Кіріспе

Философиядағы тақырып; бір нәрсенің екінші бір нәрсеге қарама-қарсы болуы. Антитеза (антитезалар; грекше "қарсы қою", ἀντι "қарсы" және θέσις "орналастыру") жазуда немесе сөйлеуде бұрын айтылған пікірлерге қарама-қайшы келетін немесе оларды кері қайтаратын пікір ретінде, не екі қарама-қарсы ұғымды бірге келтіріп, олардың арасындағы айырмашылықты күшейту үшін қолданылады. Антитеза – бұл "бір теңдес грамматикалық құрылымда көрінетін қарама-қайшылықты білдіретін сөздік тәсіл. Сөздердің параллельдігі идеялардың қарама-қайшылығын күшейте түседі". Антитеза әрқашан бір мәлімдемеде екі идеяны қамтуы тиіс. Бұл идеялар құрылымдық тұрғыдан қарама-қарсы болмауы мүмкін, бірақ екі идеяны салыстырғанда олар функционалдық тұрғыдан қарама-қарсы болып көрінеді. Аристотельдің пікірінше, антитезаны қолдану аудиторияға спикердің айтқысы келген ойды жақсырақ түсінуге көмектеседі. Екі жағдайды немесе идеяны салыстыру дұрыс шешімді табуды жеңілдетеді. Аристотельдің сөзіне сүйенсек, риторикадағы антитеза силогизмге ұқсас, себебі ол бір мәлімдемеде екі қорытындыны ұсынады. Антитезалар аргументті күшейту үшін нақты қарама-қарсылықтарды немесе жай ғана қарама-қайшы идеяларды пайдаланады, сондай-ақ олардың екеуін де қамтуы мүмкін. Олар әдетте сөздердің теңгерімі мен баса назар арқасында оқырманның немесе тыңдаушының есте сақтауын жеңілдетеді.

Матай кітабындағы "антитезалар"

Матайдың Антитезасы – Таудағы уағызында Иса Мұса заңының алты белгілі талабын алып, оның ізбасарларын заң талап еткеннен де артық нәрсе жасауға шақырған бөлігіне дәстүрлі түрде берілген атау. Реформациядан бері протестант ғалымдары Исаның оқуларын сол кездегі заңның бұрыс түсіндірулеріне қарсы қойғанын жиі айтады. "Антитезис" деген атауды Маркион Синопиялық өзінің манифестіне берген, онда ол Ескі және Жаңа өсиеттерді салыстырып, кейіннен Маркионизм деп белгілі болған ілімді қалыптастырды.

Философиялық талқылауда

Диалектикада (логикалық аргументтермен пікір алмасу арқылы шындыққа жететін кез келген формалды ойлау жүйесінде) антитеза – қарама-қарсы идеялардың, әдетте тепе-теңдік сақтала отырып, біріктірілуі. Логикалық аргументтер тезис, антитеза, синтез ретімен айтылады делінеді. Философиялық талқылаудың осы стилі (бір пікірді айту, содан кейін оның қарсы тұратын пікірін және соңында қорытынды жасау) ежелгі философтар тарапынан жиі қолданылғанмен, оны сипаттау үшін "тезис, антитезис, синтез" үштігін пайдалану 18-ғасырға, 1794 жылы неміс философы Иоганн Готлиб Фихте жариялаған еңбекке дейін жетеді. Кейде бұл тіркес неміс философы Гегельден шыққан деп жаңылыстырады. Дегенмен, Гегель бұл үш терминді тек бір лекциясында қолданған, онда ол Иммануил Кантты "әр жерде тезис, антитеза, синтезді қалыптастырғаны" үшін сынға алған.