Сөздердің әдеттен тыс қолданылуы: Ретрорикалық тәсілдер мен тілдік ерекшеліктер. Троптар мен схемалар – мағынаны күшейтудің құралдары. Мысалдармен түсіндіріледі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сөздердің күтілетін үлгісін өзгерту
Change of the expected pattern of words
Сөздік тілдік ережеден тыс қолданылып, риторикалық эффект тудыратын сөз немесе сөз тіркесі сөйлеу фигурасы немесе риторикалық фигура деп аталады. Сөйлеу фигуралары дәстүрлі түрде сөздердің қалыпты ретін өзгертетін схемалар мен сөздердің әдеттегі мағынасынан өзге мағынаны білдіретін троптарға бөлінеді. Схемаға мысал – полисиндетон: тізімдегі әрбір элемент алдында ғана емес, жалғасып келетін элементтердің алдында да байланыс сөздерінің қайталануы, мысалы, "Арыстан және жолбарыс және аю, о, құдай-ау!" – мұндағы жануарлардың қауіптілігі мен саны, тек екінші "және" сөзімен айтылған қарапайым сөзден гөрі, күштірек сезіммен жеткізіледі. Тропқа мысал – метафора, бір нәрсені оның нақты еместігін көрсете отырып, салыстыру арқылы түсіндіру, мысалы, "Барлық әлем – сахна".
A figure of speech or rhetorical figure is a word or phrase that intentionally deviates from ordinary language use to produce a rhetorical effect. Figures of speech are traditionally classified into schemes, which vary the ordinary sequence of words, and tropes, where words carry a meaning other than what they ordinarily signify. An example of a scheme is a polysyndeton: the repetition of a conjunction before every element in a list, whereas the conjunction typically would appear only before the last element, as in "Lions and tigers and bears, oh my! "—emphasizing the danger and number of animals more than the prosaic wording with only the second "and". An example of a trope is the metaphor, describing one thing as something it clearly is not, as a way to illustrate by comparison, as in "All the world's a stage."
Мысалдар
Фигуративтік тілдің көптеген түрлері бар. Мақсаты – айтылып жатқан сөздің әсерін күшейту үшін тілді шығармашылықпен қолдану. Келесі бірнеше мысалдар:
Figures of speech come in many varieties. The aim is to use the language inventively to accentuate the effect of what is being said. A few examples follow:
"Дөңгелек тастардың үстінен, қиын-қыстау жолмен, жыртық-жұпыр шалқар жүгірді" – бұл аллитерацияның мысалы, онда "р" дауысы қайталап қолданылады. "Сузи әпке әскерлерге шұлық тігіп жатыр" – бұл сибилянс деп аталатын аллитерацияның ерекше түрі, "с" дыбысын қайталайды. Екеуі де поэзияда жиі қолданылады. "Ол баспалдақпен шапқанда, бірден жаңа перделер ілінді" – бұл зиугманың силлепсис түрі. "Run up" сөзі жылдам көтерілуге немесе жасауға қатысты болуы мүмкін. Оның пердеге көтерілгенін айту арқылы бұл әсер күшейеді. Сөздің екінші рет қолданылуын жою (эллипсис) оқырманды айтылып жатқан нәрсе туралы тереңірек ойлауға мәжбүр етеді. "Азапты мақтаныш" – екі қарама-қайшы идеяны бір сөйлемде біріктіретін оксиморон. "Эйнштейн" – синекдоханың мысалы, себебі ол белгілі бір топты (генийлерді) білдіру үшін жеке есімді қолданады. "Менің ішегімде көбелектер ұшып жүргендей болды" – бұл метафора, адамның ішіндегі жәндіктердей сезілетін жүйкелі күйзелісті білдіреді. "Менің ішегімде көбелектер бар сияқты" деу – салыстыру, өйткені "сияқты" сөзі қолданылады, ал метафорада ол қолданылмайды. "Менің ішегімде көбелек фермасы бар сияқты", "Менің ішегімде көбелек фермасы секілді сезілді" немесе "Мен қатты қорқып, ішімде көбелек фермасы бар сияқтымын" – бұл гипербола болуы мүмкін, себебі бұл әдейі күшейте айтылған. "Ол лас орын шынымен де лас еді" – бұл таутологияның мысалы, өйткені "лас" және "кір" сөздерінің мағынасы шамалы ғана ерекшеленеді және мәтінді баса көрсету үшін қайталанады.
"Round and round the rugged rocks the ragged rascal ran" is an example of alliteration, where the consonant r is used repeatedly. "Sister Suzy‘s sewing socks for soldiers" is a particular form of alliteration called sibilance, repeating an s sound. Both are commonly used in poetry. "She would run up the stairs and then a new set of curtains" is a variety of zeugma called a syllepsis. Run up can refer either to a quick ascent or to manufacture. The effect is enhanced by the momentary suggestion, through a pun, that she might be climbing the curtains. The ellipsis or omission of the second use of the verb makes the reader think harder about what is being said. "Painful pride" is an oxymoron, where two contradictory ideas are placed in the same sentence. "An Einstein" is an example of synecdoche, as it uses a particular name to represent a class of people: geniuses. "I had butterflies in my stomach" is a metaphor, referring to a nervous feeling as if there were flying insects in one's stomach. To say "it was like having some butterflies in my stomach" is a simile, because it uses the word like, which a metaphor does not. To say "It was like having a butterfly farm in my stomach", "It felt like a butterfly farm in my stomach", or "I was so nervous that I had a butterfly farm in my stomach" could be a hyperbole, because it is exaggerated. "That filthy place was really dirty" is an example of tautology, as there are the two words ('filthy' and 'dirty') having almost the same meaning and are repeated so as to make the text more emphatic.
Түрлері
Батыстың классикалық риторикасын зерттеген ғалымдар сөздік фигураларды екі негізгі санатқа бөледі: схемалар мен троптар. Схема (грекше schēma, "форма немесе пішін") – сөздердің қалыпты немесе күтілетін ретін өзгертетін сөздік фигуралар. Мысалы, "Жан, менің ең жақсы досым" деген тіркес аппозиция деп аталатын схеманы қолданады. Троп (грекше trepein, "бұру") – сөздердің жалпы мағынасын өзгертеді. Троптың мысалы – ирония, яғни сөздерді олардың әдеттегі мағынасының қарама-қарсысын білдіру үшін қолдану ("Брут – құрметті адам; / Олардың бәрі де, барлығы құрметті адамдар"). Ренессанс дәуірінде ғалымдар сөздік фигураларды мұқият санап, жіктеген. Мысалы, Генри Пичэм өзінің "Елоквенция бағы" (1577) атты еңбегінде 184 түрлі сөздік фигураны санап көрсеткен. Профессор Роберт ДиЯнни өзінің "Әдебиет: көркем проза, поэзия, драма және эссе" атты кітабында былай деп жазды: "Риторика ғалымдары 250-ден астам сөздік фигураларды, сөздерді немесе сөздерді тура мағынасында емес қолданудың әртүрлі тәсілдерін тізімдеген". Оңайлы болу үшін, бұл мақалада фигуралар схемалар мен троптарға бөлінеді, бірақ оларды одан әрі жіктемейді (мысалы, "Тәртіпсіздік фигуралары"). Әр санатта сөздер әліпбилік тәртіппен тізімделген. Көптеген жазбалар толыққанды мәліметтер мен тиісті мысалдар келтірілген бетке сілтеме жасайды, ал ыңғайлы болу үшін қысқаша анықтама осы жерде берілген. Тізімделгендердің кейбіреулерін риторикалық құралдар деп қарастыруға болады, олар көп жағынан ұқсас.
Scholars of classical Western rhetoric have divided figures of speech into two main categories: schemes and tropes. Schemes (from the Greek schēma, 'form or shape') are figures of speech that change the ordinary or expected pattern of words. For example, the phrase, "John, my best friend" uses the scheme known as apposition. Tropes (from Greek trepein, 'to turn') change the general meaning of words. An example of a trope is irony, which is the use of words to convey the opposite of their usual meaning ("For Brutus is an honorable man; / So are they all, all honorable men"). During the Renaissance, scholars meticulously enumerated and classified figures of speech. Henry Peacham, for example, in his The Garden of Eloquence (1577), enumerated 184 different figures of speech. Professor Robert DiYanni, in his book Literature: Reading Fiction, Poetry, Drama and the Essay wrote: "Rhetoricians have catalogued more than 250 different figures of speech, expressions or ways of using words in a nonliteral sense." For simplicity, this article divides the figures between schemes and tropes, but does not further sub classify them (e. g., "Figures of Disorder"). Within each category, words are listed alphabetically. Most entries link to a page that provides greater detail and relevant examples, but a short definition is placed here for convenience. Some of those listed may be considered rhetorical devices, which are similar in many ways.