Кіріспе

Австралиядағы ауыл шаруашылығына шолу

Австралия көбінесе құрғақ болғанымен, ел ауыл шаруашылығының ірі өндірушісі және экспорттаушысы болып табылады. 2015 жылдың ақпан айына қарай 325 300-ден астам адам ауыл шаруашылығында, орман шаруашылығында және балық аулауда жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығы және оған тікелей байланысты салалар жыл сайын 155 миллиард доллар табыс әкеліп, ЖІӨ-нің 12% құрайды. Фермерлер мен малшыларға 135 997 ферма тиесілі, олар Австралияның жер аумағының 61% -ын қамтиды. Ел бойынша суармалы және құрғақ жер шаруашылығының аралас түрлері кездеседі. Австралияның қиын жағдайларға қарамастан, ірі ауыл шаруашылық державасына айналуы ұзақ мерзімді стратегиялық саясаты мен ауыл шаруашылығы реформаларын қолдауының арқасында мүмкін болды, бұл елдің ауыл шаруашылық өнеркәсібін едәуір арттырды. Негізгі үш аймақ бар: Тасманияның жоғары жауын-шашын аймағы және тар жағалау аймағы (негізінен сүт және сиыр еті өндірісі үшін пайдаланылады); бидай және қой шаруашылығы аймағы (көбінесе қысқы дақылдар өндіріледі, сондай-ақ жүн, қозы және қой еті үшін қойлар жайылады, сиыр еті өндірісі де бар) және жайылым аймағы (жауын-шашын аз, топырақ құнарсыз, ірі мал жайылымдарына арналған, оның ішінде сиыр еті мен жүн үшін қойлар жайылады). Оңтүстік Австралия штатындағы ауыл шаруашылығының тиімділігін бағалау үшін жер Гойдер сызығының ішінде мекендегені маңызды.

Тарих

Австралияның ауыл шаруашылығының тарихы қызықты. Австралияның аборигендері әртүрліше сипатталған, өйткені еуропалықтар келгенге дейін егіншілікпен айналысқандығына дәлелдер бар, оның ішінде жер жырту, егін екпеу және суару сияқты шаралар қолданылған. Дегенмен, бұл тәжірибелер өнеркәсіптік сипатта болған жоқ және аң ауру, жинау және балық аулаумен үйлесімде болды. Осы халықты ауыл шаруашылықпен айналысушылар деп санау мәселесі даулы. 1788 жылы алғашқы еуропалық қоныс салушылар өз елдерінен ауыл шаруашылығы технологияларын әкелді, бұл бұрынғы басым тәжірибелерді түбірінен өзгертті. Біраз сәтсіздіктерден кейін, 19 ғасырда жүн өндірісі басымдыққа ие болды, ал 20 ғасырдың бірінші жартысында консервілеу және тоңазыту сияқты технологиялық жаңалықтардың арқасында сүт өндірісінің танымал болуы артты. Австралия ауыл шаруашылығының дамуында ет экспорты маңызды рөл атқарды. 1925 жылға қарай 54 экспорттық тоңазыту зауыты жұмыс істеді, олар күніне 6000 бас ірі қара мал мен 90 000 қой және қозыны союға қабілетті болды. Бастапқыда Ұлыбритания нарығына жөнелтілетін ет мұздатылып сақталса, кейін сиыр етін суытып экспорттау мүмкіндігі пайда болды.

2019 жыл

2019 жылдың соңында COVID-19 пандемиясы басталды, және Австралияның ауыл шаруашылығы нәтижесінде туындаған жеткізілім тізбегінің мәселелерінен ауыр зардап шекті. Жүк көлемінің жетіспеушілігі және Қытай Жаңа жылына жасалатын сатып алулардағы үзіліс ерекше қиындық тудырды, себебі Қытай – Австралияның ең ірі экспорттық нарығы және тірі теңіз өнімдерін көптеп сатып алатын ел.

Қытай тарифтері

Мамыр айында Австралия үкіметі COVID-19 вирусының пайда болуын тәуелсіз зерттеуді ұсынды. Одан кейін көп ұзамай Қытай Австралиядан бірнеше ауыл шаруашылығы өнімдері мен көмір импортына қатаң шектеулер қойды. Ауыл шаруашылығы Австралияның ең саудаға ашық экономикалық секторларының бірі болып табылады.

Еңбекпен қамту

Ауыл шаруашылығы жұмысына халықаралық жұмысшылар көп тәуелді болды, ал 2020 жылдың соңына қарай пандемия бүкіл ел бойынша шаруашылық жұмысшыларының күрт азаюына себеп болды. Көптеген өнімдер жиналмай қалды, залал 22 миллион долларға бағаланды, себебі саяхатшы жұмысшылардың саны 200 000-нан 52 000-ға дейін кеміп кетті. 2021 жылға дейін бұл тапшылық сақталды, сонымен қатар білікті жұмыс күші де жетіспеді, нәтижесінде Австралияның білікті иммигранттарды қабылдау санын екі есеге арттыру туралы ұсыныстар айтылды.

Өсімдіктер

Австралияда адамдар мен мал азығы үшін астық, майлы тұқымдар және дәнді бұршақтар ірі көлемде өндіріледі. Бидай – Австралия экономикасына ауданы және құны тұрғысынан ең көп өнім беретін астық дақылы. Тропикалық Австралияда өсірілетін қант қамысы да маңызды дақыл болып табылады, бірақ субсидияланбаған өнеркәсіп (Еуропалық және американдық қант өндірушілерге қарағанда төмен шығынды болғанымен) Бразилияның ірі әрі тиімді қант қамысы өнеркәсібімен бәсекелесуге тырысып бағуда.

Бау-бақша шаруашылығы

2005 жылы McDonald's Australia Ltd компаниясы қуырылған картопқа қажетті картопты Тасманиялық өндірушілерден енді сатып алмайтынын және Жаңа Зеландиялық жеткізушілермен жаңа келісім жасағанын хабарлады. Содан кейін, Австралия Көкөніс және Картоп Өсірушілер (ЖШС) қорғаушылық саясатты қолдау үшін саяси науқан бастады.

Жүзім шаруашылығы

Австралиялық шарап өнеркәсібі 1990 жылдары қарқынды өсімді басынан өткергенімен, шараптың артық өндірілісі мен бағасының төмендеуіне әкелді. Бұл, әсіресе ірі шарап өндіруші компаниялармен келісімшартта болған шарапшыларды бизнестен шығаруға мәжбүр етті. Ол кездегі жағдай кейбір австралиялық шарап өндірушілердің болашағына күмән тудырды, бірақ 2015 жылғы ұлттық зерттеу өнеркәсіптің жаңаруын көрсетті. Жүзім өсіру және шарап жасаудың біріккен өнімі Австралия экономикасының жалпы өніміне маңызды үлес қосты, ал шарап туризмі саласы да кеңейді. 2019 жылғы қосымша баяндама одан әрі консолидация болғанын көрсетті, нәтижесінде шарап Австралияның ең ірі бес ауыл шаруашылығы экспорт саласының біріне айналды, ал ішкі және халықаралық сатудан түскен кіріс жалпы өнімге 45,5 миллиард австралиялық долларын құрады. 2019-20 жылдардағы Австралиядағы орман өрттері шарап өндірушілерге әсер етті, Аделаида Хиллз өзінің жүзімдіктерінің 30% -ын жоғалтты. Елдің әртүрлі аймақтарындағы жүзімдер түтінге ұшырады, бұл шараптың хош иісіне әсер етті.

Сиыр етін өндіру

Сиыр еті өндірісі Австралиядағы ең ірі ауыл шаруашылығы кәсіпорны болып табылады және Бразилиядан кейін әлемдегі екінші ірі сиыр еті экспорттаушысы болып есептеледі. Австралияның барлық штаттары мен аумақтары әртүрлі климат аймақтарында мал өсіруді қолдайды. Мал шаруашылығы – 200 миллион гектардан асатын аумақты қамтитын маңызды өнеркәсіп саласы. Австралияның сиыр еті өндірісі экспорттық нарыққа тәуелді, өндірілген сиыр етінің 60%-дан астамы, негізінен АҚШ, Корея және Жапонияға экспортталады. Оңтүстік Австралияда (Жаңа Оңтүстік Уэльс, Виктория, Тасмания, Оңтүстік Австралия және Батыс Австралияның оңтүстік-батысы) сиыр малдары көбінесе шаруашылықтың бір бөлігі ретінде шағын шаруашылықтарда өсіріледі, бірақ кейбір шаруашылықтар мал өсіруге маманданған. Оңтүстік бұзаулар әдетте жайылымда өсіріліп, екі жасқа толғанда немесе одан үлкенде сүттен айырылып, бір жасар немесе бұқа ретінде сатылады. Жасанды ұрықтандыру және эмбрион ауыстыру Австралияда асыл тұқымды мал өсіруде кеңінен қолданылады, бірақ басқа да мал шаруашылықтарында қолданылуы мүмкін. Солтүстік аймақтарда, субтропиктік аймақтарда және шөлейтті ішкі аймақтарда малдар кең аумақты мал шаруашылықтарында жергілікті жайылымдарда өсіріледі. Оңтүстік Австралиядағы Анна Крик шаруашылығы – әлемдегі ең ірі жұмыс істейтін мал шаруашылығы. Солтүстік Австралия пасторалдық компаниясы (NAPCO) қазіргі таңда Квинсленд және Солтүстік территорияда 180 000-нан астам мал мен он төрт мал шаруашылығы бар Австралияның ең ірі сиыр еті өндірушілерінің бірі. Австралия ауыл шаруашылығы компаниясы (AA Co) 585 000-нан астам мал басын басқарады. Heytesbury Beef Pty Ltd Солтүстік Австралиядағы Шығыс Кимберли, Виктория өзені және Баркли таулы аймақтарында орналасқан сегіз шаруашылықта 200 000-нан астам мал өсіреді. Еуропалықтар келгенге дейін Австралияда мал болмаған. Қазіргі мал басы негізінен оңтүстік аймақтарда британдық және еуропалық тұқымдардан (Bos taurus) тұрады, олардың ішінде ең көп таралғандары – Абердин Ангус және Герефорд. Солтүстік Австралияда Bos indicus тұқымдары және олардың будандары басым. Олар мал құрттарына төзімділік пен ыстық ауа-райына төзімділік қасиеттерін біріктіру үшін әкелінді. 1981 жылы Австралиядағы ет алмастыру оқиғасы индустрияны дүр сілкіндірді, ол жылқы мен кенгуру етінің шетелге экспортталатынын және ішкі нарықта сиыр еті ретінде сатылатынын көрсетті.

Сүт өнімдері

1980 жылға дейін ішкі сүт нарығы, әсіресе жаңа сүт сатуға арналған сүт, қатаң реттеліп келді. Бұл жергілікті нарықтарға ғана өнім өндіретін солтүстік штаттардағы шағын өндірушілерді қорғады. Саясатшы Джон Кериннің атымен аталған Керин жоспары 1986 жылы дерегуляция процесін бастады. 2000 жылы Австралия сүт шаруашылығы федерациясының және Австралия сүт өнеркәсібі кеңесінің төрағасы Пэт Роулидің көмегімен соңғы бағалық қолдаулар тоқтатылды. Дерегуляция нәтижесінде 13 000 австралиялық сүт шаруасы 10 миллиард литр сүт өндірді, бұл дерегуляцияға дейін 23 000 шаруашылық 5 миллиард литр сүт өндіргенімен салыстырылады. Бұл шаруашылықтардың саны 30%-ға азайды, ал сүт өндірісі 55%-ға өсті. Австралияның сүт өнеркәсібі дамыған сайын, мал азырау жүйелері кеңінен қолданылуда.

Балық шаруашылығы

Австралиядағы балық шаруашылығы өте кең көлемді индустрия. Австралия балықтың көптеген түрлерін өндіреді, оның ішінде шаруашылықта өсірілетін, тұрақты және қарқынды өндірілетін, сондай-ақ тунец сияқты және басқа да үйіріліп жүретін жабайы балықтарды қамтиды.

Теңіз шөптері

Жағалаулар, әсіресе Ұлы Барьерлі риф, құрлыққа көмектесу үшін теңіз балдырын (су өсімдіктерін) пайдаланып, қоректік заттарды сіңіруге мүмкіндік береді. Австралиядағы теңіз балдырының көптігіне байланысты, оны өсіру арқылы Ұлы Барьерлі риф және Австралияның басқа да жағалауларындағы қоректік заттарды сіңіруге ғана емес, сонымен қатар әлемнің үлкен бөлігін тамақпен қамтамасыз етуге де болады. Тіпті теңіз балдырын өсіруде бізден озық саналатын қытайлықтар да Австралия теңіз балдырының болашағына қызығушылық танытуда. Соңында, нәзік маржандарының болуына байланысты, Ұлы Барьерлі риф өзі қоректік заттарды азайту үшін теңіз балдырын/су өсімдіктерін мақсатты түрде пайдалануға ыңғайлы жағдай жасады.

Зәйтүн

Австралияда зәйтүнді 1800 жылдардың басында өсіруге бастаған. Зәйтүн ағаштарын Квинсленд штатының Мортон шығанағындағы Сент-Хелена аралындағы өз қаржысымен қамтылған жазалау ошағының бастығы отырғызған. 90-шы жылдардың ортасына қарай зәйтүн өсірумен айналысатын шаруашылықтар пайда болды, ал 2000 жылдан 2003 жылға дейін дамыды. 2014 жылға қарай (Раветти және Эдвардс, 2014) 2000-ға жуық плантация болды, олардың жалпы ауданы 2000 гектардан асты, және зәйтүннің белгілі бір көлемін өндірді. Зәйтүндің бір бөлігі кеспе зәйтүн ретінде қолданылды, ал қалғаны АҚШ, Қытай, Еуропалық Одақ, Жаңа Зеландия және Жапонияға экспортталды. 2009-2014 жылдар аралығында Австралия негізінен Испания, Италия және Грекиядан орташа есеппен импорттады. Қытайдың зәйтүн майына деген сұранысы артып келеді, сондықтан қытай инвесторлары австралиялық зәйтүн шаруашылықтарын сатып алуға кірісті. Зәйтүннің сорттары: Арбекина, Арекуццо, Барнеа, Баруни, Коратина, Коррегжиола, Дель Марокко, Франтоио, Ходжибланка, Джамбо Каламата, Каламата, Коронеики, Леччино, Манзанильо, Пендулино, Пихолин, Пикуал, Севильяно, UC13A6 және Вердале. Манзанильо, Азапа, Наб Тамри және Оңтүстік Австралияның Вердейл сорттары кеспе зәйтүн өндіруге қолданылады.

Жүн

Австралия әлемдегі жүннің ең ірі өндірушісі. Австралия жүн индустриясының құны 2022 жылы 3,6 миллиард долларды құрады. Қойдың жалпы саны 75 миллионға жуық деп бағаланады. Австралияның жүн өнімдерінің барлық көлемінің тек 5% ғана ел ішінде өңделеді. 1870 жылдарға қарай Австралия жүн өсіруде әлемдегі ең ірі елге айналды.

Саяси құндылықтар

Тарихшы Ф. К. Кроули мынаны анықтады: Австралиялық шаруалар мен олардың өкілдері ауылдағы өмір қалалардағы және қалалық өмірге қарағанда әрқашан да ізгіленген, дені сау, маңызды және өнімді деп есептеген. Шаруалар ішкі аймақтарды дамытудың орнына, парламентарийлердің ақшаны "вампир қалаларды" әдемілеуге жұмсайтын сайлау жүйесінде кемшілік бар екеніне шағымданды. 1920-1970 жылдар аралығында "Ауылдық партия" аграризмнің өзіндік түрін ұсынды, оны "ауылдық көзқарас" деп атады. Оның мақсаты – мал өсірушілерді (ірі қой шаруашылықтарының иелері) және шағын шаруаларды қолдау және оларға берілетін субсидияларды негіздеу болды.

Суды басқару

Австралияда суды басқару маңызды мәселе болып табылады. Ел судың артық бөлінуі және өзгерушіліктің күшеюімен күресіп жатыр. Мұндай мәселелерді тиімді басқару қиын болып келеді. 2004–2005 жылдары ауыл шаруашылығында қолданылған 12 191 ГЛ судың 18%-ын (2 276 ГЛ) сүт шаруашылығы, 16%-ын (1 928 ГЛ) жайылым, 15%-ын (1 822 ГЛ) мақта, ал 10%-ын (1 269 ГЛ) қант өндірісі құрады. Климаттың өзгеруі ауыл шаруашылығы өнімділігіне зиян келтіріп, 2000 жылдан бері кең аумақты шаруашылықтардың табысын орташа есеппен 22%-ға төмендетті. 2023 жылы Ауыл шаруашылығы министрлігі ауыл шаруашылығы секторындағы төзімділікті зерттейтін «Климаттың өзгеруі және ауыл шаруашылығы» туралы ұлттық мәлімдеме жариялады. Ауыл шаруашылығы Австралияның жалпы парниктік газ шығарындыларының 13%-ын құрайды, бірақ оның көп бөлігі табиғи метан газы, яғни қоздырғыш отыннан емес. Кенгурулар жергілікті түр болғамен, қоршауларды бұзып, мал азығын жейтіні, кейде олардың саны проблема тудыратыны белгілі.

Органикалық шаруашылық

[[Файл:PaullHennig.2018. OrganicHectaresMap. (Органикалық гектарлар картасы) jpg|thumb|Австралиядағы сертификатталған органикалық гектарларға негізделген органикалық егіншіліктің тығыздығын теңестіретін карта. Австралия әлемдегі сертификатталған органикалық гектарлардың жартысынан астамын құрайды. Австралия 35 миллион гектар сертификатталған органикалық жермен әлемде көш бастап тұр, бұл Австралияның ауыл шаруашылығы жерлерінің 8,8% құрайды және Австралия қазір әлемдегі сертификатталған органикалық ауыл шаруашылығы гектарының жартысынан астамын (51%) құрайды.

Генетикалық модификация

ГМО-дайылған дәндер Австралияның барлық штаттары мен аумақтарында кеңінен өсіріледі, Тасмания штаттарында ғана ГМО-ға қатысты тыйым сақталған. ГМ дақылдары 2000 жылғы Гендік Технологиялар Заңы арқылы Гендік Технологияларды Реттеуші Ұлттық Жүйеде реттеледі. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, Австралияда өсіруге рұқсат етілген төрт ГМ дақылы бар: мақта, сафлор, гвоздика және канола. Атап айтқанда, Австралиядағы мақта өсірушілердің 99,5%-ы ГМО мақтаны қолданады.

Шетелдік жер иелігі

2010 жылдары Австралияда ауыл шаруашылығының шетелдік меншігі күрт өсті. 2020 жылғы есепке сәйкес, шетелдіктерге тиесілі Австралияның ауыл шаруашылығы жерлерінің үлесі 13,4-тен 13,8 пайызға дейін сәл артқан. 2016 жылы Лоуи институты жүргізген сауалнама көрсеткендей, респонденттердің 87%-ы Федералды үкіметтің шетелдік компанияларға Австралияның ауыл шаруашылығы жерлерін сатып алуға рұқсат беруіне қарсы болды, бұл көрсеткіш төрт жыл бұрынғы ұқсас сауалнамадан 6 проценттік тармаққа жоғары. 2022 жылы ABC-нің "Vote Compass" сауалнамасы бойынша, австралиялықтардың 88%-ы фермалық жерлерге шетелдік меншіктің қатаң бақылануын қалайды, бұл 2013 және 2016 жылдарғы "Compass" сауалнамасының нәтижелерінен асып түседі.

Жануарлардың әл-ауқаты және тірі экспорты

Жануарлардың әл-ауқаты қоғамдық алаңдатушылық тудырды, әсіресе тірі жануарлардың экспорты ерекше күтінуге ілікті. Тірі жануарларды экспорттау практикасы күшті қоғамдық қарсылыққа ұшырады (парламентке тірі мал экспорттауға қарсы 200 000 адамның қолтаңбаларымен петиция ұсынылды) және RSPCA қатыгездік деп есептеп қарсылық білдірді. 2022 жылы Еңбек партиясы сайланған жағдайда қойлардың тірі экспортын тоқтатуға уәде берді. 2023 жылы олар осы процесті бастады, бірақ үкіметтің алғашқы мерзімінде оны аяқтау мүмкін емес. 2006 жылы PETA сияқты жануарлар құқығын қорғау ұйымдары, малдың денесіне жәндіктердің дерті жұғуының алдын алу үшін қолданылатын "мулессинг" әдісіне наразылық ретінде мерино жүнiн бойкоттауға шақырды. 2004 жылы әлемдік назар аударғаннан кейін, AWI 2010 жылдың соңына дейін осы практиканы тоқтатуды ұсынды; бұл уәде 2009 жылы қайтарылып алынды. 2022 жылы тауықтардың әл-ауқатын жақсарту бойынша жаңа ережелер енгізілді.

Шаруашылық қауіпсіздігі

Фермерлік Австралиядағы ең қауіпті кәсіп. 2022 жылы жұмыс істеу кезінде 55 шаруа қаза тапты. Тракторларға байланысты апаттардан қайтыс болғандардың 20 пайызы, квадроциклдерге байланысты апаттардан 14 пайызы құрады. Бұл – соңғы кездегі және күшейіп келе жатқан тенденциялар. Бірыңғай стандарттау және аккредиттеу органдары жеткіліксіз, CSIRO және басқа да тәуелсіз ұйымдар жекелеген жаңаруларды бағалағанмен, үйлестірілген тәсілдің және басшылық агенттіктің болмауы дамуды тежейді және Австралияның бәсекеге қабілеттілігіне қауіп тудырады.