Кіріспе

Барберри туысына жататын гүлді өсімдіктер туысы – бүлдірген тұқымдасына жатады.

Барберри (Berberis /bɜːrˈbɛrɪs/), көбінесе барберри деп аталады, – әлемнің қоңыржай және субтропиктік аймақтарында (Австралиядан басқа) кездесетін, биікке дейін өсетін жапырақты және мәңгі жасыл бұталардың ірі туысы. Түрлердің ең көп әртүрлілігі Оңтүстік Америка мен Азияда байқалады; Еуропа, Африка және Солтүстік Америкада да өкілдері бар. Барберри туысының ең танымал түрі – Еуропалық барберри (Berberis vulgaris), ол Еуропа, Солтүстік Африка, Таяу Шығыс және Орталық Азияда кең таралған, сондай-ақ Солтүстік Америкаға әкелінген. Көптеген түрлерінің сабақтарында және жапырақтарының жиектерінде тікендер болады.

Сипаттама

Berberis туысының екі түрлі сабағы бар: өсімдіктің құрылымын құрайтын ұзын сабақтар және тек қысқа сабақтар. Ұзын сабақтардағы жапырақтар фотосинтез жасай алмайды, бір немесе үш, тіпті одан да көп тікенге айналып дамиды. Әрбір тікенді жапырақтың қойнауында бірнеше қалыпты, фотосинтез жасайтын жапырақтары бар қысқа бұтақ пайда болады. Бұл жапырақтар ұзын, қарапайым және жиегі бүтін немесе тікенді болады. Ересек өсімдіктерде 1-2 жылдан кейін жапырақтардың ересек түрі қалыптасса, жас көшеттерде ғана ұзын сабақтарда жапырақтар дамиды. Berberis thunbergii және B. vulgaris сияқты көптеген жапырақты түстер күзде тартымды қызғылт немесе қызыл түске боялады. Қытайдан таралған B. candidula және B. verruculosa сияқты кейбір мәңгі жасыл түрлердің жапырақтарының астыңғы жағы жарқыраған ақ түсті болып келеді, бұл қасиет бау-бақша шаруашылығында жоғары бағаланады. B. thunbergii-дің кейбір бау-бақшалық түрлерінің жапырақтары қою қызылдан күлгін-қызылға дейін өзгереді, мысалы, B. thunbergii f. atropurpurea 'Admiration' және B. thunbergii f. atropurpurea 'Atropurpurea Nana'. Гүлдері жеке-жеке немесе бір гүлшоғырында 20-ға дейін гүлдейді. Олар сары немесе апельсин түсті, ұзын, сепалдары көбінесе алты, сирек үш немесе тоғыз, ал жапырақшалары үштен біріне кезектесіп орналасқан алты санында болады, сепалдардың түсі көбінесе жапырақшалардың түсімен үйлеседі. Жемісі ұзын, піскенде қызыл немесе қою көк түске айналады, көбінесе қызғылт немесе күлгін түсті балауыз жабынымен қапталған. Кейбір түрлерде жемістері ұзынша келген, ал басқаларында шар тәрізді болады. Кейбір авторлар күрделі жапырақтары бар түрлерді бөлек Mahonia туысына жатқызады. Екі топтың арасындағы тұрақты айырмашылық жапырақтардың күрделілігінде ғана болады (Berberis sensu stricto қарапайым жапырақтары бар сияқты көрінеді, бірақ шындығында бір жапырақшасы бар күрделі жапырақтар, оларды "бір жапырақты" деп атайды), сонымен қатар көптеген ботаниктер барлық өсімдіктерді бір Berberis туысына жатқызуды ұсынады. Дегенмен, жақында жүргізілген ДНК-ға негізделген филогенетикалық зерттеу екі бөлек туысты сақтап қалады, себебі бір жапырақты жапырақты Berberis s. s. бұталардың парафилетикалық тобынан шыққан, олар мәңгі жасыл жапырақтарымен ерекшеленеді, бұл зерттеу нәтижесінде үш туысқа бөлінеді: Mahonia, Alloberberis (бұрынғы Mahonia section Horridae) және Moranothamnus (бұрынғы Berberis claireae); бұл зерттеу кең ауқымды Berberis (яғни, Mahonia, Alloberberis және Moranothamnus) монофилетикалық екенін растайды.

Экология

Берберис түрлерін кейбір көбелектердің (Lepidoptera) личинкалары тағамдық өсімдік ретінде пайдаланады, соның ішінде барберри кілемшесі (Pareulype berberata) және ұсақ күйме (Eupithecia exiguata). Берберис түрлері бидайды және оның туыстас дәнді дақылдарын саңырауқұлақтың (stem rust) зиянды ауруымен зарарды. Berberis vulgaris (еуропалық барберри) және Berberis canadensis (американдық барберри) – бұл ауруды қоздыратын тотық саңырауқұлағының (Puccinia graminis) аралық қожайындары болып табылады. Осы себепті көптеген аймақтарда B. vulgaris өсіруге тыйым салынған, ал АҚШ-қа импорттауға рұқсат жоқ. Солтүстік Американың Апалачия және АҚШ-тың орталық бөлігінде өсетін B. canadensis осы себептіге байланысты дерлік жойылды және қазір сирек кездеседі, көбінесе Вирджиния тауларында табылса да болады. Кейбір Берберис түрлері өздерінің туған жерлерінен тыс жерлерге отырғызылғанда инвазивті болып келеді, оның ішінде B. glaucocarpa және B. darwinii Жаңа Зеландияда (қазір оларды сатуға және көбейтуге тыйым салынған), сондай-ақ B. vulgaris және жасыл жапырақты B. thunbergii АҚШ-тың көп бөлігінде. Жапон барберрисі АҚШ-тың 32 штатында инвазивті өсімдік деп есептеледі. Оның дәмі көгершіндерге қарсы тұруға мүмкіндік береді және Лайм ауруын тарататын кенелерге қолайлы пана болып табылады.

Ас дайындауда

Берберис обыкновенный (Berberis vulgaris) Еуропа мен Батыс Азияның көп бөлігінде өседі. Ол С витаминіне бай, бірақ қышқыл дәмі бар, көптеген жеуге жарамды жидектер береді. Еуропада көп ғасырлар бойы оның жидектерін цитрус қабығы сияқты тағамдық мақсаттарда қолданған. Бүгінде Еуропада олар өте сирек қолданылады. Оны ең көп пайдаланатын ел – Иран, онда оны парсы тілінде зерешк (زرشک) деп атайды. Зерешк парсы асқанда пілаф (зерешк поло) сияқты тағамдарда және құс етіне дәм беру үшін қолданылады. Оның қышқыл дәміне байланысты, кейде парсы күрішіне қосылғанға дейін қантпен пісіріледі. Ирандық базарларда құрғатылған зерешк сатылады. Ресей мен Шығыс Еуропада оны кейде пектиннің көзі ретінде джемдерде қолданады (әсіресе аралас жидектермен бірге). Барбарис тұнбасы – сусындар, тағамдық қанттар мен тәттілерге қосылатын танымал дәмдеуіш. Berberis microphylla және B. darwinii (екеуі де калафат және мичай деп аталады) – Аргентина мен Чилидегі Патагонияда өсетін екі түр. Олардың жеуге жарамды қызғылт жидектерін джемдер мен тұндырмалар жасауға пайдаланады.

Дәстүрлі медицина

Berberis vulgaris құрғатылған жемісі дәстүрлі медицинада қолданылады. Химиялық құрамында изохинолон алкалоидтары, әсіресе берберин бар. Фитохимиялық заттардың толық тізімі 2014 жылы құрастырылып, жарияланды. Бербериннің қандай да бір жағдайда қолдану қауіпсіздігі жоғары сапалы клиникалық зерттеулермен толыққанды анықталған жоқ. Оның жағымсыз әсер тудыру мүмкіндігі жоғары, соның ішінде тағайындалған дәрілермен күйреуге ұшырауы және белгіленген емнің тиімділігін төмендетуі мүмкін. Барбарис бұтасының тікендері ежелгі алтын монеталарды тазалау үшін қолданылған, себебі олар жұмсақ болғандықтан бетін зақымдамай, коррозияны және ластануларды кетіреді. Шөлдеген саяхатшылар кейде жас жапырақтарды сергіп, шаңқуын басу үшін шайнайды.