Африка экономикасы: өсу және даму перспективалары

Кіріспе

Африка экономикасы сауда, өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы және континенттің адам ресурстарын қамтиды. 2019 жылы Африканың 53 елінде шамамен 1,3 миллиард адам тұрды. Африка – ресурстарға бай континент. Жақындағы өсім сауда, тауарлар, қызметтер және өндіріс салаларындағы өсуге байланысты болды. Әсіресе, Батыс Африка, Шығыс Африка, Орталық Африка және Оңтүстік Африка 2050 жылға қарай 29 триллион долларлық жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) жетеді деп күтілуде. 2013 жылдың наурызында Африка әлемдегі ең кедей халқы бар континент ретінде танылды; алайда, Әлем банкі қазіргі өсім қарқыны сақталса, 2025 жылға қарай Африка елдерінің көпшілігі «орта табысты» деңгейге (жылына бір адамға кемінде 1025 АҚШ доллары) жетеді деп күтеді. Африка экономикасының нашарлығына бірнеше себеп бар: тарихи тұрғыдан алғанда, Африкада әлемнің көптеген аймақтарымен сауда жасаған империялар болғанымен, көптеген адамдар ауылдық жерлерде өмір сүрді; сонымен қатар, еуропалық отарлау және одан кейінгі Суық соғыс саяси, экономикалық және әлеуметтік тұрақсыздық тудырды. Дегенмен, 2013 жылы Африка әлемдегі ең жылдам өсіп келе жатқан континент болды, өсім жылдық 5,6% құрады, ал ЖІӨ 2013 және 2023 жылдар аралығында жылына 6% -дан астамға өседі деп болжануда. 2017 жылы Африкалық даму банкі Африканы әлемдегі екінші жылдам өсіп келе жатқан экономика деп атады және орташа өсімнің 2017 жылы 3,4% -ға, ал 2018 жылы 4,3% -ға жететінін күтіп отыр. Өсім континенттің барлық аймақтарында байқалды, Африка елдерінің үштен бірінен астамы 6% немесе одан жоғары өсім көрсетті, ал тағы 40% -ы жылына 4% пен 6% аралығында өсті.

Тарих

Мыңжылдықтар бойы Африка экономикасы әртүрлі болды, оны қалалар мен патшалықтар арасында дамыған кең сауда жолдары жетекке алды. Кейбір сауда жолдары құрлық арқылы, ал кейбіреулері өзендер арқылы жүргізілді, тағы басқалары порты бар қалалардың маңында қалыптасты. Ежелгі Мысыр, Нубия, Мали, Ашанти, Ойо империясы және Ежелгі Карфаген сияқты Африканың ірі империялары сауда желілері арқасында өркендеді. Африканың кейбір аймақтары араб патшалықтарымен тығыз сауда байланыстарында болды, ал Осман империясы тұсында африкалықтардың көп бөлігі ислам дініне көшті. Бұл оқиға, Үнді мұхитына сауда жолын табудың экономикалық мүмкіндіктерімен бірге, португалдықтарды Сахара асты Африкасына империялық күш ретінде әкелді. Колониялық мүдделер пальма майы, каучук, мақта, құнды металдар, дәмдеуіштер, ақшалай дақылдар және басқа да тауарларға еуропалықтардың сұранысын қанағаттандыру үшін жаңа салалар құрды және әсіресе жағалау аймақтарын Атлант мұхиты экономикасымен байланыстырды. Экономикалық дамудың маңызды факторы элитаның адам капиталын жинауы болды. 14-20 ғасырлар аралығында, элитаның зорлық-зомбылығы жоғары және ертерек өлімге ұшырау ықтималдығы бар аймақтарда, элита білім беруге көп инвестиция жасаған жоқ. Сондықтан, олардың сандық қабілеті (адам капиталының өлшемі ретінде) қауіпсіз емес елдерге қарағанда төмен, ал керісінше – жоғары болды. Бұл Африка аймақтары арасындағы экономикалық дамудағы айырмашылықты түсіндіруге болады.

ХХ ғасырдағы төңкеріс

Африка елдерінің 20-шы ғасырда тәуелсіздік алғаннан кейін, экономикалық, саяси және әлеуметтік құлшыныстар континенттің көп бөлігін қамтыды. Дегенмен, соңғы жылдары кейбір елдер арасында экономикалық жаңару байқалады. Африканың экономикалық өрлеуінің басталуы (2000-ші жылдардан бері жалғасып келеді) Азияда 1970-ші жылдардың соңында пайда болған Қытайдың экономикалық өрлеуімен салыстырылады. 2013 жылы Африка әлемдегі ең қарқынды дамып келе жатқан жеті экономикаға ие болды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Нигерия номиналды ЖІӨ бойынша Африкадағы ең ірі экономика болып табылады, одан кейін Оңтүстік Африка келеді; Төлем қабілетінің паритеті (PPP) бойынша Мысыр Нигериядан кейін екінші орында тұр. Экваториалдық Гвинея Африкада жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша ең жоғары көрсеткішке ие. Мұнайға бай Алжир, Ливия және Габон, сондай-ақ минералға бай Ботсвана 21-ші ғасырдан бері алдыңғы қатардағы экономикалардың қатарына енді, ал Зимбабве мен Демократиялық Конго Республикасы табиғи ресурстарға қатысты әлемдегі ең бай елдердің қатарында болуға мүмкіндік алған, бірақ кең таралған саяси жемқорлық, соғыстар және эмиграция салдарынан әлемдегі ең кедей елдердің тізіміне түсіп қалды. Ботсвана тәуелсіздік алғаннан бері тұрақты және берік өсумен ерекшеленеді.

Қазіргі жағдай

Біріккен Ұлттар Ұйымының болжамы бойынша, Африканың экономикалық өсімі 2018 жылы 3,5%-ға, ал 2019 жылы 3,7%-ға жетеді. 2007 жылға қарай Африкадағы өсім Шығыс Азиядағыдан асып кеткен. Деректерге сәйкес, континенттің кейбір бөліктерінде ресурстардың және саяси тұрақтылықтың артуына байланысты қарқынды өсім байқалуда, сондай-ақ «2007 жылдан бері бейбітшілік деңгейі тұрақты түрде артып келеді». Дүниежүзілік банк Сахараның оңтүстігіндегі Африка елдерінің экономикасы әлемдік деңгейдегі немесе одан жоғары деңгейдегі өсімді көрсеткенін хабарлады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Экономикалық және әлеуметтік істер департаментінің мәліметінше, аймақтың жалпы өсімінің жақсаруына Африканың ең ірі экономикаларының үш елі – Мысыр, Нигерия және Оңтүстік Африканың қалпына келуі ықпал еткен. Африка елдерінің экономикасы әлемдік орташа көрсеткіштен айтарлықтай жоғары өсімді қамтиды. 2007 жылғы ең жоғары өсімді көрсеткен елдер: Мавритания (19,8%), Ангола (17,6%), Судан (9,6%), Мозамбик (7,9%) және Малави (7,8%). Руанда, Мозамбик, Чад, Нигер, Буркина-Фасо және Эфиопия да жылдам дамып жатқан елдердің қатарында. Дегенмен, Зимбабве, Конго Демократиялық Республикасы, Конго Республикасы және Бурунди сияқты Африканың көптеген аймақтарында өсім нашар, теріс немесе баяу болды. Көптеген халықаралық ұйымдар Африканың дамушы экономикасына инвестиция салуға үлкен қызығушылық танытуда, әсіресе Африка қазіргі әлемдік экономикалық төмендеуге қарамастан жоғары экономикалық өсуді сақтап отыр. Африкадағы инвестициялардың қайтарымы дамушы елдер арасында ең жоғары көрсеткішті құрайды. Кейбір халықаралық институттар Африканың экономикалық дамуын қолдау мақсатында қарызды жеңілдету мәселесін қарастыруда. 1996 жылы БҰҰ «Қаржылық жағдайы қиын жағдайдағы кедей елдерге» (HIPC) бағдарламаны демеушілік етті, кейіннен Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк және Африка даму банкі (АДБ) оны «Көпжақты қарызды жеңілдету бастамасы» (MDRI) түрінде қабылдады. 2013 жылға қарай бұл бағдарлама 30 африкалық елге қарызды ішінара жеңілдетуге мүмкіндік берді. 2021 жылдың басында Еуропалық инвестициялық банк «Африка үшін қаржыны жұмылдыру» (MFW4A) серіктестігінің көмегімен Сахараның оңтүстігіндегі 78 банкке «Африкадағы ЕИБ банктік жүйесі» зерттеуі үшін сауалнама жүргізді. Сауалнамаға қатысқан банктер континент активтерінің шамамен 30%-ын басқарады. Банктердің үштен екісі несие беру шарттарын қатаңдатты, ал 80%-дан астамы несиелерді қайта құрылымдау немесе мораторий енгізу шараларын кеңейтті. Аз ғана банктер қызметкерлер санын өзгертуге мәжбүр болды, ал үштен бір бөлігі бағаларын бейімдеді. Сауалнамаға қатысқан банктердің шамамен жартысы қызметкерлерге кепілдік берді, олардың көп бөлігі орталық банк, үкімет немесе халықаралық қаржы институтынан түсті. 2020 жылдың ортасына дейін Африка елдерінің фискалдық ынталандыру пакеттері ЖІӨ-нің шамамен 1-2%-ын құрады, ал ақшалай ынталандыру ЖІӨ-нің шамамен 2%-ын құрады. Бұл АХҚ-ның төмен табысты дамушы елдердің әлемдік орташа көрсеткішіне жақын, ол COVID-19 пандемиясы басталғаннан бергі бір жыл ішінде 2020 жылғы ЖІӨ-нің шамамен 2%-ын құрайды. Сонымен қатар, дамушы елдер ЖІӨ-нің шамамен 4%-ына бағалы пакеттерді қабылдады, ал дамыған елдер ЖІӨ-нің шамамен 16%-ына бағалы пакеттерді қабылдады. Африка елдері пандемияның денсаулық сақтау және экономикалық салдарымен күрескен кезде, Африка бойынша орташа фискалдық тапшылық 2019 жылы ЖІӨ-нің 5%-ынан 2020 жылы 8%-дан асып түсті. Бюджеттік мүмкіндіктердің жетіспеуіне байланысты тапшылық қарыз алудың өсуіне әкелді, Африка елдерінің оны сіңіру қабілеті басқа дамыған экономикаларға қарағанда төмен. Солтүстік және Оңтүстік Африка елдері пандемияның салдарынан туындаған қаржы секторының дағдарысын шешу үшін ең көп шаралар қабылдады, орташа есеппен әр ел бойынша 14 шара. Африканың 34 елі өтімділікті арттыру және қарыз алу құнын төмендету үшін, көбінесе негізгі пайыздық ставканы төмендету арқылы қадамдар жасады. Мысалы, Оңтүстік Африка негізгі ставканы 200 базалық пунктке немесе одан да көп мөлшерде төмендетті. COVID-19 пандемиясына қарамастан, 2020 жылы Африкадағы жеке инвестициялар тұрақты болды, құбыр желісі мен ағымдағы мәмілелер жабылғандықтан, 2019 жылы 3,9 миллиард доллардан 4,3 миллиард долларға дейін өсті. 2023 жылы Шығыс Африкада ең көп бәсекелестік қысым байқалады, ал Солтүстік Африкада ең аз. Жақында жарияланған есепте әйелдер басқаратын кәсіпорындар инновацияларға көбірек инвестиция салатыны, тауарлар мен қызметтерді экспорттайтыны және қызметкерлерді оқытуды ұсынатыны анықталды. Есепте қарастырылған банктердің жартысынан астамы әйелдер басқаратын кәсіпорындардағы өтімсіз кредиттердің үлесі ерлер басқаратын кәсіпорындардан төмен екенін көрсетті. Әйелдер басқаратын фирмалар банкротқа аз ұшырайды және COVID-19 пандемиясынан аз әсер көрді. Африкадағы банктердің 65%-ы гендерлік стратегияға ие екені анықталды.

The United Nations predicts Africa's economic growth will reach 3.5% in 2018 and 3.7% in 2019. As of 2007, growth in Africa had surpassed that of East Asia. Data suggest parts of the continent are now experiencing fast growth, thanks to their resources and increasing political stability and 'has steadily increased levels of peacefulness since 2007'. The World Bank reports the economy of Sub Saharan African countries grew at rates that match or surpass global rates. According to the United Nations Department of Economic and Social Affairs, the improvement in the region's aggregate growth is largely attributable to a recovery in Egypt, Nigeria and South Africa, three of Africa's largest economies. The economies of the fastest growing African nations experienced growth significantly above the global average rates. The top nations in 2007 include Mauritania with growth at 19.8%, Angola at 17.6%, Sudan at 9.6%, Mozambique at 7.9% and Malawi at 7.8%. Other fast growers include Rwanda, Mozambique, Chad, Niger, Burkina Faso, Ethiopia. Nonetheless, growth has been dismal, negative or sluggish in many parts of Africa including Zimbabwe, the Democratic Republic of the Congo, the Republic of the Congo and Burundi. Many international agencies are increasingly interested in investing in emerging African economies, especially as Africa continues to maintain high economic growth despite current global economic recession. The rate of return on investment in Africa is currently the highest in the developing world. Debt relief is being addressed by some international institutions in the interests of supporting economic development in Africa. In 1996, the UN sponsored the Heavily Indebted Poor Countries (HIPC) initiative, subsequently taken up by the IMF, World Bank and the African Development Fund (AfDF) in the form of the Multilateral Debt Relief Initiative (MDRI). As of 2013, the initiative has given partial debt relief to 30 African countries. In early 2021, the European Investment Bank, with the help of the Making Finance Work for Africa Partnership (MFW4A), surveyed 78 banks in Sub Saharan Africa for the EIB Banking in Africa study. The banks that took part control nearly 30% of the continent's assets. Almost two thirds of Banks surveyed tightened lending rules, but more than 80% expanded their use of restructuring or loan moratoriums. Few banks were required to modify their employee levels, while slightly under one third adjusted their prices. Approximately half of the answering banks had employee guarantees, the majority of which came from the central bank, the government, or an international financial institution.]] Fiscal stimulus packages in African countries through to mid 2020 amounted to roughly 1–2% of GDP, with monetary stimulus amounting to about 2% of GDP. This is close to the IMF's global average for low income developing nations, which is around 2% of 2020 GDP over a one year period from the start of the COVID 19 pandemic. At the same time, developing markets adopted a package worth around 4% of GDP, whereas advanced countries executed a package worth approximately 16% of GDP. As African nations struggled to address the health and economic repercussions of the pandemic, the average fiscal deficit throughout Africa increased from 5% of GDP in 2019 to over 8% in 2020. Due to a lack of fiscal headroom, the deficit resulted in increasing borrowing, which African countries have less capacity to absorb than other developed economies. Northern and Southern African countries have taken the most total measures to address the financial sector crisis resulting from the pandemic, with an average of 14 measures per country. 34 African nations have adopted steps to increase liquidity and lower borrowing costs, mostly through lowering the policy rate. South Africa, for example, has decreased policy rates by 200 basis points or more. Despite the COVID 19 pandemic, African private investment was steady in 2020, rising to $4.3 billion from $3.9 billion in 2019 as pipeline and current transactions were closed. In 2023, East Africa has the largest crowding out pressures, whereas North Africa has the lowest. In a recent report, female led businesses were found more likely to invest in innovation, export goods and services, and provide employee training. Over half of the banks studied in this report indicated a lower percentage of non performing loans among enterprises run by women than males. Female led firms also had lower rates of bankruptcy and were less likely to be affected by the COVID 19 pandemic. 65% of banks in Africa were found to have a gender focused strategy in place.

Болашақ

Африка экономикасы – кеңейіп келе жатқан сауда, ағылшын тіліндегі білік (көптеген Сахара асты елдерінде мемлекеттік тіл), сауаттылық пен білім берудің жақсаруы, мол ресурстардың болуы және арзан жұмыс күшінің арқасында болашақта да жақсы көрсеткіштерді көрсетуі күтілуде. 2011 жылы Африка мен Қытай арасындағы сауда көлемі 166 миллиард АҚШ долларын құрады. Африка 2035 жылға дейін ғана "демографиялық дивидендті" сезіне бастайды, осы кезде жас және өсіп келе жатқан жұмыс күшінің үлесінде балалар мен зейнеткерлердің саны азайып, демографиялық жағынан АҚШ пен Еуропаға жақындасады. Жұмыс күші білімділік деңгейі жоғарылап келеді, 2020 жылға қарай олардың жартысына жуығы орта білім алуы күтілуде. Африкада тұтынушылардың тобы да қалыптасып, олардың санының артуы күтілуде. Африкада 90 миллионға жуық адамның отбасылық табысы 5000 доллардан асып, олар табысының жартысынан көбін қажеттіліктерге емес, қосымша шығындарға жұмсай алады. Бұл көрсеткіш 2020 жылға қарай 128 миллионға жетеді деп жорамалдануда. Африка Одағының мүшелері ұсынған жаңа экономикалық өсу және даму жоспарының енгізілуімен, континенттің ең дамып келе жатқан экономикасына ие 27 мүшесі континенттің экономикалық, әлеуметтік және саяси интеграциясын одан әрі нығайтады. Африка континенттік еркін сауда аймағы мүше мемлекеттер арасындағы және континент ішіндегі бизнес белсенділігін арттырады. Бұл континентке дайын өнімдер мен шикізат импортына тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді. Алдағы онжылдықтарда байлар мен кедейлер арасындағы айырмашылықтың арта түсуі күтілуде.

Кәсіпкерлік

Кәсіпкерлік өсудің кілті болып табылады. Инновацияны дамытуға көмектесу үшін үкіметтер бизнеске қолайлы реттеу ортасын қамтамасыз етуі керек. 2019 жылы венчурлық капиталмен қаржыландырылған стартаптардың көлемі 1,3 миллиард долларға жетті, бұл жылдам өсімді көрсетіп тұр. Мұның себептері әлі толық анықталған жоқ, бірақ білім беру осының бір факторы екені сөзсіз.

Экономикалық дамудың төмендеуінің себептері

Африкадағы кедейліктің осы күнгі күйі оның тамырлық себептерін анықтауға қатысты пікірталас тудырды. Соғыстар мен тәртіпсіздік, кең таралған жемқорлық және тәлкеулес үкіметтер осы экономикалық қиындықтардың себептері де, салдары да болып табылады. Африканың отарсыздануы салқын соғыс кезеңіндегі қақтығыстармен ушыққан тұрақсыздықпен бірге жүрді. 20 ғасырдың ортасынан бері салқын соғыс, жемқорлықтың күшеюі, нашар басқару, аурулар мен тәлкеулес үкіметтер Африка экономикасының нашарлауына себепкер болды. "Экономист" журналының мәліметінше, ең маңызды факторлар – үкіметтік жемқорлық, саяси тұрақсыздық, социалистік экономика және протекционистік сауда саясаты. Инфрақұрылымға инвестиция жасау және оны күтіп ұстау, әсіресе құрлыққа шығу мүмкіндігі жоқ, ауылдық және сирек қоныстанған Африка елдерінде, өте қымбатқа түседі. Колониализмді сынаушылар африкалықтардың мақтанышына, өз құндылығына және өзіне сенуіне зиян келтіргенін айтады. Басқа отаршылдық зерттеушілер, әсіресе Франц Фанон, осы бағыттағы зерттеулерін жалғастыра отырып, колониализмнің нақты әсері психологиялық екенін, шетелдік биліктің үстемдігі өсу мен жаңаруға кедергі келтіретін, төмендік және бағыну сезімін тудыратынын дәлелдеді. Мұндай пікірлер отаршылдық ой-санасынан азат болған африкалықтардың жаңа буыны пайда болып, экономикалық өзгерістерге серпіліс беріп жатқанын көрсетеді. Тарихшылар Л.Г. Ганн мен Питер Дюиньян Африка колониализмнен жалпы алғанда пайда көргенін айтады. Кемшіліктері болғанымен, колониализм "әлем тарихындағы мәдениетті таратудың ең тиімді құралдарының бірі" болды. Алайда, бұл көзқарас даулы және кейбіреулер оны қабылдамай, колониализмді жамандық деп санайды. Экономикалық тарихшы Дэвид Кеннет Филдхаус орташа позицияны ұстанады, колониализмнің әсері шектеулі болғанын, оның басты кемшілігі – қасақана дамуды тежеу емес, істемеген нәрселерінде жатқанын айтады. Нилл Фергюсон оның бұл тұжырымымен келісіп, колониализмнің басты кемшілігі – жасалмаған қателіктер екенін мәлімдейді. Африка мемлекеттерінің экономикасын талдау көрсеткендей, Либерия және Эфиопия сияқты тәуелсіз мемлекеттер отарлық кезеңнен кейінгі әріптестерінен нашар экономикалық көрсеткіштерге ие болды. Атап айтқанда, бұрынғы британдық отарлардың экономикалық көрсеткіштері тәуелсіз мемлекеттер мен бұрынғы француз отарларынан жақсы болды. Африканың қазіргі кедейлігі колониализмге дейін де болған. Джаред Даймонд "Орналар, микробтар және болат" еңбегінде Африканың тарихи дамуына әсер ететін бірқатар экологиялық факторларға байланысты әрқашан кедей болғанын айтады. Бұл факторларға халықтың аз тығыздығы, үй жануарлары мен өсімдіктердің жетіспеуі және Африка географиясының солтүстік-оңтүстік бағытта орналасуы жатады. Алайда, Даймондтың теориясын Джеймс Моррис Блаут сияқтылар қоршаған ортаның тағдырға деген ықпалының бір түрі деп сынға алды. Тарихшы Джон К. Торнтон Сахарадан оңтүстік Африканың кем дегенде 17 ғасырға дейін салыстырмалы түрде бай және технологиялық жағынан дамыған болғанын мәлімдейді. Кейбір ғалымдар Африканың тарихы бойында қалған әлемге қарағанда кедей болғанын айтса да, Африканың кейбір аймақтарын ерекшелейді. Мысалы, Ацемоглу мен Робинсон Африканың көп бөлігі әрқашан салыстырмалы түрде кедей болғанын, бірақ "Аксум, Гана, Сонгхай, Мали және Ұлы Зимбабве сол замандағы әлемнің кез келген аймағындағы өркениеттермен тең деңгейде дамыған" деп санайды. Родни мен Джозеф Иникори сияқты көптеген зерттеушілер Африканың отарлау кезеңінің басындағы кедейліктің негізгі себебі құл саудасымен байланысты демографиялық шығындар мен басқа да қоғамдық өзгерістерге байланысты болғанын дәлелдейді. Дж.Д. Фейдж және Дэвид Элтис сияқтылар бұл көзқарасқа қарсы тұрады.

The seemingly intractable nature of Africa's poverty has led to debate concerning its root causes. Endemic warfare and unrest, widespread corruption, and despotic regimes are both causes and effects of the continued economic problems. The decolonization of Africa was fraught with instability aggravated by cold war conflict. Since the mid 20th century, the Cold War and increased corruption, poor governance, disease and despotism have also contributed to Africa's poor economy. According to The Economist, the most important factors are government corruption, political instability, socialist economics, and protectionist trade policy. Infrastructure investments and maintenance can be very expensive, especially in such areas as landlocked, rural and sparsely populated countries in Africa. Critics of colonialism charge colonial rule with injuring African pride, self worth and belief in themselves. Other post colonial scholars, most notably Frantz Fanon continuing along this line, have argued that the true effects of colonialism are psychological and that domination by a foreign power creates a lasting sense of inferiority and subjugation that creates a barrier to growth and innovation. Such arguments posit that a new generation of Africans free of colonial thought and mindset is emerging and that this is driving economic transformation. Historians L. H. Gann and Peter Duignan have argued that Africa probably benefited from colonialism on balance. Although it had its faults, colonialism was probably "one of the most efficacious engines for cultural diffusion in world history". These views, however, are controversial and are rejected by some who, on balance, see colonialism as bad. The economic historian David Kenneth Fieldhouse has taken a kind of middle position, arguing that the effects of colonialism were actually limited and their main weakness wasn't in deliberate underdevelopment but in what it failed to do. Niall Ferguson agrees with his last point, arguing that colonialism's main weaknesses were sins of omission. Analysis of the economies of African states finds that independent states such as Liberia and Ethiopia did not have better economic performance than their post colonial counterparts. In particular the economic performance of former British colonies was better than both independent states and former French colonies. Africa's relative poverty predates colonialism. Jared Diamond argues in Guns, Germs, and Steel that Africa has always been poor due to a number of ecological factors affecting historical development. These factors include low population density, lack of domesticated livestock and plants and the north–south orientation of Africa's geography. However Diamond's theories have been criticized by some including James Morris Blaut as a form of environmental determinism. Historian John K. Thornton argues that sub Saharan Africa was relatively wealthy and technologically advanced until at least the seventeenth century. Some scholars who believe that Africa was generally poorer than the rest of the world throughout its history make exceptions for certain parts of Africa. Acemoglue and Robinson, for example, argue that most of Africa has always been relatively poor, but "Aksum, Ghana, Songhay, Mali, [and] Great Zimbabwe were probably as developed as their contemporaries anywhere in the world." A number of people including Rodney and Joseph E. Inikori have argued that the poverty of Africa at the onset of the colonial period was principally due to the demographic loss associated with the slave trade as well as other related societal shifts. Others such as J. D. Fage and David Eltis have rejected this view.

Тілдік алуан түрлілік

Африка елдері тілдік әртүрліліктен туындаған байланыс қиындықтарына тап болады. Гринбергтің әртүрлілік индексі – кездейсоқ таңдалған екі адамның ана тілінің әртүрлі болу ықтималдығын көрсетеді. Осы индекс бойынша ең әртүрлі 25 елдің 18-і (72%) Африкаға жатады. Соның ішінде 12 елде Гринбергтің әртүрлілік индексі 0,9-дан жоғары, яғни кездейсоқ таңдалған екі адамның ана тілінің бірдей болу мүмкіндігі 10%-дан кем. Дегенмен, үкіметтік басқару, саяси пікірсайыс, академиялық талқылау және басқару ісіндегі негізгі тіл көбінесе бұрынғы отаршыл державалардың тілі – ағылшын, француз немесе португал тілі болып табылады.

Саудаға негізделген теориялар

Тәуелділік теориясы Еуропа, Солтүстік Америка және Шығыс Азиядағы супердержавалар мен олардың одақтастарының байлығы мен гүлденуі Африканы қоса алғанда, әлемнің қалған бөлігінің кедейлігіне байланысты екенін көрсетеді. Осы теорияны қолдайтын экономистердің пікірінше, кедей аймақтар өркендеу үшін дамыған елдермен сауда байланыстарын үзуі керек. Алайда, кейбір теориялар бойынша, дамыған елдердің экономикалық протекционизмі Африканың өсуіне тосқауыл қояды. Дамушы елдер ауыл шаруашылығы өнімдерін төмен құнмен өндірген кезде, олар көбінесе күтілгендей көп экспорттамайды. Мұның себебі – дамыған елдерде, әсіресе Жапонияда, Еуропалық Одақтың Біртұтас ауыл шаруашылығы саясатында және АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінде қолданылатын ауыл шаруашылығына берілетін көптеген субсидиялар мен импорттық тарифтер. Бұл субсидиялар мен тарифтер біртіндеп азайтылғанмен, олар әлі де жоғары деңгейде сақталып тұр. Экспортқа жергілікті жағдайлар да әсер етеді; бірқатар африкалық елдерде мемлекеттік реттеу олардың өнімдерінің бәсекеге қабілетті болуына кедергі келтіруі мүмкін. Джейн Шоу сияқты қоғамдық таңдау экономикасының зерттеулері протекционизмнің экономикалық дамуды тежеуге бірлесіп жұмыс істейтін мемлекеттік араласумен байланысты екенін көрсетеді. Импорт пен экспорт шектеулеріне тап болған фермерлер жергілікті нарықтарға қызмет көрсетеді, бұл оларды нарықтың жоғары құбылмалылығына және мүмкіндіктердің шектелуіне ұшыратады. Нарықтың белгісіз жағдайларына тап болған фермерлер өз нарықтарындағы бәсекелестікті басу үшін үкіметтік араласуды талап етеді, нәтижесінде бәсекелестік нарықтан ығыстырылады. Бәсекелестік нарықтан шығарылғанда, фермерлер инновацияларды азайтады және азық-түлік өндірісін қысқартады, бұл экономикалық өнімділіктің нашарлауына әкеледі.

Басқару

Африка мен Азияның 1960 жылдары табысы шамалас болғанымен, Азия Африкадан озысып кетті, тек Ауғанстан және Йемен сияқты өте кедей және соғысқа тосқан бірнеше елдерді қоспағанда. Экономистердің бір тобы Азияның үстем экономикалық дамуының себебі жергілікті инвестициялар екенін айтады. Африкадағы сыбайлас жемқорлық көбінесе экономикалық пайданы иеленуден және одан туындаған қаржы капиталын елде инвестициялаудың орнына шетелге шығарудан тұрады; швейцариялық банк шоттары бар африкалық диктаторлар туралы стереотип көбінесе шындыққа жақын. Массачусетс Амхерст университетінің зерттеушілері 1970-1996 жылдар аралығында 30 Сахара асты елдерінен капиталдың 187 миллиард доллар көлемінде қашқанын, бұл көрсеткіш осы елдердің сыртқы қарызынан асып түсетінін есептеді. Леонс Ндикумана және Джеймс К. Бойс авторлары 1970-2008 жылдар аралығында 33 Сахара асты елдерінен капиталдың 700 миллиард доллар көлемінде қашқанын бағалап көрсеткен. Конго диктаторы Мобуту Сесе Секо өзінің билігі тұсында сыбайлас жемқорлық, жеңілтекшілік және 4 миллиардтан 15 миллиард долларға дейінгі сомадағы қаражатты жымқырумен танымал болды. Марксизмге бағытталған социалистік үкіметтер мен олар жүзеге асырған жер реформасы да Африканың экономикалық тоқырауына себеп болды. Мысалы, Зимбабведегі Роберт Мугабе режимі, әсіресе ақ фермерлерден жерді тартып алу, елдің бұрын Африкадағы ең дамығандарының бірі болған ауыл шаруашылығы экономикасының құлдырауына әкеп соқты; Мугабе бұрын Зимбабве Азаттық соғысы кезінде КСРО мен Қытай тарапынан қолдау алған болатын. Танзания әлемдегі ең кедей және көмекке тәуелді елдердің бірі болып қалды және қалпына келгеніне ондаған жылдар уақыт кетті. 1992 жылы бір партиялық социалистік мемлекет таратылғаннан және демократияға өтілгеннен кейін Танзанияда қарқынды экономикалық өсім байқалды, 2017 жылы өсім 6,5% құрады.

Шетелдік көмек

Жергілікті жерлерде азық-түлік тапшылығы болған жағдайда азық-түлік жеткізу көбінесе дау тудырмайды; бірақ Амартия Сен көрсеткендей, көптеген аштықтар азық-түлік емес, жергілікті табыстың жетіспеуінен туындайды. Мұндай жағдайларда азық-түлік көмегі – қаржылық көмектен өзгеше – жергілікті ауыл шаруашылығын құртуға әкеліп соқтырады және батыс агробизнесіне тиесілі, олар ауыл шаруашылығына берілетін субсидиялардың нәтижесінде азық-түлікті артық өндіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, азық-түлік көмегі дамушы елдердің қажеттіліктеріне қарағанда, батыс елдеріндегі артық өніммен байланысты. Шетелдік көмек 1980 жылдардан бері Африканың экономикалық дамуының маңызды бөлігі болып табылады. Көмек даму моделінің аса ірі сыншыларының бірі – экономист Дэмбиза Мойо (АҚШ-та тұратын замбиялық экономист), ол "Өлі көмек" (Dead Aid) моделін ұсынды, ол шетелдік көмектің жергілікті дамуға қалай кедергі келтіретінін көрсетеді. Бүгінде Африка жоғары табыс алуға әлеуеті бар аймақтарда шетелдік көмекті тарту мәселесімен күресіп жатыр. Оған көбірек экономикалық саясат және әлемдік экономикаға белсенді қатысу қажет. Жаһандану дамушы елдер арасында шетелдік көмек үшін бәсекелестікті күшейткендіктен, Африка өңірлік және халықаралық деңгейде жауапкершілікті арттыру арқылы шетелдік көмек алу үшін күресін жақсартуға тырысуда. Сонымен қатар, Африка шетелдік инвесторлардан көмек алу жолдарын іздеудегі жауапкершілікті бөлісу үшін даму серіктестерімен жаңа қарым-қатынастар құру мақсатында "Африка іс-қимыл жоспарын" жасады.

Экономикалық нұсқалар мен көрсеткіштер

2009 жылғы әлемдік экономикалық дағдарыстан кейін қысқа мерзімдік өсімге ұшыраған Африка экономикасы 2011 жылы араб елдеріндегі көтерілістер салдарынан әлсіреп қалды. 2010 жылы 5% болған континенттік өсім 2011 жылы 3,4%-ға төмендеді. Солтүстік Африка экономикасының жаңаруымен және басқа аймақтардағы жақсарудың жалғасуымен, континент бойынша өсім 2012 жылы 4,5%-ға, ал 2013 жылы 4,8%-ға жетеді деп күтілуде. Еуропаның қарыз дағдарысына байланысты әлемдік экономикадағы қысқа мерзімді мәселелер сақталып тұр. Африка үшін өте маңызды тауарлар бағасы, сұраныстың төмендеуі мен ұсыныстың артуына байланысты, жоғары деңгейінен төмендеді, және олардың кейбіреулері одан да арзандауы мүмкін. Бірақ, бағалар африкалық экспорттаушылар үшін тиімді деңгейде қала береді деп болжануда.

Экономикалық секторлар мен салалар

Африканың экспорттық портфелі басым түрінде шикізатқа негізделгендіктен, оның экспорттан түсетін табысы тауар бағаларының өзгеруіне байланысты. Бұл континенттің сыртқы факторларға осалдығын арттырады және экспортты диверсификациялау қажеттігін күшейтеді. 2012 жылы қызмет көрсетулер, атап айтқанда саяхат және туризм саласындағы сауданың өсуі жалғасты, бұл континенттің осы салаға зор мүмкіндіктері барын көрсетеді.

Тау-кен және бұрғылау

+ Ел бойынша мұнай өндіруі Рейтинг Аймақ млрд баррель/күн Жыл Әлемдік деңгейде: Әлем 85540000 2007 ж. шамамен 01 Ресей 9980000 2007 ж. шамамен 02 Сауд Арабиясы 9200000 2008 ж. шамамен 04 Ливия 4725000 2008 ж. шамамен Иран 10 Нигерия 2352000 2011 ж. шамамен Норвегия 15 Алжир 2173000 2007 ж. шамамен 16 Ангола 1910000 2008 ж. 17 Египет 1845000 2007 ж. шамамен 27 Тунис 664000 2007 ж. шамамен Австралия 31 Судан 466100 2007 ж. шамамен Эквадор 33 Экваториальдық Гвинея 368500 2007 ж. Вьетнам 38 Демократиялық Конго Республикасы 261000 2008 ж. шамамен 39 Габон 243900 2007 ж. шамамен 40 Оңтүстік Африка 199100 2007 ж. 45 Чад 156000 2008 ж. Германия 53 Камерун 87400 2008 ж. шамамен Франция 56 Франция 71400 2007 60 Кот-д'Ивуар 54400 2008 ж. шамамен Африка 10780400 2011 ж. Ресей

Африканың минералдық өнеркәсібі әлемдегі ең ірі минералдық өнеркәсіптердің бірі болып табылады. Африка – 30 миллион км² жері бар екінші ірі континент, бұл зор ресурстардың бар екенін білдіреді. Өндіріс және өнеркәсіптік өндірістің өсуі мен әртараптануы, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өндірісінің әртараптануына бағытталғандықтан, 21-ғасыр Африка үшін экономикалық және технологиялық өсу ғасыры болатынына үміт зор. Бұл үміт, болашақта Африканың жаңа лидерлерінің пайда болуымен байланысты, «Африка ғасыры» терминін тудырды, бұл 21-ғасыр Африканың кең ауқымды қолданылмаған еңбек, капитал және ресурстық әлеуеттері әлемдік ойыншыға айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Өндіріс және өнеркәсіп саласындағы осы үміттерге Сахарадан оңтүстікке қарай Африканың көптеген аймақтарындағы коммуникациялық технологиялар мен жергілікті тау-кен өнеркәсібінің дамуы көмектеседі. Намибия соңғы жылдары өнеркәсіптік инвестицияларды тартты, ал Оңтүстік Африка өндірістегі тікелей шетелдік инвестицияларды тарту үшін салықтық жеңілдіктер ұсына бастады. Маврикий сияқты елдер өндіріс үшін жаңа «жасыл технологияларды» әзірлеуді жоспарлап отыр. Мұндай даму Африка елдері үшін жаңа нарықтарды ашуға мүмкіндік береді, себебі әлемдік мұнай қорының таусылуымен және табиғи отынға негізделген технологиялардың экономикалық тиімділігі төмендеуімен «жасыл» және таза технологияларға сұраныс күрт өседі деп күтілуде. Нигерия соңғы жылдары индустрияландыруды қабылдап келеді. Қазіргі уақытта оның Innoson Vehicle Manufacturing (IVM) атты автокөлік өндіруші компаниясы бар, ол жылдам транзит автобустарын, жүк көліктерін және SUV-терді шығарады, сондай-ақ жеңіл автокөліктерді енгізуді жоспарлап отыр. Олардың түрлі маркалы көліктері қазір Нигерия, Гана және басқа Батыс Африка елдерінде қолжетімді. Нигерияда Zinox сияқты бірнеше электрондық өндірушілер бар, олар алғашқы брендті Нигерия компьютерлерін және электрондық құрылғыларын (таблеттер сияқты) өндірушілер. 2013 жылы Нигерия көлік құралдарына импорттық баж салығын енгізу саясатын қабылдады, бұл елдегі жергілікті өндіріс компанияларын ынталандыру мақсатында жасалды. Осыған байланысты Nissan сияқты шетелдік автокөлік өндіруші компаниялар Нигерияда өндіріс орнын құру жоспарларын жариялады. Электроника және көліктерден басқа, тұтыну тауарлары, фармацевтикалық және косметикалық өнімдер, құрылыс материалдары, тоқыма бұйымдары, үй құралдары, пластик және т.б. елде өндіріліп, басқа Батыс Африка және Африка елдеріне экспортталады. Нигерия қазіргі уақытта Сахарадан оңтүстікке қарай Африкадағы ең ірі цемент өндіруші болып табылады, ал Dangote Cement Factory, Obajana – Сахарадан оңтүстікке қарай Африкадағы ең ірі цемент зауыты. Огун Нигерияның өнеркәсіптік орталығы болып саналады (өйткені көптеген зауыттар Огун облысында орналасқан және одан да көп компаниялар сол жерге көшіп келеді), одан кейін Лагос. Шығыс Африкадағы өндіріс көлемі шағын, бірақ өсіп келеді. Басты салалар: тоқыма және киім, былғары өңдеу, агробизнес, химиялық өнімдер, электроника және көлік құралдары.

The mineral industry of Africa is one of the largest mineral industries in the world. Africa is the second biggest continent, with 30 million km2 of land, which implies large quantities of resources. This focus on growth and diversification of manufacturing and industrial production, as well as diversification of agricultural production, has fueled hopes that the 21st century will prove to be a century of economic and technological growth for Africa. This hope, coupled with the rise of new leaders in Africa in the future, inspired the term "the African Century", referring to the 21st century potentially being the century when Africa's vast untapped labor, capital, and resource potentials might become a world player. This hope in manufacturing and industry is helped by the boom in communications technology and local mining industry in much of sub Saharan Africa. Namibia has attracted industrial investments in recent years and South Africa has begun offering tax incentives to attract foreign direct investment projects in manufacturing. Countries such as Mauritius have plans for developing new "green technology" for manufacturing. Developments such as this have huge potential to open new markets for African countries as the demand for alternative "green" and clean technology is predicted to soar in the future as global oil reserves dry up and fossil fuel based technology becomes less economically viable. Nigeria in recent years has been embracing industrialization, It currently has an indigenous vehicle manufacturing company, Innoson Vehicle Manufacturing (IVM) which manufactures Rapid Transit Buses, Trucks and SUVs with an upcoming introduction of Cars. Their various brands of vehicle are currently available in Nigeria, Ghana and other West African Nations. Nigeria also has few Electronic manufacturers like Zinox, the first Branded Nigerian Computer and Electronic gadgets (like tablet PCs) manufacturers. In 2013, Nigeria introduced a policy regarding import duty on vehicles to encourage local manufacturing companies in the country. In this regard, some foreign vehicle manufacturing companies like Nissan have made known their plans to have manufacturing plants in Nigeria. Apart from Electronics and vehicles, most consumer, pharmaceutical and cosmetic products, building materials, textiles, home tools, plastics and so on are also manufactured in the country and exported to other west African and African countries. Nigeria is currently the largest manufacturer of cement in Sub saharan Africa. and Dangote Cement Factory, Obajana is the largest cement factory in sub saharan Africa. Ogun is considered to be Nigeria's industrial hub (as most factories are located in Ogun and even more companies are moving there), followed by Lagos. The manufacturing sector is small but growing in East Africa. The main industries are textile and clothing, leather processing, agribusiness, chemical products, electronics and vehicles.

Инвестициялық және банктік қызмет

Көптеген қаржы фирмаларының Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласында кеңселері бар. Африканың 107 миллиард долларлық қаржы қызметтері индустриясы осы онжылдықтың қалған бөлігінде үлкен өсімді қамтиды, себебі көбінесе банктер континенттің өсіп келе жатқан орта тапқа бағытталған. Банктік секторда түрлі технологиялық жаңарулардың нәтижесінде рекордтық өсім байқалуда. Қытай мен Үндістан 21-ғасырда Африканың дамып келе жатқан экономикасына үлкен қызығушылық танытты. Африка мен Қытай арасындағы өзара инвестициялар соңғы жылдары әлемдік қаржы дағдарысы кезінде күрт өсті. Қытайдың Африкаға салған инвестициясы Еуропалық Одақтың назарын тартып, Еуропалық Одақтың бәсекелі инвестициялары туралы сөздер қозғады. Еуропалық Одақ пен АҚШ-та тұратын Африка диаспорасының өкілдері өздерінің бизнесі арқылы Африкаға инвестиция салу және Еуропа экономикасына африкалық инвестицияларды ынталандыру үшін күш-жігерін арттырды. Африка диаспорасынан түсетін ақша аударымдары және Батыс елдерінің инвестицияға деген қызығушылығының артуы Бурунди, Того және Комор сияқты Африканың ең кем дамыған және қиын жағдайдағы экономикалары үшін өте пайдалы болады. Дегенмен, сарапшылар Африкаға ақша жөнелту бағасының жоғары болуына қанағаттанбайды, себебі Western Union және MoneyGram компанияларының дуополиясы Африканың ақша жөнелту нарығын бақылап, Африканы әлемдегі ең қымбат ақша жөнелту нарығына айналдырды. Кейбір сарапшылардың пікірінше, Африкаға ақша жіберуге байланысты жоғары комиссиялар Африка елдерінің дамуына кедергі келтіруде. Ақша аударымдары Африкаға сыртқы қаржы ағынының ең маңызды көзі болып табылады және 2021 жылы ЖІӨ-нің 3,8% құрады. Алайда, оның шамамен 30% ғана экономикалық қызметке жұмсалады, олардың көп бөлігі бейресми секторда, бұл оның өндірістік трансформация әлеуетін шектейді. Ангола Еуропалық Одаққа, әсіресе Португалияға инвестиция салуға қызығушылық танытты. Оңтүстік Африка АҚШ-тың назарын өндіріс, қаржы нарықтары және шағын бизнес саласындағы инвестициялардың жаңа шекарасы ретінде арттырды, сондай-ақ Либерия да соңғы жылдары жаңа басшылығымен осы салаға қызығушылық танытты. Африкада екі валюталық одақ бар: Батыс Африканың Орталық банкі (BCEAO) және Орталық Африканың Орталық банкі (BEAC). Екеуі де CFA франкын заңды төлем құралы ретінде пайдаланады. Африка бойынша бірыңғай валюталық одақ құру идеясы талқыланды және оны 2020 жылға дейін құру жоспарланған, бірақ континенттік инфляцияны 5% төменге түсіру сияқты көптеген мәселелер оның аяқталуына кедергі келтіруде.

thumb|Many financial firms have offices in downtown Johannesburg, South Africa. Africa's US$107 billion financial services industry will log impressive growth for the rest of the decade as more banks target the continent's emerging middle class. The banking sector has been experiencing record growth, among others due to various technological innovations. China and India have showed increasing interest in emerging African economies in the 21st century. Reciprocal investment between Africa and China increased dramatically in recent years amidst the current world financial crisis. The increased investment in Africa by China has attracted the attention of the European Union and has provoked talks of competitive investment by the EU. Members of the African diaspora abroad, especially in the EU and the United States, have increased efforts to use their businesses to invest in Africa and encourage African investment abroad in the European economy. Remittances from the African diaspora and rising interest in investment from the West will be especially helpful for Africa's least developed and most devastated economies, such as Burundi, Togo and Comoros. However, experts lament the high fees involved in sending remittances to Africa due to a duopoly of Western Union and MoneyGram that is controlling Africa's remittance market, making Africa is the most expensive cash transfer market in the world. According to some experts, the high processing fees involved in sending money to Africa are hampering African countries' development. Remittances continue to be the most important source of external financial flows to Africa, accounting for 3.8% of GDP in 2021. However, only approximately 30% of it is dedicated to economic activities, the majority of which are in the informal sector, limiting its potential for productive transformation. Angola has announced interests in investing in the EU, Portugal in particular. South Africa has attracted increasing attention from the United States as a new frontier of investment in manufacture, financial markets and small business, as has Liberia in recent years under their new leadership. There are two African currency unions: the West African Banque Centrale des États de l'Afrique de l'Ouest (BCEAO) and the Central African Banque des États de l'Afrique Centrale (BEAC). Both use the CFA franc as their legal tender. The idea of a single currency union across Africa has been floated, and plans exist to have it established by 2020, though many issues, such as bringing continental inflation rates below 5 percent, remain hurdles in its finalization.