Кіріспе

Жарақаттан кейін қалыпты теріні алмастыратын талшықты ұлпаның аймағы. Із (немесе із тіні) – жарақаттан кейін қалыпты терінің орнын басатын талшықты ұлпаның аймағы. Іздер терідегі, сондай-ақ басқа мүшелер мен дене тіндеріндегі жараларды жазылуының биологиялық процесінен пайда болады. Осылайша, із калу – емделу процесінің табиғи бөлігі. Өте шағын зақымдануларды қоспағанда, кез келген жарақат (мысалы, апаттан, аурудан немесе операциядан кейін) белгілі бір дәрежеде із калдырады. Бұған толық регенерацияға ие жануарлар ерекшелік етеді, олар тінді жаңадан өсіріп, із қалдырмайды. Із тіні алмастырған тіндермен бірдей ақуыз – коллагеннен тұрады, бірақ ақуыздың талшықты құрамы өзгеше: қалыпты тіндердегі коллаген талшықтарының ретсіз тоқымасынан өзгеше, фиброзда коллаген өзара байланысып, бір бағытта анық тізбектейді. Бұл коллагенді із тінінің құрылымы әдетте қалыпты коллагеннің ретсіз құрылымына қарағанда нашар функционалды сапаға ие. Мысалы, терідегі іздер ультракүлгін сәулелерге төзімділігі төмен, ал тер бездері мен шаш түбірлері із тінінде қайта өспейді, бұл қалыпты тіндерге тән талшықты серпімділікке қарама-қарсы. Іздер коллагеннің шамадан тыс өршуімен ерекшеленеді. Шамадан тыс өршудің айырмашылықтарына сәйкес белгілер қойылған. Ең көп кездесетін екі түрі – гипертрофиялық және келоидтық іздер.

Гипертрофиялық

Гипертрофиялық жаралар организмде коллагеннің артық өндірілуі салдарынан пайда болады, бұл жараның қоршаған теріден көтеріңкі болуына себепті болады. Ашық түсті теріде гипертрофиялық жаралар қызыл түсті, көтеріңкі дөңгелек түрінде, ал қара түсті теріде – қоңыр түсті болып көрінеді. Олар әдетте жараның жұққаннан кейін немесе жараның тым тар тігілуінен, сондай-ақ терінің басқа да жарақаттануынан 4-8 апта ішінде пайда болады.

Келоид

Келоидтық шабықтар – шамадан тыс шабықтың ауыр түрі, себебі олар үлкен, ісік тәрізді (бірақ қатерсіз) неоплазмаларға дейін шексіз өсуі мүмкін. Келоидтық жаралар кез келген адамда пайда болуы мүмкін, бірақ олар көбінесе қара терілі адамдарда жиі кездеседі. Олар операция, кесу, жазатайым оқиға, безеу немесе кейде дене тесілулерден туындауы мүмкін. Кейбір адамдарда келоидтық жаралар өздігінен пайда болады. Олар косметикалық мәселе тудырғанымен, келоидтық шабықтар – коллагеннің инертті массасы ғана, сондықтан олар мүлдем зиянсыз және қатерлі емес. Дегенмен, кейбір адамдарда олар қышынуға немесе ауырсынуға шақыруы мүмкін. Олар көбінесе иық және кеуде аймағында кездеседі. Гипертрофиялық жаралар мен келоидтар екіншілік жабылу арқылы жазылған жараларда жиірек кездеседі, сондай-ақ қызылша, басқа аурулар (әсіресе стафилококк инфекциясы), хирургиялық араласу, кейбір жәндіктер мен қоңыздың шағуы немесе жазатайым оқиғалар салдарынан да пайда болуы мүмкін. Бұған генетикалық дәнекер тінінің бұзылулары, мысалы, Элерс-Данлос синдромы да себеп болуы мүмкін.

Стрих белгілері

Стриялар (техникалық түрде стриялар деп аталады) – бұл да жарақаттың бір түрі. Олар терінің күрт созылуынан (мысалы, жүктілік кезінде, маңызды салмақ қосылуы немесе жасөспірімдердің өсу кезеңінде) немесе емделу процесінде теріге туыратын кернеуден пайда болады (әдетте буындардың жанында). Мұндай жарақаттар көрінісі бірнеше жыл өткен соң жақсарады.

Құйрық

Адамдар мен басқа плаценталық сүтқоректілерде (көбінесе қарындас деп аталады) кіндік жарасы болады, ол туғаннан кейін кіндік бауы кесілген кезде жазыла бастайды. Жұмыртқа туатын жануарларда кіндік жарасы түрлеріне қарай, өмір бойы көріне береді немесе туғаннан кейін бірнеше күнде жоғалып кетеді.

Коллаген синтезі

Жарақат толық жазылғанша, жарақат із қалдырмайды; ең жаман патологиялық жағдайларда, мысалы, шешектерде, бұл бірнеше айға немесе жылдарға созылуы мүмкін. Зақымды жабу үшін қан тіршігі пайда болады; бұл тіршік – уақытша матрицаның қалыптасуының бастапқы кезеңі. Осы процесте алғашқы қабат – уақытша матрица, ол әлі із емес. Уақыт өте келе, жарақаттанған дене тіні уақытша матрица ішінде коллагеннің артық өндірісін жүзеге асырады, нәтижесінде коллаген матрицасы құрылады. Коллагеннің артық өндірісі жалғасып, коллаген матрицасының ішіндегі талшықтардың байланысын күшейтеді, коллагенді тығыз етеді. Бұл тығыз жиналған коллаген серіксіз, ақшыл коллагенге айналады. Зақымды жазу үшін фибробласттар коллагеннен тұратын ізді бірте-бірте қалыптастырады. Фибробласттардың көбеюі шеңберлі болып өтеді.

Емдеу

Бөртпе іздерін ерте және тиімді емдеу, ауыр бөртпе мен одан кейін пайда болатын іздердің алдын алуға көмектеседі. 2004 жылы іздерді емдеуге немесе алдын алуға арналған рецепт бойынша берілетін дәрілер болған жоқ.

Химиялық піліндіру

Химиялық пилинг – бұл эпидермисті бақыланатын түрде жоятын химиялық заттар, нәтижесінде тері жаңарып, кейбір тері аурулары, соның ішінде беткі акне іздері жеңілдейді. Пилингтің тереңдігіне қарай түрлі химиялық заттар қолданылуы мүмкін. Қаранғы терілі адамдарда, келоидтық дамуға бейім немесе активті инфекциясы бар адамдарда ерекше сақтық қажет.

Толықтырғыш инъекциялар

Атрофиялық жараларды қоршаған тері деңгейіне дейін көтеру үшін коллагенді толтырғыш инъекциялар қолданылуы мүмкін. Қауіптер қолданылған толтырғышқа байланысты өзгереді және одан әрі бұрмалану мен аллергиялық реакцияға әкелуі мүмкін.

Лазерлік өңдеу

Необлативті лазерлер, мысалы 585 нм импульстік бояғыш лазері, 1064 нм және 1320 нм Nd:YAG немесе 1540 нм Er:Glass гипертрофиялық жаралар мен келоидтарды емдеу үшін лазерлік терапия ретінде қолданылады. Күйік салдарынан пайда болған жаралардың сыртқы түрін жақсартатынына қатысты алғашқы деректер бар. Көмірқышқыл газы лазері (CO) немесе Er:YAG сияқты аблативті лазерлер атрофиялық және безең жараларға ең жақсы нәтижелерді береді. Дермабразия сияқты, аблативті лазерлер эпидермисті жою арқылы әрекет етеді. Аблативті терапияда жазылу уақыты едәуір ұзақ, ал тәуекел деңгейі аблативті емес терапияға қарағанда жоғары; алайда, аблативті емес терапия атрофиялық және безең жаралардың косметикалық түріне аз ғана жақсарту әкеледі.

Силиконды беткі-бұйымдар мен маталар

Силиконнан жасалған шабыт емдеу әдістері көбінесе шабыт пайда болуын болдырмау және бар шабыттың сыртқы түрін жақсарту үшін қолданылады. Кокрен қауымдастығының мета-зерттеуі силикон гелімен қапталған жабындардың шабықтанудың алдын алуға көмектесетініне әлсіз дәлелдер тапты. Қысымдық таңулар күйіктерді және гипертрофиялық шабыттарды емдеуде жиі қолданылады, бірақ оны қолдайтын нақты мәліметтер жеткіліксіз. Дегенмен, медицина қызметкерлері көбінесе жақсаруды байқайды және қысымдық терапия құлақтағы келоидтарды емдеуде тиімді болып табылады. Морфологиялық ерекшеліктерге сәйкес, верапамил мен силиконды бірге қолдану гипертрофиялық шабыттардың жалпы сапасын жақсартады, себебі шабыттың биіктігі мен қызыл түсін азайтады. Бұл сандық гистоморфометриялық параметрлермен расталды, алайда, верапамилдің ауызға қабылданатын түрі қан қысымын төмендетуіне байланысты жақсы таңдау емес. Верапамилдің интралезиялық инъекциясы да жиі инъекциялар қажеттілігіне байланысты тиімсіз. Жергілікті силикон гелімен біріктірілген верапамил жүйелік гипотензияға алып келмейді, қолдануға ыңғайлы және күшейтілген нәтижелерді көрсетеді. Жергілікті стероидтар тиімсіз. Алайда, клобетазол пропионаты келоидты шабыттарды емдеудің баламалы әдісі ретінде қолданылуы мүмкін. Фракцияланған лазерлік емдеуден кейін дереу қолданылатын жергілікті стероид өте тиімді (және лазерлік емдеуден де тиімдірек) және көптеген клиникалық зерттеулерде пайдалы екені көрсетілген.

Хирургиялық операция

Жарақатты қайта қарау – жарақатты тінді кесу процесі. Кесілгеннен кейін жаңа жара әдетте біріншілік қабыну арқылы жазылуы үшін жабылады, екіншілік қабынуға рұқсат етілмейді. Терең кесілген жаралардың жақсы жазылуы үшін көп қабатты жабылу қажет, әйтпесе ойыс немесе шұңқырлы жаралар пайда болуы мүмкін. Гипертрофиялық немесе келоидты жараларды хирургиялық жолмен кесу көбінесе басқа әдістермен бірге қолданылады, мысалы, пресс-терапия немесе силиконды жабын. Дегенмен, келоидты жараларды жеке кесу жағдайында рецидив көрсеткіші шамамен 45% құрайды. Қазіргі уақытта гипертрофиялық немесе келоидты жараларда хирургиялық ем мен лазерлік жазылуды біріктіретін емнің тиімділігін бағалау үшін клиникалық зерттеу жүргізілуде. Субцизия – акне немесе басқа тері ауруларынан кейін қалған терең, толқынды жараларды емдеу үшін қолданылатын әдіс. Бұл әдіс сонымен қатар беттегі терең әжімдерді азайтуға да қолданылады, бірақ оның тиімділігі осы жағдайда күмәнді. Негізінен, бұл процесс зақымдалған аймақтағы тері ұлпасын терең жарақатты тінден бөлуді қамтиды. Бұл қанның зақымдалған аймақтың астына жиналуына мүмкіндік береді, соның салдарынан терең толқынды жара терінің қалған бөлігімен бір деңгейге тегістеледі. Тері тегістелгеннен кейін, жарақатты тінді тегістеу үшін лазерлік жаңарту, микродермабразия немесе химиялық пилинг сияқты емдеулер қолданылуы мүмкін.

Витаминдер

Зерттеулер көрсетіп тұрғандай, Е витамині мен пияз экстрактының (Mederma түрінде сатылатын) жараларды емдеуде тиімділігі жоқ.

Қасақана жаралану

Жарақаттардың қалыпты қалуы кейбір мәдениеттер мен субмәдениеттерде дене өнерінің бір түрі ретінде әдейі пайдалануға алып келді. Мұндай ритуалдық және ритуалдық емес жарақат салу тәжірибелері әлемнің көптеген халықтары мен мәдениеттерінде кездеседі.

Этимология

Алғаш рет ағылшын тілінде 14 ғасырдың соңында кездесетін "шынар" сөзі, көне француз тіліндегі "escharre" сөзімен, одан кейінгі латын тіліндегі "eschara" және грек тіліндегі ἐσχάρα (eskhara) сөздерінің бірігуінен пайда болған. Грек сөзі "ошақ, қызыл отын" мағынасын білдіреді, бірақ медицинада "жараның қабыршақтануы, күйік немесе басқа себептерден пайда болған жарадағы шынар" деген мағынаны береді. Сондай-ақ, "шынар" сөзі орта ағылшын тіліндегі "skar" ("кесу, жарық, тіліп алу") сөзінен де шыққан, ол көне скандинавия тіліндегі "skarð" ("тілік, аралық") сөзімен байланысты. Рибосомалық s6 киназа (RSK) және остеопонтин зерттелді. 2011 жылы ғылыми әдебиеттерде жаңа жараны жараның жазылу процесі арқылы қорғау, шынардың жақсаруына және оның кішіреюіне әкелетіні көрсетілген.

Алдын алу

2016 жылға қарай тері тірі организмде (in vivo) жаңаруға қол жеткізілді, ал in vitro жағдайында және із қалдырмай жазылуы төрт негізгі техника арқылы іске асырылды: құралдармен жаңару; материалдармен жаңару; дәрілермен жаңару; және in vitro 3D басып шығару арқылы жаңару. 2018 жылы жібектен алынған серицин гидрогелінен жасалған жабын зерттеулерден өтті, материалдың із калдырмауға көмектесетіні анықталды. 2021 жылға қарай, жаңа технологиялармен қатар, іздерді түзету мүмкіндігіне де көбірек адам назар аудара бастады.