Коммунизмнің қара кітабы: Қылмыстар, террор, репрессиялар

Кіріспе

1997 жылы жазылған Стефан Куртуа және басқалардың еңбегі

«Коммунизмнің қара кітабы: қылмыстар, террор, репрессиялар» – 1997 жылы Стефан Куртуа, Анджей Пацковский, Николас Верт, Жан-Луи Марголин және бірнеше еуропалық ғалымдардың коммунистік мемлекеттердің саяси қуғын-сүргін тарихын, оның ішінде геноцидтерді, соттан тыс жазалауларды, депортацияларды, еңбек лагерьлеріндегі өлімдерді және жасанды аштықтарды құрастырған кітабы. Кітап бастапқыда Францияда «Le Livre noir du communisme: Crimes, terreur, répression» деген атпен «Éditions Robert Laffont» баспасынан жарық көрді. АҚШ-та ол Гарвард университетінің баспасынан, Мартин Малияның алғы сөзімен жарияланды. «Piper Verlag» баспасынан шыққан неміс тіліндегі басылымда Жоахим Гаук жазған тарау бар. Кіріспе авторы – Куртуа. Тарихшы Франсуа Фюре бастапқыда кіріспе жазуға жоспарланған, бірақ ол оны жасай алмастан қайтыс болды. «Коммунизмнің қара кітабы» көптеген тілдерге аударылды, миллиондаған данасы сатылды және 20 ғасырда коммунизм тарихы, әсіресе Кеңес Одағы мен басқа да мемлекеттік социалистік режимдер тарихы туралы жазылған ең ықпалды және даулы кітаптардың бірі саналады. Бұл еңбек танымал басылымдар мен тарихшылардың көпшілігімен жоғары бағаланды, ал академиялық басылымдар мен мамандардың пікірлері кейбір тарихи қателіктерге байланысты сыни немесе аралас болды. Куртуаның кіріспесі, әсіресе, кітаптың үш негізгі авторы тарапынан коммунизмді нацизммен салыстырғаны және «коммунизм құрбандарының» жалпы санын көрсеткені үшін сыналып, оны сыншылар көбірек көрсетілген деп сипаттады. Алайда Верттің тарауы оң пікір тудырды. Кітаптың атауы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврей антифашистік комитеті үшін Илья Эренбург пен Василий Гроссман жазған, Шығыс майданындағы нацистік зұлматтардың құжатталған тізімі болған «Совет еврейлерінің қара кітабына» сілтеме жасау үшін таңдалды.

Шолу

Авторлар коммунизм терминін лениншіл және марксистік-лениншіл коммунизмді білдіру үшін қолданады, яғни 20 ғасырдағы нақты коммунистік режимдер мен "шынайы социализмді"; олар оны мыңжылдықтар бойы болған кішкентай коммунизмнен ажыратады, ал үлкен коммунизм 1917 жылғы Большевиктік революциямен басталды, оны Стефан Куртуа төңкеріс деп сипаттайды.

Кіріспе: "Коммунизмнің қылмыстары"

Куртуа жазған кіріспе даудың басты себебі болды және Мартин Малия осыны алғы сөзінде мойындады. Куртуа: «Коммунистік режимдер жаппай қылмысты толыққанды мемлекеттік жүйеге айналдырды» деп жазады және олар нацизм немесе кез келген басқа саяси жүйеге қарағанда көптеген өлімге жауапты. Куртуа былай дейді: «1914 жылы Сараевода басталып, 1991 жылы Мәскеуде аяқталған «қысқа жиырмасыншы ғасырдың» анықтамалық белгісі – коммунизм, оқиғаның орталық тұсында орналасқан. Коммунизм фашизм мен нацизмнен бұрын туды, олардан ұзақ өмір сүрді және төрт құрлықта өз іздерін қалдырды». Куртуа кітаптағы «коммунизм» терминінің мағынасын түсіндіре береді. Куртуаның сөзіне қарағанда, «біз коммунизм ілімі мен оның іс жүзіндегі қолданылуы арасында ажырату жасауымыз керек. Коммунизм саяси философия ретінде ғасырлар, тіпті мыңжылдықтар бойы қалыптасқан». Платонның «Мемлекеті» мен Томас Мордың утопиялық философияның мысалы ретінде келтірілген коммунистік идеяларын атап, Куртуа: «Бізді қызықтыратын коммунизм идеялардың жоғары сферасында емес. Бұл коммунизм толығымен нақты; ол тарихтың маңызды кезеңдерінде және белгілі бір елдерде өмірге келді, оны танымал көшбасшылары іске қосты», – деп атап өтеді, Фидель Кастро, Жак Дюклос, Владимир Ленин, Жорж Марше, Хо Ши Мин, Иосиф Сталин және Морис Торез осылардың мысалы ретінде келтіріледі. Куртуа былай деп жазады: «1917 жылға дейін теориялық коммунистік ілімдер нақты коммунизмді іске асыруда қандай рөл атқарғанымен, ол «жан-жақты коммунизм» деп атаған, «жалпыға ортақ репрессияны күшейтіп, мемлекеттік деңгейдегі террорға әкелді». Куртуа идеологияның өзі «кінәсіз» ба деп сұрайды, «нақты коммунизмнің теориялық коммунизммен ешқандай ортақ нәрсесі жоқ деп мойын соғатындар әрқашан табылады» және «Иса Мәсіхке дейін, Ренессанс кезінде немесе тіпті он тоғызыншы ғасырда айтылған ілімдердің жиырмасыншы ғасырдағы оқиғаларға жауапты екенін айту абсурд болар еді» деп мәлімдейді. Игнацио Силонеден («Революциялар, ағаштар сияқты, жемісімен танылады») цитата келтіре отырып, Куртуа: «Большевиктердің партиясы, бұрын Ресейдің әлеуметтік-демократиялық жұмысшы партиясы деп аталған, оны Ресейдің коммунистік партиясы деп өзгертіп, өздерін «коммунистер» деп атады және Томасо Кампанелла мен Томас Морға ескерткіштер қойды – бұл бекер болған жоқ» дейді. Куртуа «коммунизм қылмыстарына тарихи және моральдық тұрғыдан әділ баға берілмегенін» айтады.

The introduction, written by Courtois, was the main source of controversy, and was acknowledged by Martin Malia in his foreword. Courtois writes that "Communist regimes turned mass crime into a full blown system of government" and are responsible for a greater number of deaths than Nazism or any other political system. Courtois says that "Communism, the defining characteristic of the 'short twentieth century' that began in Sarajevo in 1914 and ended in Moscow in 1991, finds itself at center states in the story. Communism predated fascism and Nazism, outlived both, and left its mark on four continents." Courtois goes on to explain what is meant by the term Communism in the book. According to Courtois, "[w]e must make a distinction between the doctrine of communism and its practice. As a political philosophy, communism has existed for centuries, even millennia." Citing Plato's Republic and Thomas More as communist examples of what he terms utopian philosophy, Courtois states that "the Communism that concerns us does not exist in the transcendent sphere of ideas. This Communism is altogether real; it has existed at key moments of history and in particular countries, brought to life by its famous leaders", citing Fidel Castro, Jacques Duclos, Vladimir Lenin, Georges Marchais, Ho Chi Minh, Joseph Stalin, and Maurice Thorez as examples of the latter. Courtois writes that "[r]egardless of the role that theoretical communist doctrines may have played in the practice of real Communism before 1917", it was what he terms "flesh and blood Communism" which "imposed wholesale repression, culminating in a state sponsored reign of terror." Courtois then asks whether the ideology itself is "blameless", stating that "[t]here will always be some nitpickers who maintain that actual Communism has nothing in common with theoretical communism" and that "it would be absurd to claim that doctrines expounded prior to Jesus Christ, during the Renaissance, or even in the nineteenth century were responsible for the events that took place in the twentieth century." Quoting Ignazio Silone ("Revolutions, like trees, are recognized by the fruit they bear"), Courtois says that "[i]t was not without reason" that the Bolsheviks, whose party was called the Russian Social Democratic Labour Party, renamed it as the Russian Communist Party, called themselves "Communists", and erected monuments to honor Tommaso Campanella and Thomas More. Courtois claims that "the crimes of Communism have yet to receive a fair and just assessment from both historical and moral viewpoints."

Алдын ала сөз: "Қорлық-зомбылықтың пайда болуы"

Малия ағылшын тіліндегі және американдық басылымның алғы сөзінде "Коммунизм – жиырмасыншы ғасырдың ұлы оқиғасы болды" және "ол адамзаттың үштен бір бөлігін биледі және шексіз алға жылжуға дайын көрінді. Жеті онжылдық бойы ол әлемдік саясатты күйретіп, оны тарихтың социалистік соңы деп санайтындар мен тарихтағы ең зұлымдыққа толы тирандық деп санайтындар арасында дау тудырды". Малияның сөзіне қарағанда, "1917 жылдан бері сексен жылдан астам уақыт өткен соң, марксистік-лениндік құбылыс тудырған маңызды сұрақтарды терең зерттеуге көшпедік" және "Совет Ресейіндегі режимнің міндетті идеологиясы маңызды тарихнаманың дамуына кедері келтірді", сондай-ақ "коммунизмді зерттеу соңғы кезге дейін батыстық ғалымдардың үлесіне тиді" деді. Малия былай деп жазады: "Қара кітап – 1917 жылғы Ресейден 1989 жылғы Ауғанстанға дейінгі Ленинизмнің 'қылмыстарын, террорларын және репрессияларын' жүйелі түрде баяндап, оқиғаның нақты ауқымын анықтауға жасалған алғашқы әрекет". Малия сонымен қатар "жақсы Ленин/жаман Сталин" деген аңызға қарсы пікір білдіріп, "коммунизмнің мистикалық 'бұрылыс' оны жолдан шығарғанға дейін жақсы, бастапқы кезеңі болған емес" деді. Ол Ленин бастапқыда азамат соғысын күткенін және қалағандығын айтты, ол "барлық 'сынып жауларын' жоюға бағытталған", және бұл соғыс, негізінен шаруаларға қарсы, 1953 жылға дейін аз үзілістермен жалғасты. Малия одан әрі "қызыл террорды революцияға дейінгі саяси мәдениеттің жалғасы ретінде түсіндіруге болмайды", оның орнына ол "жаңа революциялық тәртіптің әдейі саясаты; оның ауқымы мен адамдық емес сипаты ұлттық тарихтағы кез келген нәрседен асып түседі" деді. Малия ""позитивист" әлеуметтік ғалымдар моральдық сұрақтардың өткенді түсіну үшін маңызды емес екенін айтты" деп өкініш білдіріп, бұл көзқарасты "саясат пен идеологияны барлық жерде антропологияға дейін төмендетті" деп сынады. Малияның пікірінше, коммунизмді зерттеудегі батыстық тарихнамадағы "басты проблема" – "батыстық эмпирикалық зерттеулердің тұжырымдамалық жеткіліксіздігі". Малия "осы жеткіліксіздік коммунизмді әлеуметтік процестің таза өнімі ретінде, зарарсызданған және құндылықсыз режимде түсінуге болатындығы туралы болжамнан туындайды" деді, сондай-ақ "зерттеушілер қазан революциясы жұмысшылардың көтерілісі болғанын, партиялық төңкеріс емес деп тоқтамай айтады, бірақ бұл соңғысы біріншісіне сүйенгені анық". Малияның сөзіне қарағанда, "коммунистік тарихтың басты мәселесі партияның уақытша жұмысшы 'базасы' емес; Октябрьдің жеңімпаздары өздерінің тұрақты төңкерісімен кейін не істеді, және осы мәселе әлі толық зерттелмеген". Малия содан кейін "большевиктер құрғаннан гөрі жақсы кеңес социализмі туралы үміттер беретін екі қиял" туралы айтады. Біріншісі – "Сталинге қарсы Бухариннің баламасы", оны Малия "социализмге зорлықсыз, нарықтық жол ұсынатын тезис" деп сипаттайды, яғни Маркстің толық социализмі, ол жеке меншік, пайда және нарықты толық жоюды талап етеді. Екіншісі "Сталиннің 1929-1933 жылдардағы 'жоғарыдан төңкерісінің' түп себебін партия белсенділері мен жұмысшылардың Бухаринге жақын 'бұржуазиялық' мамандарға қарсы төменнен келген 'мәдени төңкерісінде' табуға тырысады, бұл төңкеріс ақырында фабрикадан жоғарыға қарай үлкен әлеуметтік көтеріліске әкелді". Малия "әлдеқім коммунистік құбылысқа әлеуметтік емес, моральдық көзқарас арқылы, көп зерттелген кеңес әлеуметтік процесінің құрбандарын, апаттың ауқымына пропорционалды ғылыми қызығушылықты ешқашан тудырмаған ауқымда дұрыс түсінуге болады" деп жазады.

In his foreword to the English language and American edition, Malia states that "Communism has been the great story of the twentieth century" and "it had come to rule a third of mankind and seemed poised to advance indefinitely. For seven decades it haunted world politics, polarizing opinion between those who saw it as the socialist end of history and those who considered it history's most vital tyranny." According to Malia, "more than eighty years after 1917, probing examination of the Big Questions raised by the Marxist Leninist phenomenon has hardly begun" and that "a serious historiography was precluded in Soviet Russia by the regime's mandatory ideology", further stating that "scholarly investigation of Communism has until recently fallen disproportionately to Westerns." Malia writes that "The Black Book offers us the first attempt to determine, overall, the actual magnitude of what occurred, by systematically detailing Leninism's 'crimes, terror, and repression' from Russia in 1917 to Afghanistan in 1989." Malia also argues against what he terms "the fable of 'good Lenin/bad Stalin'", stating that there never was a "benign, initial phase of Communism before some mytical 'wrong turn' threw it off track", claiming that Lenin expected and wanted from the start a civil war "to crush all 'class enemies'; and this war, principally against the peasants, continued with only short pauses until 1953." Malia further says that the Red Terror "cannot be explained as the prolongation of prerevolutionary political cultures", but rather as "a deliberate policy of the new revolutionary order; and its scope and inhumanity far exceeded anything in the national past." Malia laments that "'Positivist' social scientists have averred that moral questions are irrelevant to understanding the past" and criticizes this perspective by arguing that it "reduces politics and ideology everywhere to anthropology." According to Malia, there is a "basic problem" in Western historiography of Communism which he describes as "the conceptual poverty of the Western empirical effort." Malia states that "[t]his poverty flows from the premise that Communism can be understood, in an aseptic and value free mode, as the pure product of social process", faulting that "researches have endlessly insisted that the October Revolution was a workers' revolt and not a Party coup d'état, when it was obviously the latter riding piggyback on the former." According to Malia, "the central issue in Communist history is not the Party's ephemeral worker 'base'; it is what the intelligentsia victors of October later did with their permanent coup d'etat, and so far this has scarcely been explored." Malia then goes on to describe "two fantasies holding out the promise of a better Soviet socialism than the one the Bolsheviks actually built." The first one is "the 'Bukharin alternative' to Stalin" which Malia describes as "a thesis that purports to offer a nonviolent, market road to socialism—that is, Marx's integral socialism, which necessitates the full suppression of private property, profit, and the market." The second one "purports to find the impetus behind Stalin's 'revolution from above' of 1929–1933 in a 'cultural revolution' from below by Party activists and workers against the 'bourgeois' specialists dear to Bukharin, a revolution ultimately leading to massive upward mobility from the factory bench." Malia writes that "perhaps a moral, rather than a social, approach to the Communist phenomenon can yield a truer understanding for the much investigated Soviet social process claimed victims on a scale that has never aroused a scholarly curiosity at all proportionate to the magnitude of the disaster."

Коммунизм мен нацизмді салыстыру

1997 жылдың 12 қарашасында Францияның сол кездегі Премьер-министрі және социалист Лайонель Жоспен кітаптағы талаптарға жауап беріп, Ұлттық Ассамблеяға: «1917 жылғы революция ғасырдың маңызды оқиғаларының бірі болды. Егер [Француз Коммунистік партиясы (ФКП)] Сталиндікті айыптауға сонша уақыт кеткен болса, оны бәрібір жасады» деді. Жоспен «ФКП өзінің тарихынан сабақ алды. Ол менің үкіметімде өкілдік етіп, мен осыған қоршақпын» деп қосты. 1997 жылдың 21 қарашасында «Ди Цайт» газетіне берген сұхбатында Куртуа: «Менің ойымша, нацистердің яһудилерге қарсы геноциді ерекше емес» деді. Тарихшы Амир Вайнер: «Нацизммен салыстыру қажет. Бұл өзара міндеттемелердің негізінде әлеуметтік инженерияны зорлықпен жүзеге асыру, одан туындаған демографиялық, психологиялық және этикалық салдарлар және екі жүйе де бір-бірін үнемі бақылап отыратыны үшін орынды» деп жазды. Өкінішке орай, «Қара кітаптың» авторлары бұл салыстыруды өлтіру санын есептеумен шектеп, коммунистерді шамамен 100 миллион адамды, ал нацистерді 25 миллион адамды өлтірген деп айыптады. Мұндай тәсіл ең жақсы жағдайда тарихи емес және ар-ұяты жоқ». Көптеген сарапшылар Куртуаның коммунизмді нацизммен салыстыруын, кітаптың кіріспесінде «олар сипаттаған 'қылмыстар, террор және қуғын-сүргін' көпшілігінен жалпы жұртшылықтың хабары жоқ» деген талабын қабылдамады. 2000 жылдың 21 қыркүйегінде Верт «Ле Монд» газетіне: «Коммунизм мен нацизмді неғұрлым көп салыстырсаң, айырмашылықтар соғұрлым анық көрінеді» деді. Вайнер: «Сталиннің ізбасарлары ГУЛАГ қақпаларын ашқанда, 3 миллион тұтқын үйлеріне оралуға рұқсат алды. Одақтастар нацистік өлім лагерлерін азат еткенде, олар өлім жазасына кесілетінін білген мыңдаған адам сүйектерін тапты» деп жазды. Тарихшы Рональд Григор Сунь Куртуаның коммунизмнің 100 миллион құрбанын нацизмнің 25 миллион құрбанымен салыстыруы «Екінші дүниежүзілік соғыста қаза болған 40–60 миллион адамды» ескермегенін, бұл соғысқа Сталин емес, Гитлер кінәлі екенін айтты. Философ Скотт Сехонмен бірге антрополог және постсоциалистік гендерлік зерттеулер ғалымы Кристен Годзи Куртуаның нацизмге қатысты өлім санының бағасы Екінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқандарды «ыңғайлы түрде» жойғанын айтты. «Ле Монд» газетінің кем дегенде бір зерттеушісі даудың негізгі себебі болған кіріспеге антисемиттік деп айыптады, ал басқа сыншылар да оны антисемиттік деп айыптады, бірақ Малия бұл айыптамамен келіспеді. «Табиғат, қоғам және ой» академиялық журналында марксистік философ Роберт Штайгервальд: «Кітаптың басты тезисі мынадай: біздің ғасырдың басты қылмысы Холокост емес, коммунизмнің болуы» деп жазды. «Сандарды манипуляциялау арқылы – Гитлердің салдарынан 25 миллион адам қаза тапты, коммунизм салдарынан дүние жүзінде 100 миллион адам қаза тапты – коммунизм фашизмнен төрт есе жаман және Холокост ерекше жаман қылмыс емес деген ой туды». Жак Семелен Куртуа мен Марголеннің «кластық геноцидті нәсілдік геноцидке теңегенін» жазады. Майкл Маннмен бірге олар «нацизм мен коммунизмді салыстыру туралы пікірталастарға» үлес қосты, Семелен бұл теорияның «Коммунизмнің қара кітабында» дамығанын айтты. Марголин Вертпен бірге «Ле Монд» газетінде жарияланған жауапта осы салыстыруға тоқталды; «бір-бірінен ажыратылмаған зұлымдықтар» емес, идеологиядағы айқын айырмашылықты атап өтті. Куртуа 1997 жылы сол газетте мақала жариялады. Верт коммунистік мемлекеттер жасаған барлық қылмыстарды коммунизмге жатқызу идеясын «либералды деп аталатын барлық елдерде жасалған қылмыстарды либералдардың бетіне тастау» идеясымен салыстырды. Тарихшы Анджей Пацковскийдің айтуынша, тек Куртуа ғана коммунизм мен нацизмді салыстырды, ал кітаптың басқа бөлімдері «әдетте, тар мағыналы монографиялар болып табылады, олар жалпы түсініктеме беруге тырыспайды». Пацковский «бір жағынан, өзінде деструктивті идеологияға, ашық түрде геноцидті жоспарлаған және барлық көршілес (әрі тек көршілес емес) мемлекеттерге қарсы агрессия күн тәртібіне ие идеологияға, ал екінші жағынан, айқын қарама-қайшы болып көрінген, адамзат теңдік пен әлеуметтік әділдікке қол жеткізуге деген дүниежүзілік тілекке негізделген және бостандыққа үлкен серпіліс уәде еткен идеологияға» бірдей әділдік стандарттарын қолдануға бола ма деп ойлайды. Бұл жақсы сұрақ болса да, бұл жаңалық емес және орынсыз, өйткені «Коммунизмнің қара кітабы» «коммунизм идеологиясы туралы немесе коммунизм мемлекет құру құбылысы туралы» емес». 2001 жылы «Human Rights Review» журналында жарияланған мақаласында Владимир Тисмянеану: «Олардың арасындағы талдамалық айырмашылықтар әрине маңызды, және кейде Куртуа оларды жеткілікті түрде баса көрсетпейді, бірақ буржуазиялық құқық мемлекетіне, адам құқықтарына және нәсіл мен кластық айырмашылықтарға қарамастан адамзаттың жалпыламалығына деген толық жек көрушіліктегі олардың ортақтығы менің ойымша күмәнсіз» деді. Тисмянеану бұл салыстыруды жасағанда Куртуа Василий Гроссманның «Өмір мен тағдыр» және «Мәңгі ағып тұратын» атты еңбектеріндегі бұрынғы зерттеулеріне сүйенгенін айтты. 2012 жылы Тисмянеану: «Коммунизм жағдайында бастапқы уәделерге қарамастан, қылмыстық тәжірибелерге айналған ішкі динамиканы анықтауға болады. Басқаша айтқанда, реформалар іздеуге, тіпті «адам беті бар социализмге» коммунистік әлемде мүмкіндік болды, бірақ мұндай нәрсе нацизмде мүмкін емес еді. Теория мен практика арасындағы, немесе кемінде марксистік (немесе социалистік) гуманистік сенім мен лениндік, сталиндік (немесе маоистік, немесе қызыл кхмерлік) тәжірибелер арасындағы алшақтық тек зияни фантазия емес» деп жазды.

On 12 November 1997, the then Prime Minister of France and Socialist Lionel Jospin responded to the book's claims and declared to the National Assembly that "the Revolution of 1917 was one of the great events of the century. And if the [French Communist Party (PCF)] had taken so long to denounce Stalinism, it had done so anyway." Jospin added that "the PCF had learned the lessons from its history. It is represented in my government and I'm proud of it." In a 21 November 1997 interview with Die Zeit, Courtois stated: "In my opinion, there is nothing exceptional about the Nazi genocide against the Jews." Historian Amir Weiner wrote: "The comparison with Nazism is inevitable. It is merited on the grounds of the mutual commitment to social engineering through violent means; the ensuing demographic, psychological, and ethical implications; and, not least, the fact that both systems constantly scrutinized one another. Unfortunately, the authors of the Black Book reduce the comparison to body counting, charging communists with killing nearly 100 million people and the Nazis, 25 million. At best, this approach is ahistorical and demeaning." Many observers have rejected Courtois' numerical and moral comparison of communism to Nazism in the introduction, the claim made in the book that "a lot of what they describe 'crimes, terror, and repression' has somehow been kept from the general public", According to Werth, there was still a qualitative difference between communism and Nazism, stating: "Death camps did not exist in the Soviet Union." On 21 September 2000, Werth further told Le Monde: "The more you compare Communism and Nazism, the more the differences are obvious." Weiner wrote that "[w]hen Stalin's successors opened the gates of the Gulag, they allowed 3 million inmates to return home. When the Allies liberated the Nazi death camps, they found thousands of human skeletons barely alive awaiting what they knew to be inevitable execution." Historian Ronald Grigor Suny remarked that Courtois' comparison of 100 million victims of Communism to 25 million victims of Nazism leaves out "most of the 40–60,000,000 lives lost in the Second World War, for which arguably Hitler and not Stalin was principally responsible." Alongside philosopher Scott Sehon, anthropologist and postsocialist gender studies scholar Kristen Ghodsee commented that Courtois' death toll estimate for Nazism "conveniently" excludes those killed in World War II. At least one scholar in Le Monde denounced the introduction, the main source of controversy, as antisemitic, and other critics also denounced it as antisemitic, a charge Malia disagreed with. In the Nature, Society, and Thought academic journal, Marxist philosopher Robert Steigerwald wrote: "The book's main thesis reads thus: our century's fundamental crime was not the Holocaust, but rather the existence of Communism. Through the manipulation of numbers—only twenty five million human lives fell victim to Hitler, one hundred million to Communism worldwide—the impression is created that Communism is four times worse than fascism and that the Holocaust was not a uniquely evil crime." Jacques Sémelin writes that Courtois and Margolin "view class genocide as the equivalent to racial genocide." Alongside Michael Mann, they contributed to "the debates on comparisons between Nazism and communism", with Sémelin describing this as a theory also developed in The Black Book of Communism. Margolin, along with Werth, addressed this comparison in a response printed in Le Monde; rather than "indistinguishable evils", they emphasized a marked distinction in ideology. Courtois responded in the same newspaper with an essay in 1997. Werth compared the idea to ascribe all crimes committed by Communist states to communism with the idea to "throw in the face of a liberal the crimes committed in all the countries that claimed to be liberal." According to historian Andrzej Paczkowski, only Courtois made the comparison between Communism and Nazism, while the other sections of the book "are, in effect, narrowly focused monographs, which do not pretend to offer overarching explanations." Paczkowski wonders whether it can be applied "the same standard of judgment to, on the one hand, an ideology that was destructive at its core, that openly planned genocide, and that had an agenda of aggression against all neighboring (and not just neighboring) states, and, on the other hand, an ideology that seemed clearly the opposite, that was based on the secular desire of humanity to achieve equality and social justice, and that promised a great leap of forward into freedom", and states that while a good question, it is hardly new and inappropriate because The Black Book of Communism is not "about communism as an ideology or even about communism as a state building phenomenon." In a 2001 article for Human Rights Review, Vladimir Tismăneanu stated that while "[a]nalytical distinctions between them are certainly important, and sometimes Courtois does not emphasize them sufficiently", their "commonality in terms of complete contempt for the bourgeois state of law, human rights, and the universality of humankind regardless of spurious race and class distinctions is in my view beyond doubt." Tismăneanu said that in making this comparison, Courtois was drawing on Vasily Grossman's earlier explorations of the same theme in Life and Fate and Forever Flowing. In 2012, Tismăneanu wrote that "in the case of communism one can identify an inner dynamic that could and did in fact contrast the original promises to the sordidly criminal practices. In other words, there was a possible search for reforms, and even for socialism with a human face, within the communist world, but such a thing would have been unthinkable under Nazism. The chasm between theory and practice, or at least between the moral humanist Marxian (or socialist) creed, and the Leninist, Stalinist (or Maoist, or Khmer Rouge) experiments was more than an intellectual fantasy."

Стефан Куртуа

Куртуа коммунизм мен нацизмді ерекше, бірақ салыстырмалы тоталитарлық жүйелер деп санайды, коммунистік режимдердің "нацистердің шамамен 25 миллион құрбанына қарсы шамамен 100 миллион адамды" өлтіргенін мәлімдейді. Куртуа нацистік Германияның жаппай қырып жою әдістері кеңестік әдістерден алынғанын айтады. Мысал ретінде Куртуа нацистік СС офицері Рудольф Хессті келтіреді, ол әйгілі Аушвиц концлагерін ұйымдастырған: "Рейх қауіпсіздік бас кеңсесі коменданттарға ресейлік концлагерлер туралы толық есептерді жіберді. Онда бұрынғы тұтқындардың қашып құтылуларының арқасында алынған мәліметтер бойынша ресейлік лагерьлердегі жағдай мен ұйымдастырылу егжей-тегжейлі сипатталды. Көптеп мәжбүрлеу еңбегі арқылы орыстар бүкіл халықтарды жойғаны туралы айрықша назар аударылды". Оның пікірлері мен салыстырулары сыншылар тарапынан антисемиттік деп бағаланды. Визель комиссиясының баяндамасында Гулаг құрбандарын Холокост құрбандарымен салыстыру Холокостты жөнге келтіру әрекеті ретінде сынға алынды. Куртуа өзін айыптаулардан қорғанып, орыс еврей жазушысы Василий Гроссманның сөздерін келтірді, ол кулактардың балаларының өлімін газ камераларына тығылған еврей балаларының өлімімен салыстырған. Куртуа Кавказдағы халықтарға және Кеңес Одағындағы ірі әлеуметтік топтарға қарсы жасалған кеңестік қылмыстарды геноцид деп санауға болатынын және олардың нацистік партияның ұқсас саясатынан көп ерекшеленбейтінін мәлімдеді. Куртуа үшін коммунистік және нацистік жүйелердің екеуі де "адамзаттың бір бөлігін өмір сүруге лайықсыз деп санады. Айырмашылығы – коммунистік модель таптық жүйеге, ал нацистік модель нәсілге және аумаққа негізделген". Куртуа былай деп жазады: "Осы жерде "сыныптың" геноциді "жарыстың" геноцидімен тең болуы мүмкін. Сталиндік режимнің аштықтан құтылу салдарынан украиналық кулақтың баласын қасақана аштықтан өлтіру, нацистік режимнің аштықтан құтылу салдарынан Варшава геттосындағы еврей баласының аштықтан өлтіруімен бірдей". Куртуаның сөзіне қарағанда, "нақты фактілер коммунистік режимдердің шамамен 100 миллион адамды құрбан еткенін, ал нацистердің шамамен 25 миллион адамды құрбан еткенін көрсетеді". Куртуа сондай-ақ былай дейді: "Еврей геноциді қазіргі заманғы варварлықтың символына айналды, 20 ғасырдағы жаппай террордың белгісі болды. Соңғы кезде еврей геноцидін ерекше қылмыс ретінде сипаттауға тырысып, Холокостқа ғана назар аудару коммунистік әлемдегі басқа да ұқсас оқиғаларды бағалауға кедергі келтірді. Ақыр соңында, геноцидті жоюға көмектескен жеңімпаздардың өзі сол әдістерді қолданған болуы мүмкін деген ойға келгенде, адамдар көбінесе өздерін құмға көмуді жөн көреді".

Courtois considers Communism and Nazism to be distinct yet comparable totalitarian systems, stating that Communist regimes have killed "approximately 100 million people in contrast to the approximately 25 million victims of the Nazis." Courtois claims that Nazi Germany's methods of mass extermination were adopted from Soviet methods. As an example, Courtois cites the Nazi SS official Rudolf Höss who organized the infamous extermination camp, Auschwitz concentration camp, writing: "The Reich Security Head Office issued to the commandants a full collection of reports concerning the Russian concentration camps. These described in great detail the conditions in, and organization of, the Russian camps, as supplied by former prisoners who had managed to escape. Great emphasis was placed on the fact that the Russians, by their massive employment of forced labor, had destroyed whole peoples." His remarks and comparisons were deemed by critics to be antisemitic. A report by the Wiesel Commission criticized the comparison of Gulag victims with Jewish Holocaust victims as an attempt at Holocaust trivialization. Courtois defended himself from the charges by citing the Russian Jewish writer Vasily Grossman, who compared the deaths of kulaks' children to those of Jewish children who were put in the gas chambers. Courtois states that the Soviet crimes against peoples living in the Caucasus and of large social groups in the Soviet Union could be called genocide and were not very much different from similar policies by the Nazi Party. For Courtois, both Communist and Nazi systems deemed "a part of humanity unworthy of existence. The difference is that the Communist model is based on the class system, the Nazi model on race and territory." Courtois writes: "Here, the genocide of a 'class' may well be tantamount to the genocide of a "race"—the deliberate starvation of a child of a Ukrainian kulak as a result of the famine caused by Stalin's regime 'is equal to' the starvation of a Jewish child in the Warsaw ghetto as a result of the famine caused by the Nazi regime. According to Courtois, "the intransigent facts demonstrate that Communist regimes have victimized approximately 100 million people in contrast to the approximately 25 million of the Nazis." Courtois further says that "the Jewish genocide became a byword for modern barbarism, the epitome of twentieth century mass terror. More recently, a single minded focus on the Jewish genocide in an attempt to characterize the Holocaust as a unique atrocity has also prevented the assessment of other episodes of comparable magnitude in the Communist world. After all, it seems scarcely plausible that the victors who had helped bring about the destruction of a genocidal apparatus might themselves have put the very same methods into practice. When faced with this paradox, people generally preferred to bury their heads in sand."

Мартин Малия

Малия Куртуамен толыққандай келіседі, оны "планеталық масштабтағы трагедия" деп сипаттап, құрбандардың жалпы саны түрлі бағалаулар бойынша 85 миллионнан 100 миллионға дейін жетеді. Ол "соққының толық күші" деп атаған нәрсе, осы санды шамамен 25 миллион адамды құрбан еткен нацизммен салыстыру арқылы туды дейді, яғни коммунизм нацизмге қарағанда әлдеқайда көп адам өлтірген. Малияның сөзіне қарағанда, "коммунистік трагедияның ауқымдылығы" "ХХ ғасыр тарихын терең зерттегендерге, әсіресе әртүрлі лениндік режимдерді жеке-жеке қарастырғанда, жаңалық емес". Малия Куртуаның Нюрнберг заңдары (Нюрнберг процесі) француз құқығына енгізілгендіктен, коммунизмнің "кластық геноцидін" нацизмнің "ұлттық геноцидімен" теңестіруге және оны адамзатқа қарсы қылмыс деп санауға болатыны туралы пікірін айтады. Ол Куртуаның батыс зиялыларының, коммунизмге жақын тұратындардың және коммунистік басшыларды қорғаушылардың коммунистік қылмыстарға қатысқандарын, ал олар оларды "жайылта және үнсіз" ғана мойындағанын атап өтеді. Малияның пікірінше, француз оңшылдарының нацистік Виши режимімен байланысы олардың беделін түсірген, ал "КСРО туралы шындықты білу академиялық мәселе болып есптелмеген", осы кітап жарық көргенге дейін. Содан кейін Малия парламентте көпшілікті құру үшін коммунистердің дауысына мұқтаж болған социалистік премьер-министр Лионель Жоспен мысалын келтіреді. Галлистік емес оңшылдар кітапты Жоспин үкіметін "өкініш білдірмейтін 'қылмыстық' одақтастарын қорғағаны үшін" сынауға пайдаланса, галлистер "қиын жағдайда қалды". Малия нацизмнің "ерекше ерекшелігі" Холокост екенін, ол тарихи тұрғыдан бірегей екенін айтады. Ол "Гитлер мен нацизм Батыс баспаларында және теледидарында үнемі кездеседі", ал "Сталин мен коммунизм тек сирек кездеседі", бұрынғы коммунистердің мәртебесі ешқандай жарыс тудырмайды деп өкінеді. Малия сондай-ақ нацистік және сталиндік дестабилизациядағы екі стандартты атап өтеді, бұрынғы австрия президенті Курт Вальдхаймның мысалын келтіреді, ол "нацистік өткені ашылғаннан кейін бүкіл әлемде жазаланды", ал коммунистерге осындай қарау көрсетілмеді, коммунистік ескерткіштер бұрынғы коммунистік мемлекеттерде әлі де тұр. Малия либералды "Ле Монд" газетінің пікірін келтіріп, "Пномпеннен Парижге дейін бір ғана коммунистік қозғалысты айту дұрыс емес. Керісінше, қызыл кхмерлердің қаһары үшінші әлемдегі Руандадағы этникалық қырғынға ұқсас, немесе Азиядағы 'ауылдық' коммунизм Еуропадағы 'қалалық' коммунизмнен түбегейлі өзгеше; немесе Азиялық коммунизм шын мәнінде тек отаршылдыққа қарсы ұлтшылдық" дейді, сондай-ақ "әртүрлі әлеуметтік қозғалыстарды біріктіру" - "коммунизмге қарсы, және сол жаққа қарсы құрбандықтар санын арттыруға бағытталған амал" деп қосады. Ол мұны "Еуроцентристік қарапайымдық" деп айыптайды. Малия консервативті "Le Figaro" газетінің жауабын келтіріп, "коммунизмді ақтау үшін редукционистік әлеуметтануды қолдану", "марксистік-лениндік режимдер бүкіл әлемде бірдей идеологиялық және ұйымдық қалыпқа түседі" және "бұл маңызды тұжырымның да ескерту мағынасы бар: қандай да бір бағыттағы социалистерге сол жақтағы олардың әрқашан бар жауыздарына қарсы тұруға сенуге болмайды (сол халықтық майдандар кездейсоқ болған жоқ)" дейді. Малия саясатты және идеологияны антропологияға дейін төмендету арқылы "бізді Ханна Арендтпен қарама-қарсы, 'нацистік/советтік ұқсастықтар' ден қоюды нақты 'тоталитарлық' құбылыс ету үшін жеткіліксіз екендігіне сендіреді" деп жазады. Ол бұл аргументті сынға алып, "нацистік/коммунистік жүйелер мен Батыс жүйелерінің айырмашылығы 'сапалық емес, сандық' екенін" мәлімдейді. Сондықтан, оларды теңестіру үшін коммунистік және нацистік террорды ерекшелеу, суық соғыстың жамандауы - егерде жиырма бес жыл бойы 'ревизионистік', әлеуметтік редукционистік советтанудың идеологиялық мағынасы болса" дейді. Ол одан әрі "бұл факт үшін факт" көзқарасы коммунистік террордың коммунистік емес екенін көрсетеді, және, көрінеді, нацистік террордың да нацистік емес екенін көрсетеді" деп сынға алады. Ол "қанды кеңес эксперименті үлкен сұр антропологиялық бұлыңғырлықта банальдалады; және Кеңес Одағы кез-келген басқа дәуірдегі басқа бір елге айналады, басқа режимнен артық да, кем де емес" деп мәлімдейді және мұны "көзсіздік" деп жоққа шығарады. Малияның пікірінше, "адамның моральдық үкім шығару мәселесі" "өткенді түсінуден, және адам болудан ажырамас".

Malia strongly agrees with Courtois, describing it as "a 'tragedy of planetary dimensions' , with a grand total of victims variously estimated by contributors to the volume at between 85 million and 100 million" and stating that what he terms the "full power of the shock" was "delivered by the unavoidable comparison of this sum with that for Nazism, which at an estimated 25 million turns out to be distinctly less murderous than Communism." According to Malia, "[t]he shocking dimensions of the Communist tragedy" are "hardly news to any serious student of twentieth century history, at least when the different Leninist regimes are taken individually." Malia mentions Courtois' argument that since Nuremberg jurisprudence (Nuremberg Trials) is incorporated into French law, the "class genocide" of Communism can be equated with the "race genocide" of Nazism and categorized as a crime against humanity. He states that Courtois raised the point of how Western intellectuals, Communist sympathizers and apologists for Communist leaders were complicit in Communist crimes, and that they only rejected them "discreetly and in silence." According to Malia, the French right has been tainted by its association with the Nazi Vichy regime, whereas "'knowing the truth about the U. S. S. R.' has never been an academic matter" until the time the book was published. Malia then cites the example of the Socialist prime minister Lionel Jospin, who was in need of Communist votes to gain a parliamentary majority. While the non Gaullist right cited the book to attack the Jospin government "for harboring allies with an unrepented 'criminal past'", the Gaullists "remained awkwardly in place." Malia writes that the "ultimate distinguishing characteristic" of Nazism is the Holocaust which, according to Malia, is considered as historically unique. He laments that "Hitler and Nazism are now a constant presence in Western print and on Western television", while "Stalin and Communism materialize only sporadically", with the status of former Communists carrying no stigma. Malia also laments a double standard in de Nazification and de Stalinization, citing former Austrian president Kurt Waldheim, who "was ostracized worldwide once his Nazi past was uncovered", while the same treatment was not applied to Communists, with Communist monuments still standing in the former Communist states. Malia cites the liberal Le Monde as arguing that "it is illegitimate to speak of a single Communist movement from Phnom Penh to Paris. Rather, the rampage of the Khmer Rouge is like the ethnic massacres of third world Rwanda, or the 'rural' Communism of Asia is radically different from the 'urban' Communism of Europe; or Asian Communism is really only anticolonial nationalism", further stating that "conflating sociologically diverse movements" is "merely a stratagem to obtain a higher body count against Communism, and thus against all the left." He criticizes this as "Eurocentric condescension." Malia cites the conservative Le Figaro, summarizing its response as "spurning reductionist sociology as a device to exculpate Communism", that "Marxist Leninist regimes are cast in the same ideological and organizational mold throughout the world", and that "this pertinent point also had its admonitory subtext: that socialists of whatever stripe cannot be trusted to resist their ever present demons on the far left (those popular fronts were no accident after all)." Malia writes that by reducing politics and ideology to anthropology, it "assure[s] us that contrary to Hannah Arendt, the 'Nazi/Soviet similarities' are insufficient to make denunciation a specifically 'totalitarian' phenomenon." He criticizes this argument by stating that "the difference between Nazi/Communist systems and Western ones is 'not qualitative but quantitative.' By implication, therefore, singling out Communist and Nazi terror in order to equate them becomes Cold War slander—the ideological subtext, as it happens, of twenty five years of 'revisionist,' social reductionist Sovietology." He further criticizes it by making the point that "this fact for fact's sake approach suggests that there is nothing specifically Communist about Communist terror—and, it would seem, nothing particularly Nazi about Nazi terror either." He states that "the bloody Soviet experiment is banalized in one great gray anthropological blur; and the Soviet Union is transmogrified into just another country in just another age, neither more nor less evil than any other regime going", and dismisses this as "obviously nonsense." For Malia, "the problem of moral judgment" is "inseparable from any real understanding of the past" and "from being human."

Моральдық теңдестік

Малия: "Коммунизм мен нацизмнің моральдық теңдестігі туралы не айтуға болады?" деп сұрайды. Малия "елу жылдық пікірталас барысында, қандай фактілер болса да, тоталитарлық зұлымдықтың дәрежесі қазіргі саясат тұрғысынан, өткен оқиғалар тұрғысынан бағаланатыны анық" және "сол және оң жақ бар болғанша, біз әрқашан екі стандартты кездестіреміз" деп жазады. Ол оларды "біріншісі үшін мейірімді теңдікке басымдық беру, ал екіншісі үшін сақтықпен тәртіпке басымдық беру ретінде" анықтайды. Малия былай дейді: "Егер қоғамды жоймайынша, ешбір принципті толығымен қолдану мүмкін болмаса, қазіргі әлем теңдікке деген тоқтаусыз қысым мен иерархияның функционалды қажеттілігі арасындағы мәңгілік шиеленісте өмір сүреді". Малия үшін осы "синдром" "коммунизмге нацизмге қарағанда олардың жасаған қатыгездіктерін бағалауда тұрақты сапалық артықшылық береді. Себебі коммунистік жобалар бастапқыда жалпыға бірдей және теңдік мақсатына ұмтылған, ал нацистік жобалар тек ұлттық эгоизмді ұсынды", осының салдарынан олардың іс-әрекеттері "салыстыруға болатын" және олардың "моральдық аурасы" "керісінше" болып келеді. Бұл аргументке сәйкес, "[м]оральдық адамның "сол жақта жауы жоқ" болуы мүмкін, мұндай көзқарас коммунистік қылмыстарға артық назар аудару "оң жақтың қолына ойнауға" әкеледі – егер антикоммунизмнің өзі либерализмге қарсы маска болмаса". Малия "Ле Монд" газетінің "Коммунизмнің қара кітабы" "уақтылы емес, себебі коммунизмді нацизммен теңестіру "соңғы оңшыл экстремистерді, яғни Ле Пенді заңдастыруға соңғы кедергіні жойды" деген пікірін келтіреді. Малия "Ле Пен партиясы және Еуропаның басқа жерлеріндегі ұсақ-түйексіз жеккөрушілік пен ксенофобиялық қозғалыстар барлық либералды демократтарды алаңдатуға лайық жаңа құбылыс" деп мәлімдегенмен, "коммунизмнің қылмыстық өткенін елемеу немесе азайту керек" дегенді білдірмейді. Малия "осындай софиздердің тұрақтылығының себебі – "Қара кітаптың" уақтылы болуының себебі" деп жазады, бұл Куртуаның кітап жазу себебіне ұқсас, "коммунизмнің қылмыстарына әлі де тарихи және моральдық тұрғыдан әділ баға берілмеді". Куртуа "Коммунизмнің қара кітабы" туралы былай дейді: "Бұл кітап – коммунизмнің қылмыстық қылықтарын зерттеуге жасалған алғашқы әрекеттердің бірі, коммунистік үкіметтің орталық аймақтарында да, әлемнің ең шалқарына дейін зерттелді. Кейбіреулер осы қылмыстардың көпшілігі халықаралық деңгейде мойындалған және мемлекет басшылары жылы қарсы алынған режимдердің ресми институттарымен бекітілген заң жүйесіне сәйкес жасалғанын айтады. Бірақ нацизмде де осылай болған жоқ па? Біз әшкерелейтін қылмыстар коммунистік режимдердің нормаларымен емес, адамзаттың жазба емес табиғи заңдарымен бағалануға тиіс". Куртуа былай дейді: "Бір елдің жасаған қылмыстарының заңдық салдары алғаш рет 1945 жылы Нюрнберг трибуналында қарастырылды, ол одақтастар тарапынан нацистер жасаған қатыгездіктерді қарау үшін ұйымдастырылды". Куртуа "Лениндік/Сталиндік режим жасаған барлық қылмыстарды және коммунистік әлемдегі қылмыстарды зерттегенде, осы үш санаттың әрқайсысына сәйкес келетін қылмыстарды көруге болады", атап айтқанда, адамзатқа қарсы қылмыстар, бейбітшілікке қарсы қылмыстар және соғыс қылмыстары.

Malia asks "What of the moral equivalence of Communism and Nazism?" Malia writes that "[a]fter fifty years of debate, it is clear that no matter what the hard facts are, degrees of totalitarian evil will be measured as much in terms of present politics as in terms of past realities" and that "we will always encounter a double standard as long as there exist a left and a right", which he "roughly define[s] as the priority of compassionate egalitarianism for the one, and as the primacy of prudential order for the other." Malia states that "[s]ince neither principle can be applied absolutely without destroying society, the modern world lives in perpetual tension between the irresistible pressure for equality and the functional necessity of hierarchy." For Malia, it is "this syndrome" which "gives the permanent qualitative advantage to Communism over Nazism in any evaluation of their quantitative atrocities. For the Communist projects, in origin, claimed commitment to universalistic and egalitarian goals, whereas the Nazi projects offered only unabashed national egoism", causing their practices to be "comparable" and their "moral auras" to be "antithetical." According to this argument, "[a] moral man can have 'no enemies to the left,' a perspective in which undue insistence on Communist crime only 'plays into the hands of the right'—if, indeed, any anticommunism is not simply a mask for antiliberalism." Malia cites Le Monde as deeming The Black Book of Communism "inopportune because equating Communism with Nazism removed the 'last barriers to legitimating the extreme right,' that is, Le Pen." While stating it is true that "Le Pen's party and similar hate mongering, xenophobic movements elsewhere in Europe represents an alarming new phenomenon that properly concerns all liberal democrats", Malia writes that in no way does it follow that "Communism's criminal past should be ignored or minimized." Malia writes that "the persistence of such sophistry is precisely why The Black Book is so opportune", much like Courtois' reasoning for writing the book that "the crimes of Communism have yet to receive a fair and just assessment from both historical and moral viewpoints." About The Black Book of Communism, Courtois further says: "This book is one of the first attempts to study Communism with a focus on its criminal dimensions, in both the central regions of Communist rule and the farthest reaches of the globe. Some will say that most of these crimes were actions conducted in accordance with a system of law that was enforced by the regimes' official institutions, which were recognized internationally and whose heads of state continued to be welcomed with open arms. But was this not the case with Nazism as well? The crimes we shall expose are to be judged not by the standards of Communist regimes, but by the unwritten code of natural laws of humanity." Courtois states that "[t]he legal ramification of crimes committed by a specific country were first confronted in 1945 at the Nuremberg Tribunal, which was organized by the Allies to consider the atrocities committed by the Nazis." Courtois writes that "[a]n examination of all the crimes committed by the Leninist/Stalinist regime, and in the Communist world as a whole, reveals crimes that fit into each of these three categories", namely crimes against humanity, crimes against peace, and war crimes.

Неміс тіліндегі басылым: "ГДР-дегі социализмнің дамуы"

Неміс тіліндегі басылымда "ГДР-дағы социализмді талдау" ("Die Aufarbeitung des Sozialismus in der DDR") деп аталатын, Кеңес Одағы қолдауындағы Шығыс Германиядағы коммунистік режим туралы қосымша тарау бар. Ол екі кіші бөлімнен тұрады: Эрхарт Нойберттің "ГДР-дегі саяси қылмыстар" ("Politische Verbrechen in der DDR") және Йоахим Гауктың "Қабылдауды түсінудегі қиындықтар" ("Vom schwierigen Umgang mit der Wahrnehmung").

Қабылдау

Тарихшы Джон Винердің айтуынша, "Коммунизмнің қара кітабы" мақтау да, сын да алды. Бұл кітап Францияда әсіресе даулы болды, себебі ол 1997 жылы нацистік қызметтесі Морис Папонның адамзатқа қарсы қылмыстары бойынша сотталу кезінде жарық көрді – ол Бордодан еврейлерді Гитлердің өлім лагерлеріне депортациялауда рөл атқарған. Папонның адвокаттары кітапты қорғанысқа дәлел ретінде ұсынды. "Коммунизмнің қара кітабы" Шығыс Еуропада ерекше ықпал етті, онда ол белгілі саясаткерлер мен зиялылар тарапынан сынсыз қабылданып, кеңінен тарады. Осы зиялылардың көптегені оны радикалды оңшылдардың арасында танымал болған терминология мен ұғымдарды пайдалана отырып, насихаттады. Саяси ғалым Стэнли Хоффманның пікірінше, "осы алып кітап, 11 тарихшы, әлеуметтанушы және журналистердің еңбектерінің қорытылған жиынтығы, мазмұнымен емес, Францияда қозғаған әлеуметтік дауылмен маңызды. Верт пен оның бірқатар әріптестеріне қарсы болған нәрсе – "өлгендердің саны туралы деректерді манипуляциялау" (Куртуа шамамен 100 миллион адам, оның ішінде Қытайда 65 миллион адам туралы айтады); "соққы беруге арналған формулаларды қолдану, фашизм, нацизм және коммунизмнің салыстырмалылығын, тіпті теңдестігін көрсетуге бағытталған тарихтарды біріктіру". Шындығында, егер Куртуа көбірек ұстамдылық танытқанда, нәтижелірек болар еді".

Академиялық баспасөз

Кітаптың коммунистік мемлекеттердегі оқиғаларды сипаттайтын тараулары көбінесе мақталып, ал Куртуаның кітабының кіріспесінде жасаған кейбір жалпыламалары ғылыми және саяси тұрғыдан сынға ұшырады. Сонымен қатар, кітаптың үш негізгі авторы (Карел Бартошек, Жан-Луи Марголин және Николя Верт) Куртуаның кіріспедегі мәлімдемелерінен жазбаша бас тартып, оның редакциялық тәсіліне сын айтты. Марголин мен Верт Куртуаның 100 миллион адам қаза болғанын көрсетуге "ұмтылғанын", бұл "әлсіз және жартылай зерттелген" нәтижеге әкелді деп санайды, оны белгілі бір елдердегі қаза болғандардың санын артырып көрсетуі үшін кінәлады және коммунизм мен нацизмді салыстыруға қарсы болды. Бірнеше рецензент Верттің "Мемлекет өз халқына қарсы" атты еңбегін кітаптағы ең маңызды және жақсы зерттелген материал ретінде атап көрсетті. Тарихшы Рональд Аронсон: "[Верт] бақытымызға орай, сандарды азайтуға немесе көбейтуге тырыспайды, керісінше, не болғанын дәл анықтауға ұмтылады", - деді. Тарихшы Питер Кенез Верт жазған тарауды сынға алып, "Верт өте салмақты емес тарихшы болуы мүмкін. Ол 1917 жылғы қазан айындағы большевиктердің санын 2000 деп көрсеткен, бұл күлкілідей төмен баға. Ол Лениннің Александр Шляпниковқа жазған хатынан үзінді келтіріп, күнін 1917 жылғы 17 қазан деп көрсеткен; бұл хат сол кезде жазылуы мүмкін емес, себебі онда Ленин патша үкіметін жеңу және соғысты азаматтық қақтығысқа айналдыру қажеттігі туралы айтады. Ол Польшаны басып алуда 1915 жылы неміс әскерінің емес, австро-венгр әскерінің жеңіске жеткенін айтады. Ол Уақытша үкіметті "сайланған" деп сипаттайды. Ол азаматтық соғыс кезіндегі шаруалар көтерілісінің қызылдарға қарағанда ақтарға көбірек зиян келтіргенін дұрыс емес жазады және т.б." Тарихшы Майкл Эллман 1946-1947 жылдардағы кеңестік аштықта "кем дегенде 500 000" адам қаза тапқан деген кітаптың бағасы "өте консервативті, себебі нақты құрбан болғандардың саны одан да көп болған", 1 000 000–1 500 000 адамның артық өлімі болған. Хироаки Куромия және Марк Таугер сияқты тарихшылар 1933 жылғы аштықтың негізінен жасанды және геноцидтік болды деген авторлардың тезисін сынға алды. Журналист Жиль Перро кітаптың халықаралық факторларды, соның ішінде әскери араласуды, басып алуды, санкцияларды және төңкерістерді коммунистік тәжірибеге тигізген әсерін ескермегенін айтты. Тарихшы Александр Даллин "[мажарстан бастап Ауғанстанға дейінгі барлық оқиғалардың бір мәні бар ма, сондықтан олар марксистік немесе коммунистік деп аталғаны үшін бірге қарастырылуға лайық па" деген сұраққа авторлар жиі тоқталмайды. Тарихшылар Йенс Мекленбург пен Вольфганг Випперманн Пол Поттың Камбоджадағы оқиғалары мен Иосиф Сталиннің Кеңес Одағы арасындағы байланыстың анық емес екенін және Пол Поттың Парижде марксизмді зерттеуі радикалдық кеңестік индустриализм мен Кхмер Руждің қастандық антиурбанизмін бір категорияға қосу үшін жеткіліксіз екенін жазды. Тарихшы Майкл Дэвид Фокс сандарды, сондай-ақ коммунистік өлім-жітімнің бір категориясы бойынша байланыссыз оқиғаларды біріктіру идеясын сынға алды, Куртуаны олардың манипуляциясы мен қасақана көбейтуі үшін айыптады, бұл коммунизм нацизмнен гөрі үлкен жамандық деген идеяны қолдау үшін ұсынылған. Әсіресе, Дэвид Фокс өлімдерді белгілі бір "жалпы коммунизм" тұжырымдамасымен байланыстыру идеясын сынға алды, ол интеллектуалдар құрған партиялық қозғалыстардың ортақ белгісі ретінде анықталды. Дэвид Фокс сондай-ақ "Малияның бұрынғы совет тарихындағы қайта қараушыларды Дэвид Ирвинг және басқа да Холокостты жоққа шығаратын адамдармен салыстыруы мен риторикалық теңеуі" "идеологиялық қадам" екенін айтты. Тарихшы Тони Джадт былай деп жазды: "Жақсы ниетті негізін қалаушылар туралы миф – жақсы патша Ленинді оның зұлым мұрагерлері сатып кеткені – мәңгілікке тоқтатылды. Ешкім коммунизмнің қылмыстық сипаты туралы білмеймін немесе белгісіз деп айта алмайды". "Тарих: Жаңа кітаптарға шолу" еңбегінде Джек М. Лаубер оның әсерін Александр Солженицынның "ГУЛАГ архипелагы" кітабымен салыстырды. Саяси ғалым Владимир Тисманяну, Шығыс Еуропаға қатысты зерттеулер жүргізген кезде "Коммунизмнің қара кітабы лениндік нұсқадағы коммунизмнің (әдеттегі догманы тек осылай ғана жүзеге асырған деп мойындауға болады) жеке адамның құқықтары мен бостандығына қарсы екенін дәлелдеді" деді. Ресей ғылым академиясының тарих институтының журналы "Русская история" журналында Дженифер Вайнот былай деп жазды...

Whereas chapters of the book that describe the events in separate Communist states were praised for the most part, some generalizations made by Courtois in the introduction to the book became a subject of criticism both on scholarly and political grounds. Moreover, three of the book's main contributors (Karel Bartosek, Jean Louis Margolin, and Nicolas Werth) publicly disassociated themselves from Courtois' statements in the introduction and criticized his editorial conduct. Margolin and Werth felt that Courtois was "obsessed" with arriving at a total of 100 million killed, which resulted in "sloppy and biased scholarship", faulted him for exaggerating death tolls in specific countries, and rejected the comparison between Communism and Nazism. Several reviewers have singled out Werth's "State against Its People" as being the most notable and best researched contribution in the book. Historian Ronald Aronson stated that "[Werth] is concerned, fortunately, neither to minimize nor to maximize numbers, but to accurately determine what happened." Historian Peter Kenez criticized the chapter written by Werth, arguing that "Werth can also be an extremely careless historian. He gives the number of Bolsheviks in October 1917 as 2,000, which is a ridiculous underestimate. He quotes from a letter of Lenin to Alexander Shliapnikov and gives the date as 17 October 1917; the letter could hardly have originated at that time, since in it Lenin talks about the need to defeat the Tsarist government, and turn the war into a civil conflict. He gives credit to the Austro Hungarian rather than the German army for the conquest of Poland in 1915. He describes the Provisional Government as 'elected'. He incorrectly writes that the peasant rebels during the civil war did more harm to the Reds than to the Whites, and so on." Historian Michael Ellman stated that the book's estimate of "at least 500,000" deaths during the Soviet famine of 1946–1947 "is formulated in an extremely conservative way, since the actual number of victims was much larger", with 1,000,000–1,500,000 excess deaths. Historians such as Hiroaki Kuromiya and Mark Tauger challenged the authors' thesis that the famine of 1933 was largely artificial and genocidal. According to journalist Gilles Perrault, the book ignores the effect of international factors, including military interventions, invasions, sanctions, and coups, on the Communist experience. Historian Alexander Dallin questioned "[w]hether all these cases, from Hungary to Afghanistan, have a single essence and thus deserve to be lumped together—just because they are labeled Marxist or communist—is a question the authors scarcely discuss." Historians Jens Mecklenburg and Wolfgang Wippermann wrote that a connection between the events in Pol Pot's Cambodia and Joseph Stalin's Soviet Union are far from evident and that Pol Pot's study of Marxism in Paris is insufficient for connecting radical Soviet industrialism and the Khmer Rouge's murderous anti urbanism under the same category. Historian Michael David Fox criticized the figures as well as the idea to combine loosely connected events under a single category of Communist death toll, blaming Courtois for their manipulation and deliberate inflation which are presented to advocate the idea that Communism was a greater evil than Nazism. In particular, David Fox criticized the idea to connect the deaths with some "generic Communism" concept, defined down to the common denominator of party movements founded by intellectuals. David Fox also described "Malia's comparison and rhetorical equation of erstwhile social history revisionists in the Soviet field with David Irving and other Holocaust deniers" as "a quintessentially ideological move." Historian Tony Judt wrote that "[t]he myth of the well intentioned founders—the good czar Lenin betrayed by his evil heirs—has been laid to rest for good. No one will any longer be able to claim ignorance or uncertainty about the criminal nature of Communism." In History: Reviews of New Books, Jack M. Lauber compared its impact to that of Aleksandr Solzhenitsyn's The Gulag Archipelago. Political scientist Vladimir Tismăneanu, whose work focuses on Eastern Europe, stated that "the Black Book of Communism succeeds in demonstrating that Communism in its Leninist version (and, one must recognize, this has been the only successful application of the original dogma) was from the very outset inimical to the values of individual rights and human freedom." In Russian History, the journal of the Institute of History of the Russian Academy of Sciences, Jennifer Wynot wrote: "The Black Book of Communism stands out as a significant work that should be required reading for all modern historians. Each essay stands alone as an important scholarly contribution. At the same time, the essays hang together well. It is interesting also that all of the writers have political roots in European left." Historian Jolanta Pekacz said that the "archival revelations of The Black Book collapse the myth of a benign, initial phase of communism before it was diverted from the right path by circumstances." Political scientist Robert Legvold summarized the authors as charging that Communism was a criminal system, while others such as Werth gave more nuanced views, and stated that "despite Courtois' brave attempt in the conclusion, however, the authors fail to answer their own central question: Why did communism, when in power, start and stay so murderous?" Historian Andrzej Paczkowski cited the numerous critiques, including it being called "a crudely anticommunist, anti Semitic work", and agreed that "excessive moralizing makes objective analysis of the past difficult—and perhaps impossible", and the book has weaknesses but wrote that it has had two positive effects, among them stirring a debate about the implementation of totalitarian ideologies and "an exhaustive balance sheet about one aspect of the worldwide phenomenon of communism." According to honorary professor David J. Galloway, "The Black Book provides an excellent survey of scholarship on the Soviet system and the systems of other communist states", and said that this emphasis is valuable.

Халықтық баспасөз

"Коммунизмнің қара кітабы" Ұлыбритания мен АҚШ-тағы көптеген басылымдарда мақтауға ие болды, оның ішінде: "Ист Вэлли Трибюн", "Ивнинг Стандарт", "Форин Афферс", "Инсайт он зе Ньюс", "Киркус Ревьюс", "Лайбрари Журнал", "Зэ Нью-Репаблик", "Зэ Нью-Йорк Таймс", "Зэ Нью-Йорк Таймс Бук Ревью", "Нэшнл Ревью", "Орландо Сентинель", "Паблишерс Уикли", "Салон", "Зэ Сэтердей Ивнинг Пост", "Зэ Таймс Литерари Сапплимент", "Зэ Трибюн", "Зэ Уолл Стрит Журнал", "Зэ Вашингтон Пост Бук Уорлд", "Зэ Вашингтон Таймс" және "Зэ Уикли Стэндард". Философ Алан Райан: "[Кітаптың] әдеби стилі бар болса, ол – жазушы періштеге тән стиль; бұл – алып, толығымен сәтсіз әлеуметтік, экономикалық, саяси және психологиялық эксперименттің салдары. Бұл қылмыстық айыптама, және ол солай оқылуға тиіс", – деп жазды. Райан авторлар оқырмандарды таң қалдырмағанын, "коммунизм құрбандарының азаптарын көркемдемеге айналдырмағанын" немесе құрбандардың нақты саны туралы талас-тартыстарға ден қоймағанын, төмен және жоғары бағаланған сандар арасында ешқандай маңызды моральдық айырмашылық жоқ екенін айтты. Коммунизм мен нацизмнің салыстырмалы зұлымдығы туралы сөйлеген Райан, "адам шығынының көрсеткіші коммунизмге қарсы таразыны бұрады" деді, бірақ "жобаның ішкі зұлымдығын" ескерсек, нацизм одан да жаман, себебі ол жоюшыл идеологияға негізделген. Тарихшы Ноам Чомский кітапты және оның қабылдануын экономист Амартия Сеннің аштық туралы зерттеулері арқылы сынға алды. Үндістанның демократиялық институттары ашаршылықтың алдын алғанмен, оның Қытайға қарағанда өлім-жітім көрсеткіші – бұл соңғысының медициналық және басқа да ресурстарды тең бөлуімен байланысты – аштық жылдары емес, шамамен жылына 4 миллион адамды құрады. Чомский: "Егер біз қазір "Қара кітаптың" әдістемесін Үндістанға қолдансақ, "демократиялық капиталистік "эксперимент" 1917 жылдан бері коммунизм тарихындағы барлық өлімдерден асып кетеді: 1979 жылға дейін 100 миллионнан астам, ал Үндістанда ғана ондаған миллион адам қаза болды", – деп жазды. Тарихшы Жак Жульярд пен философ Жан-Франсуа Ревель кітапты қорғады. Журналист Жиль Перроның пікірінше, кітапта халықаралық факторлардың, соның ішінде әскери араласулардың коммунистік тәжірибеге тигізген әсері ескерілмеген.

The Black Book of Communism received praise in many publications in the United Kingdom and the United States, including the East Valley Tribune, Evening Standard, Foreign Affairs, Insight on the News, Kirkus Reviews, Library Journal, The New Republic, The New York Times, The New York Times Book Review, National Review, Orlando Sentinel, Publishers Weekly, Salon, The Saturday Evening Post, The Times Literary Supplement, The Tribune, The Wall Street Journal, The Washington Post Book World, The Washington Times, and The Weekly Standard. Philosopher Alan Ryan wrote that "[t]o the extent that the book has a literary style, it is that of the recording angel; this is the body count of a colossal, wholly failed social, economic, political and psychological experiment. It is a criminal indictment, and it rightly reads like one." Ryan stated that the authors do not astonish their readers, "dramatize the sufferings of the victims of Communism", or focus on quarrels over exact numbers of victims, affirming that there is no serious moral difference between the lower and higher estimated numbers. Speaking of the relative immorality of Communism and Nazism, Ryan said that the "body count tips the scales against Communism", but that if the "intrinsic evil of the entire project" is considered, Nazism is still worse because it was exterminationist. Historian Noam Chomsky criticized the book and its reception as one sided by outlining economist Amartya Sen's research on hunger. While India's democratic institutions prevented famines, its excess of mortality over China—potentially attributable to the latter's more equal distribution of medical and other resources—was nonetheless close to 4 million per year for non famine years. Chomsky wrote that "supposing we now apply the methodology of the Black Book" to India, "the democratic capitalist 'experiment' has caused more deaths than in the entire history of Communism everywhere since 1917: over 100 million deaths by 1979, and tens of millions more since, in India alone." Historian Jacques Julliard and philosopher Jean François Revel defended the book. According to journalist Gilles Perrault, the book ignores the effect of international factors, including military interventions, on the Communist experience.

Мұра

Адам құқықтары жөніндегі шолуда "Коммунизмнің қара кітабы" туралы ой бөлісіп, социолог Джон Торпи былай деп жазды: "Коммунизмнің қара кітабының" ғылыми тұрғыдан салыстырмалы түрде аз үлесін ескерсек, кітапты саяси тұрғысынан қарау қиын. Осыған орай, "Коммунизмнің қара кітабын" коммунизм құрбандарының естеліктерін қалыптастыру және оларға өтемақы төлеу туралы талаптарды заңдастыруға жасалған тытырға қарауға болады. Мұндай талаптардың маңыздылығы зор, себебі қазіргі заманда бұрынғы зорлық-зомбылықтан зардап шеккендерін дәлелдей білгендер жиі марапатқа ие болады. 2001 жылы "Америка тарихы журналында" тарих профессоры Шейн Мэддок былай деп жазды: "1997 жылы Францияда жарық көргеннен бері "Коммунизмнің қара кітабы" екі қызмет атқарды: түрлі коммунистік режимдердің қылмыстарын баяндап, сонымен қатар Суық соғыстан кейінгі кезеңде марксизмнің өзгеруін көрсететін мәтін болды. Кітапқа байланысты туған дау-дамайлардың көп бөлігі Стефан Куртуаның кіріспесіне қатысты, онда ол коммунизмді марксизм-ленинизмнің көптеген құрбандарының есебінен нацизмнен де қатыгездік ретінде сипаттады". 2018 жылғы "Қысты соғыстан кейінгі Еуропалық саяси кеңістікте коммунизмді қылмыстық қылмысқа айналдыру" атты зерттемесінде саясаттанушы Лаур Ноймайер кітаптың постсоветтік Еуропалық саяси кеңістікте коммунизмді қылмыстық қылмысқа айналдыру процесінде маңызды рөл атқарғанын айтады. Ноймайердің сөзіне сүйенсек, "Коммунизмнің қара кітабы" 1932–1933 жылдардағы Украинадағы ашаршылықпен байланысты нацизмнің "расалық геноцидін" коммунизмнің "сыныптық геноцидімен" теңестіре отырып, коммунизмнің өзінің мәнінде қылмыстық екенін көрсетіп, нацистік және коммунистік қылмыстардың теңестірілуіне заңдылық берді. Кітап бұрынғы социалистік елдердегі антикоммунистік күштердің құрылымдық кеңістігінде маңызды орын алады, бұл социалистік кезеңді қылмыстық деп сипаттауға негіз болатын дискурстың маңызды көзі болып табылады". 2005 жылғы "International History Review" журналындағы мақаласында тарихшы Дональд Рид "Коммунизмнің қара кітабы" жаңа антикоммунизмнің жолын ашты деді, сонымен қатар тарихшы Марк Лазардың "француздардың ұлттық тарихымен тығыз байланысы Виши синдромының туындауына жағдай жасағандай, коммунистік жобамен тығыз байланысы ұлттық санаға ұқсас салдарлар әкелуі мүмкін" деген сөзін келтірді. Лазардың бұрынғы әріптесі Куртуа француз зиялылары революциялық идеология мен ленинизмге қабілетсіз екенін айтады. 2019 жылғы "The American Historical Review" журналындағы "Коммунизм тарихының Кембридж кітабы" туралы шолуда былай делінген: "Коммунизмнің қара кітабы: қылмыстар, террор, репрессия (1997) сияқты идеологиялық тұрғыдан жүктелген зерттеулерде бейнеленген коммунистік басшылардың қағаз кескіштерінен айырмашылығы, бұл эсселерде Ленин мен Сталин нақты саясат пен жеке тарих пен оқиғаларға ұқсас, адам ретінде бейнеленген". 2019 жылғы "Africa Check" мақаласында Нафтали Хумало "Коммунизмнің қара кітабындағы" 100 миллиондық көрсеткіш "тарихшылардың, саясаттанушылардың және экономистердің пікір таласына ашық, оны фактілік тұрғыдан тексеру оңай емес, бұл, ең соңында, пікір мәселесі" деді. 2020 жылы саясаттанушы Валентин Бехр және т.б. кітаптың бұрынғы Шығыс-Батыс аралықтағы тарихи оқиғаларға ортақ көзқарас қалыптасуындағы бұрылыс нүктесі болғанын, соның арқасында жаңартылған пан-Еуропалық антикоммунистік қозғалыс құрылуына мүмкіндік бергенін жазды. 2021 жылғы "Капитализм Табиғат Социализм" экосоциалистік журналының редакциялық мақаласында Сальваторе Энгель Ди Мауро және т.б. "Коммунизмнің қара кітабын" "1997 жылғы Қытайды жамандау кампаниясына сәйкес келетін, онда Қытай Коммунистік партиясы коммунизммен шатастырылатын пропагандалық кітап" деп сипаттады. Анархизмді хаос пен терроризммен шатастыруға болмайтыны сияқты, коммунизмді де оңшылдар сияқты мемлекеттік социалистік режимдермен шатастыруға болмайды, оларды қатаң сынға алу керек, бірақ солшылдар сияқты, коммунизммен туыстық ұқсастықты жоққа шығарудың орнына, оның бір бөлігі ретінде қарастыру керек". Энгель Ди Мауро және т.б. сөздеріне сәйкес, "Коммунизмнің қара кітабы" таратып отырған 100 миллиондық көрсеткіш капитализмді сынға алу мен социализмді қолдауды жоққа шығару үшін антикоммунистік троп ретінде қолданылады.

Reflecting on The Black Book of Communism in the Human Rights Review, sociologist John Torpey wrote: "In view of The Black Books relatively scanty scholarly contribution, it is hard to read the book in other than political terms. In this regard, The Black Book may be seen as an effort to legitimize the claims to memorialization and reparations of those who suffered under Communism. Such claims have become high stakes in an era that frequently rewards those who can demonstrate that they, too, have been victimized in the past." In a 2001 article for The Journal of American History, professor of history Shane J. Maddock wrote: "Since its publication in France in 1997, The Black Book of Communism has played a dual role, both chronicling the crimes of various Communist regimes and also serving as a text that reveals the shifting status of Marxism in the aftermath of the Cold War. Much of the controversy that has surrounded the book has focused on Stephane Courtois's introduction, in which he argues that communism represents a greater evil than Nazism, largely based on Marxism Leninism's heftier death tally." In The Criminalisation of Communism in the European Political Space after the Cold War (2018), political scientist Laure Neumayer states that the book has played a major role in what she terms the criminalization of Communism in the European political space in the post Cold War era. According to Neumayer, "by making criminality the very essence of communism, by explicitly equating the 'race genocide' of Nazism with the 'class genocide' of Communism in connection with the Ukrainian Great Famine of 1932–1933, the Black Book of Communism contributed to legitimising the equivalence of Nazi and Communist crimes. The book figures prominently in the 'spaces of the anti communist cause' comparably structured in the former satellite countries, which are a major source of the discourse criminalising the Socialist period." In a 2005 International History Review article, historian Donald Reid states that The Black Book of Communism opened the way to a new anti communism, quoting fellow historian Marc Lazar as saying that "just as the intense relationship of the French with their national history created the conditions for the Vichy syndrome, their intense relationship with the Communist project could have similar consequences for the national psyche", and that Courtois, Lazar's former collaborator, believes French intellectuals have never "done their mourning of revolutionary ideology and of Leninism." A 2019 review for The American Historical Review about The Cambridge History of Communism said: "Unlike the cardboard cutouts of Communist leadership presented in ideologically charged studies like The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression (1997), these essays are both nuanced and balanced, presenting Lenin and Stalin as human leaders driven as much by realpolitik and personal histories and events as by Communist ideology." In a 2019 Africa Check article, Naphtali Khumalo said that the 100 million estimate from The Black Book of Communism "is still up for debate by historians, political scientists and economists. It's not an easy claim to fact check, and is ultimately a matter of opinion." In 2020, political scientist Valentin Behr et al. wrote that "the book was a turning point in the emergence of a consensual historical narrative across the former East West divide as it enabled the formation of a revamped pan European anti communist movement." In a 2021 editorial in the eco socialist journal Capitalism Nature Socialism, Salvatore Engel Di Mauro et al. describe The Black Book of Communism as "a 1997 propaganda volume that suits a more recent China bashing campaign, where the Communist Party of China is purposefully conflated with communism. Just like anarchism should not be confused with chaos and terrorism, communism should not be confused, like those on the Right do, with the state socialist regimes, which are to be rigorously critiqued but should nonetheless be considered part of it, rather than denying any family resemblances with communism, like some on the Left do." According to Engel Di Mauro et al., the 100 million estimate popularized by The Black Book of Communism is used as an anti communist trope to dismiss any criticism of capitalism and support for socialism.

Жалғасы

"Коммунизмнің қара кітабынан" кейін 2002 жылы "Өткенді тазартайық!" ("Du passé faisons table rase! Histoire et mémoire du communisme en Europe") атты кітаптар сериясы жарық көрді. Алғашқы басылымда "Коммунизмнің қара кітабының барлығын айтпағаны" деген қосымша тақырып болды. Бірінші еңбегі сияқты, бұл екінші еңбекті де Куртуа редакциялады. Кітап Шығыс Еуропадағы коммунизм тарихына арналды. Кітаптың бірнеше аудармасы "Коммунизмнің қара кітабының" екінші томы ретінде таныстырылды, мысалы, "Коммунизмнің қара кітабы 2. Идеологияның ауыр мұрасы" ("Das Schwarzbuch of Kommunismus 2. Das schwere Erbe der Ideologie"), "Коммунизмнің қара кітабы 2. Бөлім" ("Chernata kniga na komunizma 2. chast"), және "Еуропалық коммунизмнің қара кітабы" ("Il libro nero del comunismo europeo"). Жиырма ғалымның бірлескен жұмысы болған "Коммунизм ғасыры" ("Le Siècle des communismes") кітабы Франсуа Фюренің "Жалған ойдың өткені" ("Le passé d'une Illusion") және "Коммунизмнің қара кітабына" жауап ретінде жазылды. Ол коммунизмді түрлі қозғалыстарға бөлді, олардың нәтижелері әртүрлі болды – жағымды да, жағымсыз да. "Коммунизмнің қара кітабы" капитализм мен отаршылдықты зерттеу арқылы зорлық-зомбылық пен өлім-жітімнің ұқсас тарихын жасауға болатынын көрсеткен бірнеше басқа "қара кітаптардың" жарық көруіне ықпал етті. 2007 жылы Куртуа "Эдиция Ларусстың" Коммунизм сөздігін редакциялады. 2008 жылы Куртуа "Француз революциясының қара кітабы" атты тарихи ревизионизмнің ұқсас еңбегін жазуға қатысты. Бұл кітап, "Коммунизмнің қара кітабы" сияқты, даулы болды және баспасөз бен тарихшылардан көбінесе жағымсыз пікірлер алды. Куртуа Француз революциясы мен Қазан революциясы арасындағы байланыс туралы бұрынғы ұсынысын қайта қарастырды.