Кіріспе

Caniformia – сүтқоректілердің бір суборды, Carnivora отрядының құрамындағы "иттерге ұқсас" етқоректілер тобы. Оған иттілер (құрлы қасқалар, түлкілер және т.б.), аюлар, егерлер және мысықтәрізділер жатады. Теңіз жануарлары (итшабақтар, морждар және теңіз арыстандары) да осы топқа кіреді. Caniformia-ның таралу орталығы Солтүстік Америка және солтүстік Еуразия аймақтары. Caniformia, Carnivora отрядының екінші субордысы Feliformia ("мысықтарға ұқсас" етқоректілер) -дан өзгеше, оның таралу орталығы Африка және Оңтүстік Азияда орналасқан.

Сипаттама

Бұл топтың көпшілігі тырнақтары кері тартылмайтын (балықшы, мартен, теңіз суыры, тек алдыңғы лапалары, қызыл панда, сақиналы құйрық және кейбір түлкілерде тырнақтары кері тартылатын немесе жартылай кері тартылатын) және көбінесе тік аяқты (Canidae-ден басқа). Caniformia-ны Feliformia-дан ажырататын тағы бір ерекшелік – caniforms-тың жақтары ұзын, тістері көп, ал карнасиал тістері нашар дамыған. Олар сонымен қатар барлық жейтін және мүмкіндікті пайдаланып тамақтанатын болып келеді, ал feliforms, viverrids-тен басқалары, ет жеуге маманданған. Caniforms-тың естіру қабығы бір камералы немесе жартылай бөлінген, бір сүйектен тұрады, ал feliforms-тың естіру қабығы екі камералы, екі сүйекпен septum арқылы жалғасқан. Caniformia-да бульбуретралдық бездер мен семинальды көпіршіктер жоқ. Дене мөлшеріне қатысты, baculum Caniformia-да Feliformia-ға қарағанда ұзын болады. Жерде тіршілік ететін caniforms Антарктидадан басқа барлық континенттерде кездеседі, ал pinnipeds әлемдік мұхиттарда таралған. Canidae туысына (иттер және басқа да иттілер) қасқырлар, иттер, койоттар, түлкілер және таныс емес жануарлар кіреді. Отбасы қазіргі уақытта екі негізгі топқа бөлінеді: нағыз иттер (Canini тайпасы), онда тоғыз туыс бар, және нағыз түлкілер (Vulpini тайпасы), екі туысы бар. Сонымен қатар, екі бастапқы туыс сипатталған. Қазіргі уақытта шамамен 35 canid түрі танылған. Canids – барлық caniforms-тың ең әлеуметтік түрі, кейде топта өмір сүреді. Иттің дене құрылымы тұрғысынан сүтқоректілердің ең алуан түрлісі. Ursidae туысы (аюлар) – құрлықтағы барлық caniforms-тың ең ірісі. Сегіз түрі белгілі, олар бес туысқа бөлінеді. Олар еркектерінің ірілерінен – ақ аюдан, еркектерінің кішкентайына – күн аюына және құрып бара жатқан алып пандадан өте көп тараған қара аюға дейін. Қазіргі аюлардың ортақ сипаттамаларына ірі дене, мықты аяқтар, ұзын мұрын, қалың жүн, бес тырнағы бар тік аяқтар және қысқа құйрық жатады. Көптеген аюлар барлық жейтін, өсімдіктер мен жануарларды қоса алғанда, әртүрлі тағамдарды жейді. Арктикалық климатта өмір сүретініне байланысты ақ аю – аюлардың ең ет жейтін түрі, және олар морж жеуге бейім. Алып панда – ең шөп жейтін аю, ол бірнеше бейімделулерді дамытқан, соның ішінде алтыншы "саусақ", арнайы тістер және күшті жақ бұлшықтары, бамбукпен дерлік эксклюзивті түрде тамақтануға мүмкіндік береді. Жалқау аюда құмырсқалар мен термитті жеуге бейімделулер бар, оның ұзын мұрны, күшті тырнақтары және жоғарғы алдыңғы тістері жоқ, бірақ ол бал мен жеміс-жидектерді де жейді. Ailuridae туысы бүгінде бір ғана түрден тұрады – қызыл панда, ол бұрын Procyonidae немесе Ursidae туысына жатады деп есептелген, бірақ қазір ол өзінің отбасына бірнеше жойылған түрлермен бірге қосылған. Ол Гималай тауларында, соның ішінде Қытайдың оңтүстігінде, Непалда, Бутанда, Үндістанда және Пәкістанда кездеседі. Отбасының қазба түрлері Солтүстік Америкада да табылған. Mephitidae туысы (скунк және иіс шығаратын барс) бұрын мустелидтер ретінде жіктелген, бірақ қазір өздерінің жеке туысы ретінде танылған. Скунктердің 12 түрі төрт туысқа бөлінеді: Mephitis (құйрықты және жолақты скунк, екі түрі), Spilogale (дақты скунк, төрт түрі), Mydaus (жаман иіс шығаратын скунк, екі түрі) және Conepatus (доңғалақ мұрынды скунк, төрт түрі). Mydaus туысына жататын екі скунк түрі Индонезия мен Филиппинде мекендейді; қалған скунктардың барлығы Канададан Оңтүстік Американың ортасына дейін Америкада мекендейді. Mustelidae туысы (бадьорлар, қызылшалар және суырықтар) – етқоректілердің ең ірі туысы, 22 қазіргі туысы мен шамамен 57 қазіргі түрі бар. Пішіні, көлемі және мінез-құлқы әртүрлі болса да, көпшілігі кішкентай, аяқтары қысқа, құлақтары дөңгелек және жүні қалың. Мустелидтер көбінесе етқоректілер. Олардың барлығы бірдей тістерге ие болмаса да, олардың барлығында ет жеуге бейімделген тістер бар, соның ішінде қырқылатын карнасиалдар бар. Procyonidae туысына жататын жануарлар (мысық, коат) – денелері жұқа, құйрықтары ұзын жануарлар. Қазіргі уақытта алты туысқа жататын он тоғыз түрі белгілі. Кинкажудан басқа барлық прокионидтердің құйрықтары жолақты және беттері ерекше, ал аюлар сияқты олар да аяқ табандарымен жүреді. Көптеген түрлердің тырнақтары кері тартылмайды. Алғашқы прокионидтер көбірек барлық жейтін тамаққа бейімделген canid-тердің тармағы болған болуы мүмкін. Pinnipedia (морж, теңіз арыстаны және моржтардың клады) – кең таралған және алуан түрлі жартылай сулық теңіз сүтқоректілерінің тобы, ол жойылған pinniped тобы Enaliarctos-қа жақын. Pinniped-тердің монофилиясына қолдау күшті болғанымен, pinniped-тердің құрлықтағы сүтқоректілермен байланысы әлі де белгісіз. Кейбір зерттеулер аюлардың оларға ең жақын туыс екенін, ал басқалары мустелидтермен жақын байланысты екенін көрсетеді. Pinniped-тер 50 миллион жыл бұрын (Mya) эоцен кезеңінде басқа caniforms-терден бөлінген.