Кіріспе
Пирна (нем. Pirna) – Германияның Саксония жеріндегі қала, Саксония Швейцариясы-Остерцгебирге әкімшілік округінің орталығы. Қаланың халқы 37 000-нан астам. Пирна Дрезден қаласының жанында орналасқан және маңызды аудандық қала, сонымен қатар ірі округтік қала (Große Kreisstadt) мәртебесіне ие.
Pirna (; , ) is a town in Saxony, Germany and capital of the administrative district Sächsische Schweiz Osterzgebirge. The town's population is over 37,000. Pirna is located near Dresden and is an important district town as well as a Große Kreisstadt.
Географиялық орналасуы
Пирна Ельба өзенінің жоғарғы ағысындағы құмтас тауларының жанында орналасқан, оған солтүстіктен Весениц және оңтүстіктен Готтлеуба салалары құяды. Ол сондай-ақ "Саксониялық Швейцарияға қақпа" (нем. Tor zur Sächsischen Schweiz) деп аталады. 1992 жылы құрылған Саксония шарап аймағы (нем. Sächsische Weinstraße) Пирнадан басталып, Пиллниц, Дрезден және Мейссен арқылы Дисбар-Зеуслицке дейін созылады.
Тіл
Пирнада сөйленетін аймақтық тіл – Südostmeißenisch, ол жоғарғы саксондық неміс тілдері тобының құрамына кіреді.
Тас дәуірі
Соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан кейін, палеолиттің соңғы кезеңінен (шамамен 12000-8000 б.з.д.) кремнезден жасалған құралдар осы аймақтағы ең алғашқы адам қонысының куәсі болып табылады. Кейіннен, жақсы климат пен лесс топырағының арқасында неолит дәуірінде (5500-4000 б.з.б.) дәнді дақылдар мен мал өсірген Линейлік қыш ыдыс мәдениетіне жататын адамдар мұнда өмір сүрді. 600 жыл шамасында балықшылар мен шаруалар болған сорбтар атты славян тобы, б.з.д. 4 ғасырынан бері осы аймақта тұрған герман тайпаларының орнын Эльба аңғарында басып алды. Пирна атауы сорб тіліндегі "na pernem" сөзінен шыққан, ол "қатаң (тас)" дегенді білдіреді, сонымен қатар славян құдайы Перунмен байланысты, оның культы барлық славян және балтық аймақтарында кең таралған. Қала гербіндегі алмұрт ағашының бейнесі – Перун культын жасырған, кейінірек пайда болған сырлы белгі, ол қала атауы туралы неміс тіліндегі қиялға толы түсінікпен ("алмұрт" неміс тілінде "Birne" деп аталады, ол "Пирна" сөзіне ұқсас дыбысталады) жамылған.
Орта ғасырлар
Славян қауымдастықтарын жаулап алу және немістердің Марк құруы (Генрих Фулер 929 жылы Мейсен қамалын салды) Пирна аймағындағы қоныстанудың қайтадан расталуына әкелді. 1269 жылы алғаш рет айтылған Пирна қамалы, б.з. 11 ғасырында-ақ болған болуы мүмкін. Екінші Шығыс Германия отарлауы кезеңінде қала Мейссеннің маркграфы Генрих III тарапынан негізделді. Көшелер шығыстан батысқа және солтүстіктен оңтүстікке қарай шахмат тақтасы тәрізді жүйемен саланып жатыр. Бірақ, ғимараттың бұл түрі шіркеудің шығыс жағындағы көшелерге қатысты емес, себебі олардың орналасуына жақын орналасқан Бургберг әсер еткен. 1233 жылы Пирна алғаш рет ресми түрде құжатта тіркелді. 1293 жылы Богемия королі Венецлав II Мейссен епископынан қала мен қамалды сатып алды. Осылайша, Пирна 1405 жылға дейін Богемия құрамында болды.
Қазіргі заманның басындағы кезеңдер
1502 жылы Майстер Петер Ульрих фон Пирна басшылығымен жаңа шіркеудің құрылысы басталды. 1539 жылы Саксонияда Реформация енгізілген кезде, Мартин Лютердің досы Антон Лаутербах пастор және бақылаушы болды. 1544 жылы стратегиялық маңызды қамал Саксонияның сайлаушысы Морис тарапынан бекініске айналдырылды. Үш жыл өткен соң, ол Шмалькалдия соғысында Саксонияның сайлаушысы Иоанн Фредериктің қоршауына қарсы тұрды. 1639 жылдың 23 сәуірінде қалаға швед әскерінің бас қолбасшысы Йохан Банер бастаған швед әскері шабуыл жасады. Бес айға созылған бекіністің қоршауы нәтижесіз аяқталды, қала қатты қирады. Шамамен 600 адам өлтірілді ("Пирнаның азабы"). 1670 жыл шамасында, соңғы әскери жағдайларды ескере отырып, Соннештейн бекінісі салынды. Бүгінде тек оның мықты тас құрылысы ғана сақталған. 1707 жылы Пирнаның Ұлы Солтүстік соғысына байланысты 100 000-нан астам талерлік қарызы болды.
Пруссиялық Пирна
1756 жылы 29 тамызда шағын саксон әскері соғыс жарияламастан басып кірген пруссиялықтардан қашып, Кенигштейн бекінісі мен Соннештейн сарайы арасындағы жазыққа жетіп, 16 қазанда, Соннештейн берілгеннен кейін екі күн өткен соң, сол жерде капитуляциялады. 1758 жылы австриялық әскерлер мен Империя армиясы бекіністі қоршады.
Наполеондық Пирна
1774 жылы мақта басуға арналған алғашқы фабрика ашылды. 1811 жылы дәрігер Эрнст Готтлоб Пьениц Сонненштейн сарайында үлкен психиатриялық аурухана ашты. Бірақ 1813 жылдың 14 қыркүйегінде француз әскерлері Сонненштейнге басып кірген кезде, олар 275 науқасты эвакуациялауға мәжбүр болды, жабдықтамаларын тартып алды және өрт қаупін болдырмау үшін шатырдың қаңқаларын бұзып тастады. 1813 жылдың қыркүйегінде император Наполеон уақытша базарда орналасқан Мариенхаусқа қоныстанды. Француздар 11 қарашада Дрезден капитуляциялағанға дейін бекіністі қорғады. Ақыл-есі ауысқандарға арналған аурухана тек 1814 жылдың ақпан айында ғана қайта ашылды.
Өнеркәсіптік революция, Германия империясы мен Веймар Республикасы
1837 жылы Эльба өзенінің жоғарғы ағысында кемелер жүру басталды. Бірнеше жыл өткен соң, 1848 жылы Дрезден мен Пирнаны байланыстыратын теміржол желісі ашылды. 1880 жылы Пирнадан Готтлаубаға дейінгі Sekundärbahn типіндегі теміржол желісінің бірінші бөлігі, Готтлауба аңғары теміржолы пайдалануға берілді. Бұл жол 1976 жылы жабылды. 1894 жылы тағы бір теміржол желісі ашылды – Пирна–Гросскотта теміржолы, ол Пирнаны Саксония құмтас кеніштерінің маңызды орны Лохмгрундпен байланыстырды. Ол 1999 жылы жабылды. 1862 жылы Пирна зауыттар салынысымен өнеркәсіптік қалаға айналды. Машина жасау, шыны, целлюлоза және вискоза өндірісі де кеңейді. 1875 жылы құмтастан салынған Эльббрюкке (Elbbrücke) құрылысы аяқталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пирна гарнизондық қалаға айналды, және Корольдік саксон далалық артиллерия полкінің 64-ші нөміріндегі 12-ші және 5-ші инженерлік батальондары Роттверндорфер-штрасседе орналасты. 1922/23 жылдары қалаға Поста, Нидервогельгесанг, Обервогельгесанг, Копиц, Хинтержессен, Неундорф, Цушендорф, Ротверндорф және Зехиста сияқты бірнеше муниципалитеттер қосылды. Халық саны шамамен 30 000 адамды құрады.
Нацистік Германия мен Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылдың басынан 1942 жылдың маусым айының соңына дейін Сонненштейн сарайындағы ірі психиатриялық аурухананың бір бөлігі эвтаназиялық өлтіру орталығына айналдырылды: Сонненштейн нацистік өлім институты. Бұл, кейіннен кеңінен қабылданған және «Соңғы шешіммен» байланысты қолданылған әдістердің бастапқы дамуы үшін сынақ полигоны болды. Бұрынғы ерлер санитариясының (С16 ғимараты) жертөлесіне газ камерасы мен крематорий орнатылды. Кешеннің екі жағында биік кірпіш қабырға бой көтерілді, ол сырттан көруден қорғады. Осы кірпіш қабырғаның ішінде төрт ғимарат орналасқан. Олар кеңселер, персоналдың тұрғын бөлмелері және басқа да мақсаттарға пайдаланылды. С16 ғимаратының шатырында мәйіттерді өртеуге жауапты адамдарға арналған жатақханалар құрылды. «T4» операциясы аясында ғимараттардың басқа бөліктері де қолданылған болуы мүмкін. 1940 жылдың маусым айының соңынан 1942 жылдың қыркүйегіне дейін, міндетті эвтаназия бағдарламасы және «Sonderbehandlung 14f13» операциясы аясында шамамен 15 000 адам өлтірілді. Персонал тізімінде шамамен 100 адам болды. Олардың үштен бірі Польшаның оккупацияланған аймарындағы жойқын лагерьлерге ауыстырылды, себебі олардың алдау, өлтіру, газдау және адамдарды өртеу тәжірибесі болды. Олар Треблинка сияқты лагерьлерде ұйымдастырылған өлтіруге жауапты жасақтармен бірге оқудан өтті. Жергілікті халық билікке қысым көрсеткеннен кейін бұл өлтіру тоқтатылды. 1942 жылдың тамыз және қыркүйек айларында Сонненштейннің өлтіру орталығы жабылды және газ камерасы мен крематорий пештері сияқты айғақты құрылғылар бөлшектелді. 1942 жылдың қазан айынан бастап ғимараттар әскери госпиталь ретінде пайдаланылды. Германияда қала тарихының бұл бөлігі 1989 жылға дейін толыққанды мойындалмады, бірақ осы кезеңдегі режим өзгергеннен кейін осы қасіретті оқиғаларды еске алуға күш-жігер жұмсалды. 2000 жылдың маусым айында тұрақты көрме ашылды, ал бүгін Сонненштейн сарайының негізіндегі шағын тақташа және Сонненштейн ескерткіші естелік шараларын ұйымдастыруда. Соғыстың соңында бірнеше әуе шабуылдары болды, олар негізінен Пирнадағы теміржол станциясы мен Дрезден-Дёчин теміржолына бағытталды. 1945 жылдың 19 сәуіріндегі әуе шабуылы барлық теміржол жолдарын және Эльба өзені арқылы өтетін көпірді қиратты. Мақсаттар стратегиялық болғанымен, 200-ден астам қаза болғандардың көпшілігі бейбіт тұрғындар еді.
Германияның қайта бірігуінен кейін
Германияның қайта бірігуі барысында болған деиндустриализация, қала тарихында бұрын-соңды болмаған құбылыс болды және қалыптастырушы рөл атқарды. Нарықтық экономикаға тікелей көшу өнеркәсіптік компанияларды анықтайтын құрылымның маңызды бөлігінің жабылуына әкелді. Тек жібек, сұйық машиналарын және целлюлоза талшығын өндіретін үш ірі зауытта 1990 жылдардың ортасына қарай 5000-нан астам жұмыс орны жоғалды, себебі олар жабылып, Treuhandanstalt таратылды. Шындығында, қызмет көрсету саласында жаңа жұмыс орындары ашылды, алайда олар мұндай үлкен шығынды толықтыра алмады. Өңдеу өнеркәсібінде жаңа жұмыс орындарын құру қиынға түсті, соның ішінде федералды тас жолға қосылыстың болмауы да себеп болды. Қаланың ішкі ауданын қайта құру 1990 жылдардың басынан бері қалалық дамуды қаржыландыру бағдарламаларынан қарқынды қаржыландырылып, едәуір ілгеріледі. Осы уақытқа дейін тарихи ескі қаланың 300 ғимаратының 90%-дан астамы жаңартылды. Ескі қаланың қайта дамыту аймағындағы тұрғындар саны 1990 жылдардың соңынан бері екі есеге өсті, шамамен 1000-нан шамамен 2000-ға дейін (2013 жылғы мәлімет бойынша). Базар алаңы мен оны қоршаған көшелер дүкендерімен, барларымен және кафелерімен, сондай-ақ басқа да мәдени ұсыныстармен (соның ішінде Том Полс театры) қызығушылық тудыратын ауданға айналды. Ескі қаланың жаңартылуы барысында тарихи ескерткіштер көптеген рет жарыққа шығарылды. Мысалы, базар алаңындағы бір үйді жөндеу кезінде шамамен 500 жылдық қабырға суреті табылды, онда "бұрыс" жабайы аңдардың адамдарды аулап, жеп жатқан суреті бейнеленген. Саксонияның ескерткіштерді қорғау жөніндегі мемлекеттік басқармасының мәліметінше, мұндай сурет Саксонияда бірегей. Сонымен қатар, көптеген үйлерде құнды ағаш қабырғалы төбелер ашылды. 2002 жылдың тамызында қала Еуропадағы кең ауқымды су тасқыны кезінде ауыр зардап шекті, 16 тамызда су тасқыны шарына жетті. Екі фактор жағдайды нашарлатты: Біріншіден, теміржолды қолдап тұрған үлкен топырақ құрылым бөгет ретінде әрекет етіп, қала жағында суды ұзағырақ және жоғары ұстады. Екіншіден, бірігуден кейін жаңартылған дүкендердің барлық маңдайшалары су өткізбейтіндей етіп жабылды: су тасқыны сыртта көтеріліп, дүкендер ішінде құрғақ қалды; бірақ белгілі бір қауіпті деңгейге жеткенде, судың салмағы терезелер сынғанда, кенеттен осы дүкендердің маңдайшаларын қиратты. Алайда, ескі, "су өткізетін" дүкендер мұндай жағдайға ұшырамады, өйткені су биіктігі мен қысымы екі жағынан да тең болды. Халықаралық БАҚ көбінесе Дрездендегі жағдайға назар аударса, Пирнадағы жағдай пропорционалды түрде нашар болды. Шона және Бад-Шандау да ауыр зардап шекті. 2005 жылдың шілдесінде Пирна 17-ші Бундесаутобанның Дрезденнен Пирнаға дейінгі бөлігі аяқталғаннан кейін федералды тас жолға қосылды. Чехия шекарасына дейінгі жол 2006 жылдың желтоқсан айында қозғалысқа ашылды. Пирна қаласындағы Эльбаға жақын аудандар 2013 жылдың маусым айында Эльбаның тағы бір су тасқынынан зардап шекті, бірақ ол 2002 жылғы су тасқынының рекордтық деңгейіне жетпеді: Эльбаның су деңгейі (2002: ). 2013 жылдың 5 маусымына қарай шамамен 7700 адам эвакуацияланды, ал 1000-ға жуық ғимарат судан зардап шекті.
Саясат
Пирна қаласындағы әкім жеті жылда бір рет сайланады. Маркус Ульбиг (CDU) 2001 жылдан 2009 жылға дейін осы лауазымды атқарды. Ол соңғы рет 2008 жылдың 8 маусымында дауыстардың 64,87 пайызымен қайта сайланды. Ульбиг Саксонияның ішкі істер министрі болып тағайындалды, ал бұл лауазым партиялық емес әкім Кристиан Флоркеге берілді. 2010 жылдың қаңтар айында жаңа сайлау өтті, онда Клаус Петер Ханке (Еркін сайлаушылар) екінші турда 60 пайыз дауыспен сайланды. 2017 жылы Ханке бірінші турда 60,5 пайыз дауыспен қайта сайланды. 2023 жылдың желтоқсанында Тим Локнер Пирна қаласының әкімі болып сайланды. Локнер партияға тәуелсіз, бірақ оңшыл AfD партиясынан кандидат ретінде ұсынылды. Ол 20 000-нан астам тұрғыны бар қаланың AfD партиясымен тағайындалған алғашқы әкімі.
Көлік
Пирна станциясы Дрезден S-Bahn және Дрезденнен Прагаға дейінгі теміржол желісінде, қала орталығынан батысқа қарай орналасқан. Бұл станция Саксониядағы Нойштадт және Зебницке дейінгі бағыттың торап тастығы болып табылады. Қаланың бас станциясынан өзге, Obervogelgesang, Pirna Copitz және Pirna Copitz Nord станциялары да жолға тоқтайды. Пирна Эльбада Дрезден мен Чехия шекарасы арасында жүретін Sächsische Dampfschiffahrt кемелерінің, соның ішінде тарихи аспалы дөңгелекті кемелердің де аялдамасы болып табылады. Жергілікті және аймақтық автобус тасымалдарын Regionalverkehr Sächsische Schweiz Osterzgebirge компаниясы жүзеге асырады.