Кіріспе
Жол қиылысының түрі
Азаматтық инженерлік (әсіресе автомобиль жолдары) саласында, биіктік айырмашылығы жасау – екі немесе одан көп жер үсті көлік бағыттарының қиылысын әртүрлі биіктікте (деңгейлерде) реттеу әдісі болып табылады. Осылайша, олар бір-бірімен қиылысқанда басқа көлік маршруттарындағы қозғалысқа кедеріс келтірмейді. Мұндай көлік бағыттары біркелкі болуы міндетті емес; олар жолдардан, жаяу жүргіншілер жолдарынан, теміржолдардан, каналдардан немесе әуежай ұшу-қону жолақтарынан құралуы мүмкін. Қиылыста қажетті биіктік айырмашылығын жасау үшін көпірлер (немесе эстакадалар), туннельдер (немесе жер асты жолдары) немесе олардың комбинациясы салынуы мүмкін. Солтүстік Америкада биіктік айырмашылығы жасалған қиылысқа "биіктік айырмашылығы" немесе "қосылыс" деп атауға болады – бұл деңгейдегі қиылыстардан, ромбы тәрізді өткелдерден немесе тең деңгейлі өткелдерден өзгеше.
Артықшылықтар
Грейді бөлінген жолдар көлік қозғалысын көбінесе еркін, азырақ тоқтаулармен және жоғары жылдамдықпен қамтамасыз етеді; осы себепті, мұндай жолдарда жылдамдық шектеулері көбінесе жоғары болады. Бұған қоса, қозғалыстың күрделілігін төмендету жол-көлік оқиғаларының ықтималдығын азайтады.
Кемшіліктер
Грейдпен бөлінген жол қиылыстары көбінесе кеңістікке талапты, күрделі және қымбатқа түседі, себебі туннельдер, пандустар және көпірлер сияқты ірі физикалық құрылымдар қажет болады. Олардың биіктігі көз жарауға мүмкіндік бермейді, ал бұл, грейдпен бөлінген жолдарға тартылатын үлкен көлік ағынымен бірге, жақын жердегі жер иелері мен тұрғындар үшін оларды ұнатпауына себеп болады. Осы себептерге байланысты, жаңа грейдпен бөлінген жолдарды салу туралы ұсыныстарға халықтың қарсылығы күшті болуы мүмкін. Темір жолдың үстінен өтетін темір жол қиылыстары, жолдың үстінен өтетін қиылыстарға қарағанда аз орын алады: себебі жол жиектері қажет болмайды, әдетте, аз ғана тармақтар мен қосымша жолдар болады (өйткені жартылай грейдпен бөлінген қиылыс жолға қарағанда көп жақсартуларға мүмкіндік береді), және темір жолдың жолмен қиылысуы көбінесе өзіндік орынды көп алады. Дегенмен, олардың құрылысы үшін үлкен инженерлік еңбек қажет, және оларды салу өте қымбатқа түседі және көп уақыт алады. Жаяу жүргіншілер мен велосипедшілерге арналған грейдпен бөлінген жолдар көбінесе аз орынды қажет етеді, себебі олар әдетте өтетін нысанмен (мысалы, тас жолмен) қиылыспайды. Бірақ, баспалдақтармен жабдықталған жаяу жүргіншілер өткелдері қолжетімділік мәселелерін тудырады. Кейбір өткелдерде лифттер бар, бірақ оларды пайдалану көп уақытты қажет етеді. Жоғары жылдамдық шектеулеріне мүмкіндік беретін грейдпен бөлінген жолдар, "тоқыма" (төменде қараңыз) салдарынан және қауіпсіздік сезімінен қауіпсіздікті азайтуы мүмкін.
Шолу
Бұл термин жолдар торабын сипаттау үшін ең көп қолданылады, онда бір немесе бірнеше жолдағы көлік ағыны тікелей бұзылмайды. Тікелей қосылыс орнына, көлік басқа жолдарға кіру үшін кіреберіс және шығару жолдары (АҚШ, Австралия, Жаңа Зеландия) немесе қосылатын жолдар (Ұлыбритания, Ирландия) арқылы өтуі керек. Тораптан өтетін жолды деңгейлер бойынша бөлінген жол деп те атауға болады. Әдетте, ірі тас жолдар, магистральдар, автожолдар немесе екі бағытты жолдар олардың толық ұзындығы бойынша немесе бір бөлігінде деңгейлер бойынша бөлінеді. Деңгейлік бөлу жолдың өткізу қабілетін, дәл осындай деңгейдегі тораптары бар жолмен салыстырғанда, едәуір арттырады. Мысалы, британдық автожолда деңгейдегі торапты табу өте сирек, ал АҚШ мемлекетаралық тас жолында мұндай тораптарға кездесуге болмайды, дегенмен кейбір мысалдар бар. Егер көлік қозғалысы кез келген бағыттан тоқтап тұруға мәжбүр болмай тораптан өте алса, онда торап толық деңгейлік бөлінген немесе еркін ағынды деп сипатталады.
Тоқу
Жолдардағы деңгейлер айырылған қиылыстарда тоқу, кіру рампасынан кейін шығу рампасының қысқа қашықтықта орналасуының нәтижесінде туындайды, бұл жолдан келесі қиылыста шығуға тырысатын және алдыңғы қиылыстан кіруге тырысатын көліктер арасында қақтығыстарға алып келеді. Мұндай жағдай көбінесе қиылыс жобалаушысы жолға кіретін рампаны шығу рампасынан бұрын орналастырған жағдайларда (мысалы, үш жапырақты қиылыс) немесе көптеген жақын орналасқан қиылыстары бар қалалық аймақтарда кездеседі. Англияның Ковентри қаласының айналма жолы, сондай-ақ Оңтүстік M25 автожолының, Лондон орбиталық автожолының, Бирмингемнің солтүстік-батысындағы M6/M5 қиылысы және Бристольдің батысындағы A4/M5 қиылысының бөліктері осының жарқын мысалдары болып табылады. Тоқу көбінесе өте жоғары жылдамдықты жолдарда (сағаттық 200 километрге дейін) жанама соқтығысуларға, сондай-ақ көру бұрышының нашарлауына себеп болады. Егер қиылыстардың дизайны ерекше болса, тоқу негізгі жолдан басқа да проблема тудыруы мүмкін. Мұның мысалы M6 автожолының 7-шы қиылысында кездеседі, онда M6 шығыс бағытынан айналма жолға қосылатын көліктер, айналма жолдағы және M6 батыс бағытына шығуға ниеттенген көліктермен араласуға мәжбүр болады. Бұл қиылыстың батыс жағындағы рампалардың шығыс доғасының ішкі бөлігіне жалғануының салдарынан болады, әдеттегідей батыс доғасының сыртқы бөлігіне емес. Екі рампа айналма жолдың ішкі жағындағы бір қатарлы жолмен байланыстырылған, сол арқылы батыс бағытына шығуға ниеттенген көліктер қосылуы керек, ал шығыс бағытынан келетін көліктер одан шығуы керек. Тоқуды жинақтаушы/таратушы жолдарды немесе кіретін және шығатын ағындарды бөлу үшін тоқылған рампаларды пайдалану арқылы жеңілдетуге болады.
Жалпы алғанда
Теміржол құрылысында, деңгейлерді бөлу дегеніміз – теміржол өтетін жердегі барлық жолдарды көпірлер арқылы теміржолдың астынан немесе үстінен өтуге мүмкіндік беру арқылы, деңгейлес өткелдерден қашуды білдіреді. Бұл қауіпсіздікті едәуір арттырады және жоғары жылдамдықты желілердің қауіпсіз жұмыс істеуі үшін өте маңызды. 1896 және 1899 жылдар аралығында салынған Ұлы Орталық темір жолының Лондондық кеңейтімі Ұлыбританиядағы осы типтегі толық деңгейлерді бөлінген алғашқы теміржол болды. Бұл жеңіл рельстік көліктерге және тіпті көшелік трамвайларға да қатысты.
Ұшу түйіні
Темір жолдың өткізу қабілетін арттыру үшін, жолдарды алмастыру үшін дәстүрлі тегіс өткелдерді пайдаланудың орнына, жолдарды бір-бірінен бөлек деңгейде қиыстыруға талпыныс жасалып келеді. Деңгейден бөлек темір жол түйіскені – ұшу түйіні деп аталады, ол деңгейлі түйіскен емес. 1897 жылы Лондон және Оңтүстік-Батыс темір жолы (LSWR) Бэзингстоукке оңтүстікке қарай орналасқан Уортинг-Джанкшндегі ұшу түйінін пайдаланып, Солсбери және Саутгемптон бағыттарындағы қозғалысты қарама-қарсылықсыз біріктіруге мүмкіндік берді; бұл "Баттлдаун Флайовер" деп аталды. Сондай-ақ, Ұлыбританияда Оңтүстік темір жолы бұрынғы LSWR негізгі желісінің басқа бөліктерінде де ұшу түйіндерін кеңінен пайдаланды. Бүгінде Ұлыбританияда Клэпхэм-Джанкшн темір жол стансасының солтүстігінде орналасқан ұшу түйіндерінің тығыз тобы – техникалық тұрғыдан алғанда көптеген түйістердің жиынтығы болғанымен – күніне 4000-нан астам пойызды (әрі қарай 15 секунд сайын бір пойыз) қабылдайды. Көптеген ірі темір жол желілері енді тегіс деңгейде қиылыспайды (X пішінін жасамайды), бірақ көпшілігі Y пішінімен бөлінеді.
Жоғары жылдамдықты темір жол (+)
Жоғары жылдамдықты темір жол желілерінің басым бөлігінде жылдамдықты арттыру үшін деңгейлерді бөлу қажет. Сондықтан көптеген жоғары жылдамдықты желілер, әсіресе Тайвань мен Жапонияда, жоғары жылдамдықты желілер бойындағы халық тығыздығы Франция, Италия немесе Германияға қарағанда жоғары. АҚШ-та 1913 жылы Кливленд, Огайо арқылы өтетін Никель Плейт темір жолындағы қиылыс толыққан. Кейіннен осындай қиылыстар бұрынғы Пенсильвания темір жолының басты желілерінде жиі кездесті. Бұл желілер қазір Amtrak иелігіндегі Солтүстік-шығыс және Кистоун дәліздерінің құрамына кіреді. Филадельфия зообағының жанындағы ең күрделі қиылыс Amtrak, SEPTA, New Jersey Transit, Norfolk Southern, CSX Transportation және Conrail компанияларының теміржол қозғалысын басқарады. Бұрынғы Кеңес Одағы және осы теміржол кеңдігін қолданатын басқа да аймақтарды қамтитын "1520 аймағы" деп аталатын аймақтағы ең күрделі деңгейлерді бөлу теміржол стансасы Украинадағы Люботинде орналасқан.
Жаяу жүргіншілер көпірлері мен метрополитендер
Жаяу жүргіншілер мен велосипедшілер үшін қысқа жолдар мен қарбалас көшелерді, тас жолдарды кесіп өтуге арналған көпірлер мен жаяу жүргіншілер/велосипедшілерге арналған жер асты жолдары (Солтүстік Америкада және Ұлыбританияда жолдарға қатысты айтылғанда "жер асты өткелдері" деп аталады) жиі қолданылады. Бұл құрылыстар 1860 жылдары Нью-Йорктегі Центральді паркте пайда болғанмен, бүгінде Еуропада, әсіресе Нидерланды мен Дания сияқты велосипедпен жүруді ынталандыратын елдерде көптеп кездеседі. Ұзын жер асты жолдарына "туннель" деп атауға болады.