Дене сақтау процесі: жарақаттанған тіндерді жаңару, мүшелерді қалпына келтіру және денсаулықты жақсарту. Регенерация мен жазылу әдістері туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Денсаулықты қалпына келтіру процесі
Process of the restoration of health
Организмге келген дене жарақаты немесе ауру кезінде емделу – зақымдалған тіндерді, мүшелерді және жалпы биологиялық жүйені жақсарту және (қалыпты) қызметін қайта бастауды қамтиды. Медицина ағзадағы жасушалардың жаңару және қалпына келтіру процесін қамтиды, бұл зақымдалған немесе некроздық аймақтың көлемін азайтып, оны жаңа тірі тінмен алмастырады. Алмасу екі жолмен жүзеге асуы мүмкін: некроздық жасушалар бастапқыда болғандай "ұқсас" тін құрайтын жаңа жасушалармен ауыстырылады; немесе зақымдалған тін жарақатты тінмен алмастырылады. Көптеген мүшелер екі механизмнің қосылысын пайдаланып емделеді. Хирургияда емделу көбінесе қалпына келтіру деп аталады, ал операциядан кейінгі қалпына келтіру бұрын функцияларды жақсарту және шығуға дайындық ретінде қарастырылатын. Соңғы уақытта бұл физикалық белгілерді азайту, эмоционалдық жағдайға жету, функцияларды қайта қалпына келтіру және әрекеттерді жаңарту үшін энергия қажет болатын процесс ретінде сипатталды.
With physical trauma or disease suffered by an organism, healing involves the repairing of damaged tissue(s), organs and the biological system as a whole and resumption of (normal) functioning. Medicine includes the process by which the cells in the body regenerate and repair to reduce the size of a damaged or necrotic area and replace it with new living tissue. The replacement can happen in two ways: by regeneration in which the necrotic cells are replaced by new cells that form "like" tissue as was originally there; or by repair in which injured tissue is replaced with scar tissue. Most organs will heal using a mixture of both mechanisms. Within surgery, healing is more often referred to as recovery, and postoperative recovery has historically been viewed simply as restitution of function and readiness for discharge. More recently, it has been described as an energy‐requiring process to decrease physical symptoms, reach a level of emotional well‐being, regain functions, and re‐establish activities
Емделу қайғы процесінің аясында да қарастырылады. Психиатрия және психологияда емделу – невроздар мен психоздар клиенттің психопатологиялық құбылыстармен мазаланбастан қалыпты немесе толыққанды өмір сүруіне мүмкіндік беретіндей шешілетін процесс. Бұл процесс психотерапия, дәрілік ем немесе дәстүрлі рухани емдеу сияқты баламалы тәсілдерді қамтуы мүмкін.
Healing is also referred to in the context of the grieving process. In psychiatry and psychology, healing is the process by which neuroses and psychoses are resolved to the degree that the client is able to lead a normal or fulfilling existence without being overwhelmed by psychopathological phenomena. This process may involve psychotherapy, pharmaceutical treatment or alternative approaches such as traditional spiritual healing.
Қайта жаңғыру
Жарақаттың регенерация арқылы жазылуы үшін, зақымданған жасуша түрі көбейе алуға қабілетті болуы керек. Жасушаларға өсу үшін коллагендік қаңқа да қажет. Көптеген жасушалардың қасында фибробластар жасаған базалық мембрана немесе коллагендік желі болады, ол жасушалардың өсуін бағыттайды. Ишемия және көптеген улар коллагенді жоймайтындықтан, олардың айналасындағы жасушалар өлген кезде де сақталады.
In order for an injury to be healed by regeneration, the cell type that was destroyed must be able to replicate. Cells also need a collagen framework along which to grow. Alongside most cells there is either a basement membrane or a collagenous network made by fibroblasts that will guide the cells' growth. Since ischaemia and most toxins do not destroy collagen, it will continue to exist even when the cells around it are dead.
Мысал
Бүйректегі жедел түтікшелік некроз (АТН) – жасушалардың регенерация арқылы толыққанды жазылуының бір түрі. АТН бүйректің ішкі қабығын жабатын эпителий жасушаларының оттегі тапшылығынан (мысалы, гиповолемиялық шок кезінде бүйрекке қан ағыны күрт азайғанда) немесе уытты заттардан (кейбір антибиотиктер, ауыр металдар немесе көміртек тетрахлориді сияқты) зақымдануынан пайда болады. Эпителий жасушаларының көпшілігі өлгенімен, көбінесе жап-жапқы некроз байқалады, яғни эпителий жасушаларының бір бөлігі тірі қалады. Сонымен қатар, түтікшелердің коллагендік қаңқасы толығымен сақталады. Қалған эпителий жасушалары көбейіп, базальдық мембрананы нұсқау ретінде пайдаланып, бүйректің нормальды жағдайына келтіреді. Регенерация толыққаннан кейін зақымдануды тіпті микроскоппен де анықтау мүмкін емес. Регенерация қабілеті жоқ жасушаларға (мысалы, нейрондарға) келген зақымдарда емдеу жаңару арқылы жүзеге асырылуы тиіс. Сондай-ақ, коллагендік желіге зақым келгенде (ферменттер немесе физикалық әсерлер арқылы) немесе оның толық құлауы (мысалы, инфаркт кезінде) емдеу жаңару арқылы жүреді.
Acute tubular necrosis (ATN) in the kidney is a case in which cells heal completely by regeneration. ATN occurs when the epithelial cells that line the kidney are destroyed by either a lack of oxygen (such as in hypovolemic shock, when blood supply to the kidneys is dramatically reduced), or by toxins (such as some antibiotics, heavy metals or carbon tetrachloride). Although many of these epithelial cells are dead, there is typically patchy necrosis, meaning that there are patches of epithelial cells still alive. In addition, the collagen framework of the tubules remains completely intact. The existing epithelial cells can replicate, and, using the basement membrane as a guide, eventually bring the kidney back to normal. After regeneration is complete, the damage is undetectable, even microscopically. Healing must happen by repair in the case of injury to cells that are unable to regenerate (e. g. neurons). Also, damage to the collagen network (e. g. by enzymes or physical destruction), or its total collapse (as can happen in an infarct) cause healing to take place by repair.
Генетика
Көптеген гендер емделу процесінде рөл атқарады. Мысалы, жараның жазылуы кезінде P21 гені сүтқоректілердің өздігінен жазылуына көмектеседі деген қорытындыға келді. Ол тіпті кейбір сүтқоректілерге (мысықтар сияқты) жараны із қалдырмай жазылуға мүмкіндік береді. LIN28 гені де жараның жазылуына қатысады. Ол көптеген сүтқоректілерде белсенді емес күйде болады. Сонымен қатар, MG53 және TGF бета 1 ақуыздары жараның жазылуында маңызды рөл атқарады.
Many genes play a role in healing. For instance, in wound healing, P21 has been found to allow mammals to heal spontaneously. It even allows some mammals (like mice) to heal wounds without scars. The LIN28 gene also plays a role in wound healing. It is dormant in most mammals. Also, the proteins MG53 and TGF beta 1 play important roles in wound healing.
Жараның шипалануы
Кесік немесе жара пайда болған жағдайда, жараның жазылу каскады іске қосылады. Бұл каскад төрт кезеңде өтеді: қан ұю, қабыну, пролиферация және пісіп жетілу.
In response to an incision or wound, a wound healing cascade is unleashed. This cascade takes place in four phases: clot formation, inflammation, proliferation, and maturation.
Түйелену кезеңі
Жараның жазылуы қан кетуді тоқтату және бактериялар, вирустар мен саңырауқұлақтардың жұқпасын азайту үшін қан ұюдан басталады. Қан ұюдан кейін, жара алғаннан кейін 3-24 сағат ішінде нейтрофилдер енуі жүреді, ал эпителий жасушаларында митоз 24-48 сағаттан кейін басталады.
Healing of a wound begins with clot formation to stop bleeding and to reduce infection by bacteria, viruses and fungi. Clotting is followed by neutrophil invasion three to 24 hours after the wound has been incurred, with mitoses beginning in epithelial cells after 24 to 48 hours.
Қабыну кезеңі
Қабыну кезеңінде макрофагтар және басқа да фагоциттік жасушалар бактерияларды өлтіреді, зақымдалған тіндерді тазартады және фибробластарды, эпителий жасушаларын және эндотелий жасушаларын жаңа капиллярлар жасауға ынталандыратын өсу гормондары сияқты химиялық факторларды бөліп шығарады, олар аймаққа қоныстанып, көбейеді.
In the inflammatory phase, macrophages and other phagocytic cells kill bacteria, debride damaged tissue and release chemical factors such as growth hormones that encourage fibroblasts, epithelial cells and endothelial cells which make new capillaries to migrate to the area and divide.
Көбею кезеңі
Пролиферациялық кезеңде дөңгелек, белсенді фибробластардан тұратын жас грануляциялық тіні пайда болады. Фибробластар тез арада көп мөлшерде III типті коллаген өндіреді, ол ашық жара қалдырған кемшілікті толтырады. Грануляциялық тіні жарақат шегінен ортаға қарай толқын сияқты жылжиды. Грануляциялық тіні жетілген сайын фибробластар коллаген өндіруді азайтады және олардың пішіні созылыңқы болады. Олар күштірек I типті коллаген өндіруге бастайды. Кейбір фибробластар миофибробластарға айналады, олардың құрамында тегіс бұлшықеттерде кездесетін актиннің сол түрі болады, бұл оларға жараның өлшемін қысқартуға және азайтуға мүмкіндік береді.
In the proliferative phase, immature granulation tissue containing plump, active fibroblasts forms. Fibroblasts quickly produce abundant type III collagen, which fills the defect left by an open wound. Granulation tissue moves, as a wave, from the border of the injury towards the center. As granulation tissue matures, the fibroblasts produce less collagen and become more spindly in appearance. They begin to produce the much stronger type I collagen. Some of the fibroblasts mature into myofibroblasts which contain the same type of actin found in smooth muscle, which enables them to contract and reduce the size of the wound.
Жетілу кезеңі
Жараның пісіп жетілу кезеңінде грануляциялық тінде пайда болған артық тамырлар апоптоз арқылы жойылады, ал III типті коллаген көбінесе I типті коллагенмен алмастырылады. Алғашқыда дұрыс емес құрылымдалған коллаген өзара байланысып, күштік сызықтар бойымен түзуленіп орналасады. Бұл кезең бір жыл немесе одан ұзаққа созылуы мүмкін. Соңында, аздаған фибробластардан тұратын коллагеннен құралған жарақат із қалады.
During the maturation phase of wound healing, unnecessary vessels formed in granulation tissue are removed by apoptosis, and type III collagen is largely replaced by type I. Collagen which was originally disorganized is cross linked and aligned along tension lines. This phase can last a year or longer. Ultimately a scar made of collagen, containing a small number of fibroblasts is left.
Қабынудан зақымдалған тін
Қабыну тінді зақымдағаннан кейін (мысалы, бактериялық инфекциямен күрескенде) және қабынуды күшейтуші эйкозаноидтар өз функцияларын орындағаннан кейін, жазылу 4 кезеңде жүзеге асады.
After inflammation has damaged tissue (when combatting bacterial infection for example) and pro inflammatory eicosanoids have completed their function, healing proceeds in 4 phases.
Еске алу кезеңі
Еске алу кезеңінде бүйрекүсті бездері кортизол өндірісін күшейтеді, ол эйкозаноидтар өндірісін және қабынуды басады.
In the recall phase the adrenal glands increase production of cortisol which shuts down eicosanoid production and inflammation.
Қаулы кезең
Резолюция кезеңінде патогендер мен зақымдалған тіндер макрофагтар (ақ қан жасушалары) арқылы жойылады. Қызыл қан жасушалары да макрофагтармен зақымдалған тіндерден алынып тасталады. Егер зақымдалған жасушалар мен патогендер толығымен жойылмаса, қабыну қайтадан басталуы мүмкін. Осы кезеңде макрофагтардың М1 және М2 екі түрлі тобы маңызды рөл атқарады: М1 макрофагтары қабынуды күшейтеді, ал М2 – тінді жаңаруға көмектеседі. Осы екі топ арасындағы өзгергіштік тіндік қабынудың немесе жазылу процесінің бағытын анықтайды.
In the Resolution phase, pathogens and damaged tissue are removed by macrophages (white blood cells). Red blood cells are also removed from the damaged tissue by macrophages. Failure to remove all of the damaged cells and pathogens may retrigger inflammation. The two subsets of macrophage M1 & M2 plays a crucial role in this phase, M1 macrophage being a pro inflammatory while as M2 is a regenerative and the plasticity between the two subsets determine the tissue inflammation or repair.
Қайта қалпына келтіру кезеңі
Қайта жаралу кезеңінде қан тамырлары жөнделіп, зақымдалған жерде зақымданған және жойылған жасушаларға ұқсас жаңа жасушалар пайда болады. Нейрондар және бұлшықет жасушалары (әсіресе жүрек бұлшықеті) қалпына келуде баяу болады.
In the Regeneration phase, blood vessels are repaired and new cells form in the damaged site similar to the cells that were damaged and removed. Some cells such as neurons and muscle cells (especially in the heart) are slow to recover.
Жөндеу кезеңі
Жөндеу кезеңінде жаңа тіндер пайда болады, олар қабынуға қарсы және қабынуды күшейтетін эйкозаноидтардың тепе-теңдігін қажет етеді. Қабынуға қарсы эйкозаноидтарға липоксиндер, эпилипоксиндер және резольвиндер жатады, олар өсу гормондарының бөлінуіне ықпал етеді.
In the Repair phase, new tissue is generated which requires a balance of anti inflammatory and pro inflammatory eicosanoids. Anti inflammatory eicosanoids include lipoxins, epi lipoxins, and resolvins, which cause release of growth hormones.