Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Маори мәдениетіндегі ауыл немесе бекіністі қоныс.
Village or fortified settlement in Māori culture
"Pā" (; ағылшын тілінде көбінесе "pa" деп жазылады) сөзі кез келген маори ауылы немесе қорғаныс қонысын білдіре алады, бірақ көбінесе палисадтары және қорғаныс террасалары бар дөңес қамалдарды – бекіністі қоныстарды, сондай-ақ бекінілген ауылдарды көрсетеді. Pā орналасқан жерлер Жаңа Зеландияның Солтүстік аралында, Таупо көлінің солтүстігінде көптеп кездеседі. 5000-нан астам орын анықталып, фотоға түсіріліп, зерттелді, бірақ олардың көпшілігі егжей-тегжейлі талдаудан өткен жоқ. Полинезиялық маорилердің алғашқы отарлаушылары Оңтүстік аралдың төменгі бөлігінде тұрған ерте отарлау кезеңінен бастап әлі бірде-бір pā табылған жоқ. Pā-ға ұқсас құрылымдар Орталық Полинезияда, Фиджи, Тонга және Маркиза аралдарында да кездеседі. Маори мәдениетінде үлкен pā ивидің (тайпаның немесе тайпалық конфедерацияның) манасын (абырой немесе билік) және стратегиялық шеберлігін көрсетеді, оны рангитира (басшы) тұлғаландырады. Маорилер ивидің (рохе) аумағын қорғау үшін, құнарлы егістік жерлер мен азық-түлік қорын сақтау мақсатында әртүрлі орналасқан жерлерде pā салды.
The word pā (; often spelled pa in English) can refer to any Māori village or defensive settlement, but often refers to hillforts – fortified settlements with palisades and defensive terraces – and also to fortified villages. Pā sites occur mainly in the North Island of New Zealand, north of Lake Taupō. Over 5,000 sites have been located, photographed and examined, although few have been subject to detailed analysis. No pā have been yet located from the early colonization period when early Polynesian Māori colonizers lived in the lower South Island. Variations similar to pā occur throughout central Polynesia, in the islands of Fiji, Tonga and the Marquesas Islands. In Māori culture, a great pā represented the mana (prestige or power) and strategic ability of an iwi (tribe or tribal confederacy), as personified by a rangatira (chieftain). Māori built pā in various defensible locations around the territory (rohe) of an iwi to protect fertile plantation sites and food supplies.
Сипаттама
Палардың көбісі айқын биіктелген жерлерге, әсіресе жанартау төбелеріне салынған. Төбе беткейінің табиғи еңісі террасаланған. Қазіргі Окленд аймағында палар үшін сөнген жанартаулар жиі қолданылған. Палардың қызметі көп қырлы. Жаңа Зеландия соғыстарынан кейін жан-жақты зерттелген және соңғы кезде тағам мен су сақтау орындарын немесе құдықтарды, тағам сақтау шұңқырларын (әсіресе кумара үшін) және па ішінде күтілген шағын біріккен егістіктерді қорғау үшін пайда болғандығы анықталды. Жақындағы зерттеулер көрсеткендей, көп жағдайда бір па-да тұрақты түрде аз адамдар тұрған, ал iwi бірнеше паны бір уақытта, көбінесе хапу (кіші тайпа) бақылауында ұстаған. Па туралы алғашқы еуропалық ғылыми зерттеулер, әдетте, паны еуропалық қалаларға ұқсас, оқшауланған қоныстар ретінде қарастырған. Көбінесе палар маусымдық шаруашылықпен байланысты үлкен аумақтың бір бөлігі болған. Палар арасындағы жерлер негізінен тұрғын үйлер мен бау-бақшалар үшін пайдаланылған. Уақыт өте келе кейбір палар таза қорғаныс орындарынан гөрі, көрнекілік орындары мен мәртебе белгісі (tohu rangatira) ретінде маңыздырақ болған болуы мүмкін. Маори үйі немесе лашығы (whare) және арики (бастықтар) көбінесе қару-жарақ сақталатын саммитте салынған. 17 және 18 ғасырларда тайаха ең көп қолданылатын қару болған. Бастықтың саммиттегі бекінісі әдеттегі whare-ден үлкен болуы мүмкін, кейбіреулері 4,5 метр x 4 метр өлшемдес.
Almost all pā were constructed on prominent raised ground, especially on volcanic hills. The natural slope of the hill is then terraced. Dormant volcanoes were commonly used for pā in the area of present day Auckland. Pā are multipurpose in function. Pā that have been extensively studied after the New Zealand Wars and more recently were found to safeguard food and water storage sites or wells, food storage pits (especially for kūmara), and small integrated plantations, maintained inside the pā. Recent studies have shown that in most cases, few people lived long term in a single pā, and that iwi maintained several pā at once, often under the control of a hapū (subtribe). Early European scholarly research on pā typically considered pā as isolated points settlements, analogous to European towns. Typically pā were a part of a greater area of seasonal occupation. The area in between pā were primarily common residential and horticultural sites. Over time, some pā may have become more important as places of display and as a symbol of status (tohu rangatira), rather than purely defensive locations. The whare (a Māori dwelling place or hut) of the rangatira and ariki (chiefs) were often built on the summit with a weapons storage. In the 17th and 18th centuries the taiaha was the most common weapon. The chief's stronghold on the summit could be bigger than a normal whare, some measuring 4.5 meters x 4 meters.
Өнер бұйымдары
Солтүстік аймақтағы қазба жұмыстары маори құралдары мен қаруларын жасау туралы көптеген мәліметтер берді, оның ішінде обсидиан (вулкандық шыны), херт және аргиллит базальты, жанықтар, пунаму шапқылары, ацз, сүйек және піл сүйегінен жасалған қарулар, сондай-ақ жүздеген жылдар бойы жиналған түрлі балғалар табылды. Полинезияда кеңінен қолданылған ұсақ түйірлі, оңай өңделетін херт тасы ең көп қолданылған материал болды, кейбір Солтүстік аймақтардағы қазбаларда мыңдаған даналары табылған. Херт тасынан жасалған жанықтар па құрылысында бұрғы ретінде, сондай-ақ полинезиялық балық аулау ілмектері сияқты өнеркәсіптік құралдар жасауда қолданылды. Солтүстік аймақтағы па зерттеулерінде маорилер "коковай" немесе қызыл охр деп атаған қызыл бояудың қолданылуы да анықталды. Бұл бояу қызыл темір немесе алюминий оксидтерінен жасалады, ұсақ ұнтақталған соң балық майы немесе өсімдік шайыры сияқты майлы заттармен араластырылады. Маорилер бұл химиялық қоспаны соғыс кезінде қауіпті биіктікте салынған па-дағы жәндіктерді қорғау үшін пайдаланған. Бұл қоспа бүгінге дейін whare және waka-да кеңінен қолданылады, ағаштың кеуіп қалмауы үшін жабық ретінде қолданылады.
Pā excavated in Northland have provided numerous clues to Māori tool and weapon manufacturing, including the manufacturing of obsidian (volcanic glass), chert and argillite basalt, flakes, pounamu chisels, adzes, bone and ivory weapons, and an abundance of various hammer tools which had accumulated over hundreds of years. Chert, a fine grained, easily worked stone, familiar to Māori from its extensive use in Polynesia, was the most commonly used stone, with thousands of pieces being found in some Northland digs. Chips or flakes of chert were used as drills for pā construction, and for the making process of other industrial tools like Polynesian fish hooks. Another find in Northland pā studies was the use of what Māori call "kokowai", or red ochre, a red dye made from red iron or aluminium oxides, which is finely ground, then mixed with an oily substance like fish oil or a plant resin. Māori used the chemical compound to keep insects away in pā built in more hazardous platforms in war. The compound is still widely used on whare and waka, and is used as a coating to prevent the wood from drying out.
Сақтау
Па зерттеулері төменгі па террасаларында 2,4 м х 2 м шамасындағы жартылай жер асты whare (шатырлар) кумараларды сақтау үшін пайда болғанын көрсетті. Бұл үйлер немесе қоймалар су ағызылуын қамтамасыз ету үшін қолмен тоқылған кумара себеттерін шамамен 20 градус бұрышта орналастыруға арналған кең сөрелермен жабдықталған. Осы қоймаларда суды сыртқа шығару үшін ішкі дренаж жүйесі болған. Көптеген па зерттеулерінде кумаралар руаларда (кумара шұңқырларында) сақталған. Жалпы немесе төмен дәрежелі маори үйлері төменгі немесе сыртқы жерде орналасқан, кейде 30–40 см-ге дейін ішінара жерге көмілген. Төменгі террасаларда нгуту (кіреберіс қақпасы) орналасқан. Оның төменгі қоршауы шабуылдаушыларды баяулатып, қиын жағдайда жоғары қадам жасауға мәжбүрлеген. Кіреберіс әдетте көтеріңкі платформадан бақыланатын, шабуылдаушыларды осал қалдыратын. Көптеген азық-түлік па-ның сыртында өсірілген, бірақ кейбір жоғары дәрежелі па жобаларында палисадтар ішінде азық-түлік өсіруге арналған шағын террасалар болған. Қауіптің болған кезінде таудың шаңырағында күзетшілер орналастырылған. Жылап тұрған тері құбыр немесе үлкен ағаштан жасалған гонг дабыл қағып ескерту берген. Кейбір тасты жерлердегі паларда тастар қару ретінде қолданылған. Ngāi Tūhoe сияқты кейбір iwi бастапқы кезеңдерде па салмай, қорғаныс, шабуыл және паналау үшін орманды жерлерді пайдаланған – бұл па рунанг деп аталған. Жетекші британдық археолог Леди Айлин Фокс (1976) Ұлыбританияда 2000-ға жуық төбелік бекініс болғанын және Жаңа Зеландияда одан екі есе көп болғанын, бірақ содан бергі жұмыстар белгілі палардың санын 5000-нан асырды деп мәлімдеген. Па Жаңа Зеландия соғыстарында маңызды рөл атқарды. Олар сонымен қатар Маори тарихының ертерек кезеңдерінен, шамамен 500 жыл бұрыннан белгілі, бұл Маори iwi-нің мәртебесі мен ресурстар мен аумақтарды иеленуі соғысқа алып келгенін және па эволюциясының дәуіріне бастағанын көрсетеді.
Pā studies showed that on lower pā terraces were semi underground whare (huts) about 2.4 m x 2 m for housing kūmara. These houses or storage houses were equipped with wide racks to hold hand woven kūmara baskets at an angle of about 20 degrees, to shed water. These storage whare had internal drains to drain water. In many pā studies, kūmara were stored in rua (kūmara pits). Common or lower rank Māori whare were on the lower or outer land, sometimes partly sunk into the ground by 30–40 cm. On the lower terraces, the ngutu (entrance gate) is situated. It had a low fence to force attackers to slow and take an awkward high step. The entrance was usually overlooked by a raised stage so attackers were very vulnerable. Most food was grown outside the pā, though in some higher ranked pā designs there were small terraces areas to grow food within the palisades. Guards were stationed on the summit during times of threat. The blowing of a polished shell trumpet or banging a large wooden gong signaled the alarm. In some pā in rocky terrain, boulders were used as weapons. Some iwi such as Ngāi Tūhoe did not construct pā during early periods, but used forest locations for defense, attack and refuge – called pā runanga. Leading British archaeologist, Lady Aileen Fox (1976) has stated that there were about 2,000 hillforts in Britain and that New Zealand had twice that number but further work since then has raised the number of known pā to over 5,000. Pā played a significant role in the New Zealand Wars. They are also known from earlier periods of Māori history from around 500 years ago, suggesting that Māori iwi ranking and the acquiring of resources and territory began to bring about warfare and led to an era of pā evolution.
Беделдеу
Олардың басты қорғанысы – үстіне діңгек немесе қамыс тосқауыл салынған жер қамалдарды (немесе террасалы төбе беттерін) қолдану болды. Тарихи тұрғыдан кейінгі нұсқалары британдық армия мен қарулы констебльдерге қарсы мылтықтар мен жақын арадағы қарулармен (жасақ, тайаха және мерей сияқты) күрескен адамдар салған. Олар семсерлер, мылтықтар және гаубицалар мен зымырандық артиллерия сияқты ауыр артиллериямен жабдықталған. Контактіден кейінгі кезеңдегі қарапайым қарулы палар өте шектеулі уақыт ішінде, кейде екі-он бес күнде орнатылатын, бірақ күрделі классикалық құрылыстар бірнеше айға созылатын ауыр еңбек талап ететін және көбінесе жылдар бойы қайта құрылып, жақсартылатын. Классикалық паға шабуыл жасаудың әдеттегі тәсілдері біріншіден, қорғаныс әдетте адамдармен қамтылмаған түнгі күтпеген шабуыл болды. Екіншісі – азық-түлік ресурстарында кімнің артық екеніне байланысты нәтижелерге әсер ететін, азырақ шайқасқа түсетін қоршау. Үшіншісі – «Рау» деп аталатын құрылғыны пайдалану. Рауды қоршаудан өткізіп, содан кейін тоя командасы қабырға құлағанша тартып тұрды. Қарулы палар бірнеше күнге бомбалауға төтеп бере алатын, бірақ оқ-дәрі жеткілікті болса және шабуылшылар шыдамды болса, бомбалаудың психологиялық әсері қорғаушыларды ығыстырып шығаратын. Кейбір тарихшылар маорилерді қорғаныс үшін түрлі жер жұмыстарын жасап, траншеялық соғыстың өнерін ойлап тапқан деп жаңылыстырады. Ірі әскери жер жұмыстары алғаш рет француз әскери инженерлерімен 1700 жылдары қолданылған және Қырымда және АҚШ Азамат соғысында кеңінен пайдаланылған. Маоридің жер құрылысын салудағы даусыз шеберлігі олардың дәстүрлі паларды салудағы шеберлігінен дамыды, ол 18 ғасырдың соңында руа (азық-түлік сақтау шұңқырлары), арықтар, жер қамалдар және көптеген террасалар жасау үшін маңызды жер жұмыстарын қамтыды.
Their main defence was the use of earth ramparts (or terraced hillsides), topped with stakes or wicker barriers. The historically later versions were constructed by people who were fighting with muskets and melee weapons (such as spears, taiaha and mere) against the British Army and armed constables, who were equipped with swords, rifles, and heavy artillery such as howitzers and rocket artillery. Simpler gunfighter pā of the post contact period could be put in place in very limited time scales, sometimes two to fifteen days, but the more complex classic constructions took months of hard labour, and were often rebuilt and improved over many years. The normal methods of attacking a classic pā were firstly the surprise attack at night when defences were not routinely manned. The second was the siege which involved less fighting and results depended on who had the better food resources. The third was to use a device called a Rou – a half metre length of strong wood attached to a stout length of rope made from raupō leaves. The Rou was slipped over the palisade and then pulled by a team of toa until the wall fell. Gunfighter pā could resist bombardment for days with limited casualties although the psychological impact of shelling usually drove out defenders if attackers were patient and had enough ammunition. Some historians have wrongly credited Māori with inventing trench warfare with its associated variety of earth works for protection. Serious military earth works were first recorded in use by French military engineers in the 1700s and were used extensively at Crimea and in the US Civil War. Māori's undoubted skill at constructing earthworks evolved from their skill at building traditional pā which, by the late 18th century, involved considerable earthworks to create rua (food storage pits), ditches, earth ramparts and multiple terraces.
Қарулы әскер па
Те Руки Каувити сияқты батыр басшылар осы қасиеттердің британдықтардың оттық күшіне қарсы тиімді қарсы шара екенін түсінді. Осыны ескере отырып, олар кейде Пэ-ді мақсатты түрде қорғаныс бекінісі ретінде салды, мысалы, Руапекапекада – дәстүрлі Пэ-лер сияқты нақты бір жерді немесе тұру орынын қорғаудың орнына, британдықтарды алшақтату үшін арнайы салынған жаңа Пэ. Руапекапека шайқасында британдықтар 45 адамнан шығын көрді, ал маорилердің арасында 30 адам ғана қаза тапты. Британдықтар бұрынғы қателіктерінен сабақ алды және маори одақтастарының кеңесін тыңдады. Пэ-ге шабуыл жасамас бұрын екі апта бойы артиллериялық оққа ұшырады. Хон Хеке шайқаста жеңіске жетті және "өз мақсатына қол жеткізді", Король Каувити тірі кезінде Корорарекадағы ту жотасын қайта орнатуға тырыспады. Кейін британдық инженерлер қамалдарды екі рет зерттеп, масштабты модель жасады және жоспарларын Парламентке ұсынды. Мұндай мақсатты Пэ-дің бекіністеріне 1,5 метрге дейін жерге көмілген және тілімделген ағашпен нығайтылған қатты пүріри ағаштарынан жасалған қоршаулар кірді, ал кейінгі қарулас Пэ-лердегі қорғаныш зығырлы төсемдер оқтан қорғады. Екі қатар қоршаулар оқ ату орларын және жеке ұяларды қамтыды, ал екінші қоршау бірінші қатардың үстінен оқ атуға мүмкіндік берді. Охаэуаи Пэ немесе Руапекапекада табылғандай, түрлі бөліктерді байланыстыру үшін қарапайым байланыс траншеялары немесе туннельдер де салынды. Қамалдарда тіпті ағаш қабырғалардың үстіне қалың топырақ қабаты жабылған жер асты бомбобезіштері де болды, олар артиллериялық оқ жауған кезде тұрғындарды қорғады. Маори дәстүрінде басшы қаза болса немесе хахо (шаман) зұлым рухқа (атуа) байланыстырған қайғылы оқиға болса, Пэ тасталып кететін. 1860 жылдары маорилер, номиналды түрде христиан дінін ұстанса да, өздерінің тиканга ережелерінің кейбір аспектілерін сақтады. Әдетте, наурыз-сәуір айларында күмісқұбыр жиналып, сақтауға орналастырылғаннан кейін, тұрғындар көшпелі өмір салтына көшіп, қысқа дайындалу үшін сауда жасап, басқа да азық-түліктерді жинайтын. Бірақ, егер ұтуға немесе кек алуға деген құштарлық күшті болса, бұл мерзімнен тыс соғысқа тосқауыл болмады. Маори үшін жаз – шайқас маусымы еді, бұл британдық армиямен қарулы қақтығыста оларды үлкен кемшілікке ұшыратты, өйткені олардың жақсы ұйымдастырылған логистикалық жүйесі жыл бойы тиімді күресуге мүмкіндік берді.
Warrior chiefs like Te Ruki Kawiti realised that these properties were a good counter to the greater firepower of the British. With that in mind, they sometimes built pā purposefully as a defensive fortification, like at Ruapekapeka, a new pā constructed specifically to draw the British away, instead of protecting a specific site or place of habitation like more traditional classic pā. At the Battle of Ruapekapeka the British suffered 45 casualties against only 30 amongst the Māori. The British learned from earlier mistakes and listened to their Māori allies. The pā was subjected to two weeks of bombardment before being successfully attacked. Hōne Heke won the battle and "he carried his point", with the Crown never tried to resurrect the flagstaff at Kororareka while Kawiti lived. Afterwards, British engineers twice surveyed the fortifications, produced a scale model and tabled the plans in the House of Commons. The fortifications of such a purpose built pā included palisades of hard pūriri trunks sunk about 1.5m in the ground and split timber, with bundles of protective flax padding in the later gunfighter pā, the two lines of palisade covering a firing trench with individual pits, while more defenders could use the second palisade to fire over the heads of the first below. Simple communication trenches or tunnels were also built to connect the various parts, as found at Ohaeawai Pā or Ruapekapeka. The forts could even include underground bunkers, protected by a deep layer of earth over wooden beams, which sheltered the inhabitants during periods of heavy shelling by artillery. In Māori tradition a pā would also be abandoned if a chief was killed or if some calamity took place that a tohunga (witch doctor/shaman) had attributed to an evil spirit (atua). In the 1860s, Māori, though nominally Christian, still followed aspects of their tikanga at the same time. Normally, once the kūmara had been harvested in March–April and placed in storage the inhabitants could lead a more itinerant lifestyle, trading, or harvesting gathering other foodstuffs needed for winter but this did not stop war taking place outside this time frame if the desire for utu or payback was great. To Māori, summer was the normal fighting season and this put them at a huge disadvantage in conflicts with the British Army with its well organized logistics train which could fight efficiently year round.
Саздық па
Фокс көлдегі палардың Вайкато сияқты жерлерде жиі кездесетінін атап өтті. Көбінесе олар whānau (кеңейтілген отбасы) мөлшеріндегі топтар үшін салынған болып көрінеді. Топография көбінесе жазық болған, бірақ төбе немесе тіктеу орналасқан жерлер артықшылыққа ие болған. Көл жағасын әдетте бір қатар палисадалар қорғайтын, ал құрлық жақ шекарасы екі қатар палисадамен қоршалған. Уайкатодағы Мангакаваре батпағының пасының ауданы шамамен 3400 м² болды. 137 палисада тіреуішінің тесігі анықталды. Палисада тіреуіштерінің жалпы саны шамамен 500 болған. Оның ішінде сегіз ғимарат болды, олардың алтауы whare деп аталды, ең үлкені 2,4 м x 6 м өлшемдес. Бір ғимарат, мүмкін, ас дайындау орыны, ал соңғысы – үлкен қойма болған. Батпақ жағындағы палисадалардың сыртында 1,5 м x 3 м өлшемдес тікбұрышты құрылым болды, бұл, әдетте, кептіруге арналған сөре немесе қойма болған. Батпақтар мен көлдер балық, үйрек, века (саздық тауық) және кейде басқа да балық түрлерімен қамтамасыз еткен. Осы типтегі ең үлкені Нгарото көлінде, Уаикатода, Нгати Апакура тайпасының ежелгі қонысынан, Хингакака шайқасына өте жақын жерден табылған. Ол әлдеқайда ірі масштабта салынған. Торфтан сақталған көптеген оюлы ағаш бұйымдары табылған. Бұл бұйымдар жақын маңдағы Те Авамуту мұражайында қойылған. Каяпои – батпақты қорғаныстың маңызды бөлігі ретінде пайдаланған паның белгілі бір мысалы.
Fox noted that lake pā were quite common inland in places such as the Waikato. Frequently they appear to have been constructed for whānau (extended family) size groups. The topography was often flat, although a headland or spur location was favoured. The lake frontage was usually protected with a single row of palisades but the landward boundary was protected by a double row. Mangakaware swamp pā, Waikato, had an area of about 3,400 m2. There were 137 palisade post holes identified. The likely total number of posts was about 500. It contained eight buildings within the palisades, six of which have been identified as whare, the largest of which was 2.4 m x 6 m. One building was possibly a cooking shelter and the last a large storehouse. There was one rectangular structure, 1.5 m x 3 m, just outside the swampside palisades which was most likely either a drying rack or storehouse. Swamps and lakes provided eels, ducks, weka (swamp hen) and in some cases fish. The largest of this type was found at Lake Ngaroto, Waikato, the ancient settlement of the Ngāti Apakura, very close to the battle of Hingakaka. This was a built on a much larger scale. Large numbers of carved wooden artefacts were found preserved in the peat. These are on display at the nearby Te Awamutu museum. Kaiapoi is a well known example of a pā using swamp as a key part of its defense.
Мысалдар
Оклендтің орталығына жақын орналасқан Оун-Три-Хиллден табылған ескі па қалдықтары әлемдегі ең үлкен белгілі орындардың және әлемдегі ең үлкен тарихқа дейінгі жер қамалдарының бірі болып табылады. Отагодағы Тайароа басқабындағы Пукекура 1650 жыл шамасында салынған және 1840 жылдарға дейін маорилермен беленген. Рангирири (Уайкато), 1863 жылы Кингтер жасаған мылтықпен қорғалатын па. Бұл па Уайкато өзені мен Копуера көлі арасында шығыстан батысқа созылған ұзын траншеяға ұқсайды, батпақты жиектері бар. Ең биік нүктесінде бекіністер мен қоршаулары бар маңызды жер жұмыстары салынған. Па кемелер мен құрлықтан Армстронг зеңбіректерімен бомбаланды. Нукухау па, Стаббс жолының жанындағы Вайкато өзені. Бұл үшбұрышты па, бір жағында 200 метрлік Уайкато өзені, ұзын батыс осінде 200 метрлік ағысы бар шағын арық және тар оңтүстік осінде (107 метрлік) екі қолмен жасалған арықтары бар, жалпақ тіктеп тұрған жерде орналасқан. Өзенге қарайғы еңіс орташа есеппен 12 метр, бұрышы 70 градус. Хуриава, Отагодағы Каританға жақын, 18 ғасырдың ортасында Кай Таху басшысы Те Вера салған, тар, тік және оңай қорғалатын мүйіс.
The old pā remains found on One Tree Hill, close to the center of Auckland, represent one of the largest known sites as well as one of the largest prehistoric earthworks fortifications known worldwide. Pukekura at Taiaroa Head, Otago, established around 1650 and still occupied by Māori in the 1840s. Rangiriri (Waikato), a gunfighter pā built in 1863 by Kingites. This pā resembles a very long trench running east–west between the Waikato River and Lake Kopuera with swampy margins. At the high point was a substantial earth works with trenches and parapets. The pā was bombarded from ships and land using Armstrong Guns. Nukuhau pā, Waikato River near Stubbs Road. This is a triangular shape pā formed on a flat raised spur with the Waikato River on one side 200m long, a gully with a stream on the long west axis 200 m long and two man made ditches on the narrower southern axis, 107m long. The average slope to the river is 12m at an angle of 70 degrees. Huriawa, near Karitane in Otago, occupied a narrow, jagged, and easily defended peninsula built in the mid 18th century by Kai Tahu chief Te Wera.