Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қасиетті Рим империясында конституциялық мәртебе
Constitutional status in the Holy Roman Empire
Императорлық тікелейлік (Reichsfreiheit немесе Reichsunmittelbarkeit) – неміс феодалдық құқығындағы ерекше конституциялық және саяси мәртебе. Оған Қасиетті Рим империясының императорлық иеліктері, мысалы, императорлық қалалар, князь-епископтықтар және дүниелік княздықтар, сондай-ақ императорлық рыцарьлар сияқты тұлғалар кірді. Олар кез келген жергілікті билеушінің билігінен босатылып, тікелей (аралықсыз) Қасиетті Рим императорының, кейіннен Империя институцияларының, мысалы, Рейхстагтың, Императорлық Әділет палатасының және Императорлық кеңестің билігіне бағынышты болды. Тікелейлік беру ерте орта ғасырларда басталды. Ал тікелей епископтар, абаттар және қалалар үшін, содан кейін осы мәртебенің негізгі иелері үшін тікелейлік талап етуге мүмкіншілік болды және көбінесе олардың үстеме билеушісі, императордың салық, әскери және қонақжайлылық талаптарына бағынуды білдірді. Алайда, 13 ғасырдың ортасынан бастап императордың орталық сахнадан біртіндеп шығуымен, императорлық тікелейлік иелері бұрын император жүзеге асырған маңызды құқықтар мен өкілеттіктерге ие болды. 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шартымен расталғандай, императорлық тікелейлік иелігі аумақтық биліктің ерекше түрімен бірге келді, ол аумақтық үстемдік (ол кездегі құжаттарда Landeshoheit немесе superioritas territorialis) деп аталды. Қазіргі тілмен айтқанда, бұл шектеулі егемендік нысаны болып есептеледі.
Imperial immediacy (Reichsfreiheit or Reichsunmittelbarkeit) was a privileged constitutional and political status rooted in German feudal law under which the Imperial estates of the Holy Roman Empire such as Imperial cities, prince bishoprics and secular principalities, and individuals such as the Imperial knights, were declared free from the authority of any local lord and placed under the direct ("immediate", in the sense of "without an intermediary") authority of the Holy Roman Emperor, and later of the institutions of the Empire such as the Diet (Reichstag), the Imperial Chamber of Justice and the Aulic Council. The granting of immediacy began in the Early Middle Ages, and for the immediate bishops, abbots, and cities, then the main beneficiaries of that status, immediacy could be exacting and often meant being subjected to the fiscal, military, and hospitality demands of their overlord, the Emperor. However, with the gradual exit of the Emperor from the centre stage from the mid 13th century onwards, holders of imperial immediacy eventually found themselves vested with considerable rights and powers previously exercised by the emperor. As confirmed by the Peace of Westphalia in 1648, the possession of imperial immediacy came with a particular form of territorial authority known as territorial superiority (Landeshoheit or superioritas territorialis in documents of the time). In today's terms, it would be understood as a limited form of sovereignty.
Артықшылықтары мен кемшіліктері
Қосымша артықшылықтарға салықтар мен баждар жинау, базар өткізу, монета соғу, қару-жарақ алып жүру және заңдық іс жүргізу құқықтары кіруі мүмкін. Соңғысы, өлім жазасын қолдануға мүмкіндік беретін, «қан соты» («қан әділдігі») деп аталатын сот ісін де қамтуы мүмкін. Бұл құқықтар император берген заңдық патенттерге байланысты әртүрлі болды. Джонатан Исраэльдің көрсетуінше, 1528 жылы Голландияның Оверижсель провинциясы Бургундия герцогы емес, Киелі Рим императоры ретінде император Карл V-ге бағынуын ұйымдастыруға тырысқан. Егер бұл сәтті болғанда, императорлық тікелейлік күшіне еніп, Оверижсельді Карлмен кез келген дауды Императорлық диетаға шағымдану мүмкіндігін беру сияқты, келіссөздер жүргізу үшін күшті жағдайға қоятын еді. Сондықтан император Оверижсельдің әрекетіне қатысты қатты қарсылық білдірді. Кемшіліктеріне императорлық комиссиялардың тікелей араласуы, Шмалькальдия соғысынан кейін оңтүстік-батыс қалаларының бірнешеуінде болғандай, және бұрынғы заңдық патенттердің шектелуі немесе толығымен жойылуы кіруі мүмкін. Император және/немесе Императорлық диета оларды сыртқы шабуылдан қорғай алмаса, тікелей құқықтар жоғалуы мүмкін, мысалы, Франция революциялық соғыстары мен Наполеон соғыстарында болғандай. 1801 жылғы Луневиль шарты императорды Рейннің батысындағы Киелі Рим империясының барлық бөліктеріне деген барлық талаптарынан бас тартуға міндеттеді. 1802–03 жылдарғы Императорлық диетаның (Reichsdeputationshauptschluss) соңғы отырысында, сондай-ақ неміс медиатизациясы деп аталған, еркін императорлық қалалардың көпшілігі мен шіркеулік мемлекеттер императорлық тікелейлігін жоғалтып, бірнеше династиялық мемлекеттерге қосылды.
Additional advantages might include the rights to collect taxes and tolls, to hold a market, to mint coins, to bear arms, and to conduct legal proceedings. The last of these might include the so called [[Blood court ("blood justice") through which capital punishment could be administered. These rights varied according to the legal patents granted by the emperor. As pointed out by Jonathan Israel, the Dutch province of Overijssel in 1528 tried to arrange its submission to Emperor Charles V in his capacity as Holy Roman Emperor rather than as his being the Duke of Burgundy. If successful, that would have evoked Imperial immediacy and would have put Overijssel in a stronger negotiating position, for example given the province the ability to appeal to the Imperial Diet in any debate with Charles. For that reason, the Emperor strongly rejected and blocked Overijssel's attempt. Disadvantages might include direct intervention by imperial commissions, as happened in several of the southwestern cities after the Schmalkaldic War, and the potential restriction or outright loss of previously held legal patents. Immediate rights might be lost if the Emperor and/or the Imperial Diet could not defend them against external aggression, as occurred in the French Revolutionary wars and the Napoleonic Wars. The Treaty of Lunéville in 1801 required the emperor to renounce all claims to the portions of the Holy Roman Empire west of the Rhine. At the last meeting of the Imperial Diet (Reichsdeputationshauptschluss) in 1802–03, also called the German Mediatisation, most of the free imperial cities and the ecclesiastic states lost their imperial immediacy and were absorbed by several dynastic states.
Империяны түсінудегі қиындықтар
Тездік құқықтарды практикалық қолдану күрделі болды; бұл Киелі Рим империясының тарихын, әсіресе қазіргі заманғы тарихшылар үшін түсінуді қиындатады. Тіпті Гете мен Фихте сияқты замандастары империяны қорқынышты деп атады. Вольтер империяны қасиетті де, римдік те емес, тіпті империя деп те жазған, ал Британ империясымен салыстырғанда оның неміс әріптесін ерте орта ғасырларда табыстың шыңына жеткен және одан кейін құлдыраған үлкен сәтсіздік деп санайды. XIX ғасырда прус тарихшысы Генрих фон Трейцке оны "жеңіспен шіріп кеткен империялық формалар мен аяқталмаған аумақтардың хаостық жиынтығы" деп сипаттады. Джеймс Брайстің "Киелі Рим империясы" (1864) атты монументалды еңбегі жарық көргеннен кейін шамамен бір ғасыр бойы бұл көзқарас ерте заманауи кезеңнің ағылшын тіліндегі тарихшыларының көпшілігінде басым болды және неміс тарихының Sonderweg теориясының дамуына ықпал етті. Бір автор "саяси және әскери жағынан күшті болмаса да, [Империя] сол кездегі Еуропаның стандарттарына қарағанда ерекше түрлі және еркін болды" деп мәлімдеді. Гёте сияқты адамдар "жарағай" дегенді мақтау ретінде білдіретінін (яғни "таңғаларлық нәрсе") атап өткен "Экономист" империяны "оның азаматтарымен сәйкестендірілген, жоғалтуы оларды қатты күйзеген одақпен өмір сүру үшін керемет орын" деп атады және оның мәдени және діни әртүрлілігін мақтады, ол "қоласындағы патшалықтарда елестете алмайтын еркіндік пен әртүрлілікке мүмкіндік берді" және "қатардағы халық, соның ішінде әйелдер, Франция мен Испанияға қарағанда мүлікке әлдеқайда көп құқық алды". Сонымен қатар императордың Германия халқындағы беделі оның заңдық және әскери билігінің жоқтығынан асып түсті. Бұған дәлел ретінде Германияның жүздеген кішкентай анклавтары мен олардың үлкен, көп жағдайда ашкөз және әскери көршілері арасында бейбіт өмір сүріп келе жатқан ғасырлар бойы өзгермеген конституциясын қарастыру жеткілікті. Тек сыртқы факторлар, мысалы, Француз әскери агрессиясы кезінде Отыз жылдық соғыс және Революциялық кезең Германияның конституциясын өзгертуге мүмкіндік берді. Наполеонның империяны құлатып, оның қол астындағы Рейн Конфедерациясын құруы көптеген немістер үшін моральдық соққы болды. Патшалардың қыңырлығы мен ашкөздікпен әрекет етуі халықты масқаралады, империяның әлсіздігін қаншалықты жек көрсе де, ол әлі де Германияның ұлы және көне символы болды. Мұндай символика 1848 жылы қайта жаңғырды, Германияның Уақытша орталық билігі империяның аяқталуының 42 жылдығы ретінде 6 тамыз 1848 жылды таңдады, бұл күні Германияның сарбаздары жаңа жағдайға адалдық ант беруі керек (қараңыз 6 тамыздағы әскери парад), сондай-ақ 1871 жылғы Германия империясы.
The practical application of the rights of immediacy was complex; this makes the history of the Holy Roman Empire particularly difficult to understand, especially for modern historians. Even such contemporaries as Goethe and Fichte called the Empire a monstrosity. Voltaire wrote of the Empire as something neither Holy nor Roman, nor an Empire, and in comparison to the British Empire, saw its German counterpart as an abysmal failure that reached its pinnacle of success in the early Middle Ages and declined thereafter. Prussian historian Heinrich von Treitschke described it in the 19th century as having become "a chaotic mess of rotted imperial forms and unfinished territories". For nearly a century after the publication of James Bryce's monumental work The Holy Roman Empire (1864), this view prevailed among most English speaking historians of the Early Modern period, and contributed to the development of the Sonderweg theory of the German past. A argued that "though not powerful politically or militarily, [the Empire] was extraordinarily diverse and free by the standards of Europe at the time". Pointing out that people like Goethe meant "monster" as a compliment (i. e. 'an astonishing thing'), The Economist has called the Empire "a great place to live a union with which its subjects identified, whose loss distressed them greatly" and praised its cultural and religious diversity, saying that it "allowed a degree of liberty and diversity that was unimaginable in the neighbouring kingdoms" and that "ordinary folk, including women, had far more rights to property than in France or Spain". Furthermore, the prestige of the Emperor among the German people outweighed his lack of legal and military authority. One need find no better proof of this than the fact that the constitution of Germany remained little changed for centuries, with hundreds of tiny enclaves co existing peacefully with much larger and often greedy and militaristic neighbors. Only external factors in form of the French military aggression during the Thirty Years' War and the Revolutionary period served to alter Germany's constitution. Napoleon's overthrow of the Empire in favor of his puppet Confederation of the Rhine was a deep moral blow to many Germans. The cringing attitude of the princes and their avaricious behavior during the mediatizations embarrassed the people and, however much they despised the Empire's weakness, it was still a great and old symbol of Germany. Such symbolism was revived in 1848, when the so called Provisional Central Power of Germany chose 6 August 1848, the 42nd anniversary of the end of the Empire, as the day the soldiers of Germany should swear oaths of loyalty to the new situation (see Military Parade of August 6th), as well as the German Empire of 1871.