазардың және Селевкид империясының патшасы Антиох IV Епифан тұсында жеті ұлы бар әйелдің шейіт болуын көрсетеді. Шейіт болған әйел өз тұтқындарымен тыныш түрде пікір алады, оның іс-әрекеттерінің Құдайдың ахиратта сыйлық беру туралы уәдесіне байланысты неге ақылға қонымды екенін түсіндіреді, бұл стоик философиясы қолдайтын аргументтерге ұқсас. Дегенмен, 4 Мақби кітабының авторы эмоцияларды оятудың күшін жоғары бағалайды. Бұл еңбек шейіттер туралы 2 Мақби кітабына қарағанда әлдеқайда толыққанды мәлімет береді; "біз осы жастардың қасіретін естігенде, өзіміз де дірілдейміз" (4 Мақби 14:9). Автордың мақсаты осы құлшыныстың мысалдарына құрмет пен ұқсау сезімін тудыру. Бұл еңбек сол заманғы риторикалық-дәлелдеу стилінде жазылған, көркем және күрделі грек тілінде. Бұл еңбек грек стиліндегі спорттық жарыстар мен әскери сайыстарға сілтеме жасайды, Елазарды "батыр спортшы", ал жеті ұлының шейіт болған анасын "Құдайдың әскері" деп атайды.
Авторы, күні және атауы
Шығарманың авторы белгісіз. Евсевий мен Иероним бұл кітапты яһуди тарихшысы Иосиф Флавий жазған деп есептейді. Бірақ кейінгі ғалымдар бұл авторлық тұжырымды жоққа шығарды. Кітапта тіл мен стильде айырмашылықтар бар; 4 Макавейде Иосиф Флавийдің еңбектерінде кездеспейтін бірнеше тарихи қателер бар; және екеуінің де идеологиясы қақтығысады (Иосиф Флавий жұрттың әдет-ғұрыптарына бейімделуді жақтаған, ал 4 Макавейдегі бейшаралық ұстанымға қарсы болған). Автордың Рим Яһудеясынан емес болуы мүмкін, себебі кітапта Иерусалимнің орналасуына қатысты шағын географиялық қате бар, Яһудея сол дәуірде көбінесе арамей тілінде сөйлеген, ал кітаптың мәнері эллиндік ортадағы мәдени азшылықты қорғауға бағытталған. Александрия сол дәуірде грек-яһуди әдебиетінің ірі орталығы болған, бірақ Ханс Фрейденталь мен Эдуард Норден сияқты ғалымдар кітаптың діни көзқарасы Александрия яһуди ойларымен оңай сәйкес келмейді деп санайды. Мұса Хадас Рим Сириясындағы Антиохияның жазылу орны болуы мүмкін екенін ұсынады: Антиохияда "макаби шейіттеріне" арналған кейінгі христиан шіркеулері бар, сондай-ақ 3 Макаби сияқты Александриялық еңбектерде сирек кездесетін сөздердің қолданылуы, бұл қалада үлкен яһуди азшылығы грек тілінде сөйлеп, шейіттерді құрметтегенін көрсетеді. Бұл атау сол кезеңдегі грек философиялық және этикалық еңбектерінің (мысалы, Сенеканың «Ашу туралы», «Жақсылықтар туралы», «Дана адамның тұрақтылығы туралы») конвенцияларына сәйкес келеді. Андре Дюпон Сомер сияқты басқа ғалымдар кейінірек, император Адрианның тұсында (б.з. 118–135 жж.) жазылған болуы мүмкін екенін жақтайды. Соңғы тарау стилі жағынан алдыңғы тараулардан ерекшеленеді және бұрын айтылғандардың шала-жартылай жинағы болып табылады. Кейбір ғалымдар бұл соңғы тараудың кейінірек қосылғандығының дәлелі деп санайды, бірақ бұл пікір даулы. Оның бастапқы бөлігі болуына дәлел – соңғы тараусыз кітаптың соңы нашар болар еді, сондай-ақ соңғы тараудың стилі мен сөздік қоры айтылғандай ерекшеленбейді. 17-тараудың бағытының өзгеруі Эвальд пен Фрейденталь ұсынғандай, кітаптың грек тілінде сөйлейтін тыңдаушылар алдында Ханука мерекесінде айтылған уағыз ретінде қарастырылуын қолдайды, бұл тыңдаушыларды әңгімеге тарту үшін риторикалық тәсіл болар еді. Ал кейбіреулер уағыздың міндетті түрде кітапта келтірілген жазбаларға негізделуі керек деп санайды. Жанрлық тұрғыдан алғанда, кітап мадақтау немесе энкомиум (белгілі бір тұлғаның немесе тақырыптың құрметіне арналған сөздер) және философиялық диатрибаға ұқсас. Жақсы адамдардың мәңгілікке дейін патриархтар мен Құдаймен бірге бақытты өмір сүретіні айтылады, тіпті жаман адамдардың да мәңгілік екені айтылады. Автор Маккавейлердің азаптауы мен шейіт болуын яһуди халқы үшін құрбандық ретінде қарастырады және шейіт болуды жалпы түрде яһудилердің өткен күнәлері үшін кешірім алуға жеткізеді. Бұл Мұсаның заңын еске түсіреді, ол сол уақытта жазылған немесе жаңартылған және шейіт болу мен қарсы тұрудың артықшылықтарын мақтайды. Дэвид А. де Сильва бұл еңбектегі Құдайға деген жеке сенім мен адалдықтың бейнесі ерте христиан теологиясына сәйкес келеді деп санайды; атап айтқанда, ол еврей-христиандық Еврейлерге арналған хаттың сенімнің мәні туралы осыған ұқсас көзқарасы бар екенін айтады. Бұл еңбекте де күнәнің құнын өтеудің христиандық көзқарасы бар: ғибадатханада жануарларды құрбандыққа шалу (макабилер дәуірінде, сондай-ақ автордың дәуіріндегі диаспорадағы яһудилер үшін мүмкін емес) адал адамдардың «өлімге дейін бағыну» құрбандығымен алмастырылуы мүмкін. Де Сильваның болжамы бойынша, яһуди заңын этикалық өмірді қалыптастыру үшін бағалау, яһуди христиандары басқа ұлттан шыққан христиандарды да яһуди өмір салтын қабылдауға көндіруге тырысқан болуы мүмкін.
Қасиеттілік
4 Мақабейлер кейінгі яһуди дініне аз әсер етті. Уақыт өте келе эллиндік иудаизм әлсіреп, кітап сол дәуірде еврей тіліне аударылмады. Ол Еврей жазбаларының масореттік канонына, яғни Танахқа енгізілмегендіктен, кейінгі яһудилер оны канондық деп санамады. Шейіттер туралы әңгімелер яһудилер арасында раввиндік әдебиеттерде тарады, бірақ бұл 4 Мақабейден гөрі тәуелсіз дәстүрлерден тараған болуы мүмкін. Бұл еңбек көбінесе христиандар арасында сақталды. Алғашқы христиан қауымдастықтарында 4 Мақабейді қамтитын Септуагинта нұсқалары тарағанмен, шіркеу кеңестері көбінесе күмәнмен қарады. Олар осы еңбекті канондық немесе деутероканондық деп санамады. Осының салдарынан, ол қазіргі христиандардың Киелі кітаптарының құрамына кірмейді. Егер Геласиан Жарлығын Папа Дамасус I (366–383 ж.) құрастырған «Дамаски канонының» нақты тізілімі ретінде қарастырсақ, онда 3 Мақабей және 4 Мақабей екеуі де 4-ші ғасырдағы Батыс, Латын шіркеуінің канондық кітаптар тізіміне енбеген. Кітапты Иероним латын тіліндегі «Вулгатаға» аударған жоқ. Осы себепті, бұл еңбек Латын тілінде оқитын Батыс Еуропа үшін көбінесе белгісіз болды. Грек тілінде оқитын Шығыста бұл шығарма көбірек танымал болды, бірақ ол кейінгі канондық тізімдерге енгізілмеді. Шығыс православие каноны Труллодағы (692 ж.) Квинисесттік кеңесте белгіленді. Трулло тізіміне Маккабидің алғашқы үш кітабы кірді, бірақ 4 Мақабей канондық деп жарияланбады. Тарихи тұрғыдан алғанда, Грек православие шіркеуі мен Грузин православие шіркеуі 4 Мақабейді Ескі өсиеттің қалған бөліктерімен бірге өздерінің Киелі кітаптарында басып шығарды, бірақ бұл олардың 4 Мақабейді ресми түрде «канондық» деп мойындағанын білдірмейді. Соңғы кезде Грек шіркеуі оны қосымшаға көшірді, ал жаңа грузин Киелі кітабында ол «канондық емес» деп белгіленген. Ол 1688 жылғы Румыния православие және 18-шы ғасыр Румыния католик Киелі кітаптарына енгізілді, онда ол «Иосип» (Иосиф) деп аталды. Бүгінде румын тіліндегі Киелі кітаптарда ол қолданылмайды. Сирия, копт және эфиопия тілдеріндегі Шығыс православие шіркеулері де осы кітапты канондық деп санамайды. Сирия православие шіркеуінің кейбір ежелгі қолжазбаларында бұл еңбек кездеседі, бірақ бұл үрдіс ақырында тоқтады.
Қолжазбалар мен аудармалар
4 Макавейлер кітабы Септуагинтаның ең көне үш қолжазбасының екеуінде кездеседі: Синай кодексі (4 ғасыр) және Александрия кодексі (5 ғасыр). Бірақ, ол Ватикан кодексінде жоқ. 5:12 – 12-тараудан басқа, сегізінші немесе тоғызыншы ғасырға жатқан Кодекс Венетус кітабында да табылады. 4 Макавейлердің грек тілінде 70-тен астам қолжазбасы сақталған. 4 Макавейлердің 4 модерндік алдындағы аудармасы белгілі. Кітаптың толық сириялық аудармасы, сондай-ақ «Passio Sanctorum Machabaeorum» (Қасиетті Макавейлердің азаптары) деген атпен латын тіліндегі бейімделуі сақталған. Латын мәтіні Амвросийдің «De Jacob et vita beata» (388) жұмысымен бір уақытта жасалған, оған 4 Макавейлердің тәуелсіз ішінара аудармасы енген. Passio, шамасы, 405–406 жылдары Вульгата Библиясы пайда болғанға дейін аяқталған және Галлияда жасалған болуы мүмкін. 4 Макавейлер кітабы Вульгатада жоқ, сондықтан ол Рим Библиясының апокрифтерінде де, протестант Библияларында да кездеспейді. Эразм 1524 жылы Кельн қаласында 4 Макавейлердің латын тіліндегі еркін парафразын жариялады, ол, мүмкін, Passio-ға негізделген. Баспа машинасы ойлап табылғаннан кейін, 4 Макавейлер алғаш рет 1526 жылы Страсбургте жасалған Септуагинта басылымында жаппай басылды, бірақ бұл басылым сенімді емес қолжазбаға негізделген және баспагердің көптеген қателері бар еді.