Кіріспе

Франсуа Макандал (шамамен 1730 – шамамен 1758) – Гаити марондарының көшбасшысы, Францияның Сен-Доминг колониясында (қазіргі Гаити). Ол кейде гаитилік вуду діни қызметкері немесе хоунган деп сипатталады. Сен-Домингде құл иелерін өлтіру үшін марундарға қосылғаны үшін француз отаршыл билігі оны тұтқындап, тірідей өртеп жіберді. Оның әрекеттері Гаити революциясының алғы күресі ретінде қарастырылады. Гаити тарихшысы Томас Мадиу Макандалдың «білімді және араб тілін жақсы білгенін» айтады. Ертедегі дереккөздер оның Магриб аймағындағы Атлас тауларынан келгенін көрсетеді, бірақ Сильвиан Диуф сияқты заманауи ғалымдар оның бүгінгі Сенегал, Мали немесе Гвинея елдерінен болуы мүмкін деп болжайды. Сол кездегі куәгерлердің айтуынша, тергеу кезінде ол араб тіліндегі Шахаданы (мұсылмандық сенімнің куәлігі) бірнеше рет қайталап, тіпті өлім жазасына кесілгенге дейін француз тұтқындарына оның мағынасын аударған. Гаитидің тәуелсіздігі үшін күрестегі оның рөлі Гаити валютасында мәңгілікке сақталған. Макандалдың «қара сиқырмен» байланысы табиғи өсімдіктерден алынған уды қолдануынан туындаған секілді: құл болған Макандал, у туралы білімі бар хоунган, қожайындарды, олардың су көздерін және жануарларын уландыру үшін кең ауқымды жоспар ұйымдастырды. Бұл қозғалыс құл иелері арасында үлкен үрей тудырып, жүздеген адамның өліміне әкелді, содан кейін Макандалдың құпиясы бір құлдан зорлықпен алынды.

Өмірбаян

Макандал арал шөптерінен у жасады. Ол уды құлдарға таратты, олар оны француз плантаторларына және плантация иелеріне ұсынған тағамдар мен сусындарға қосты. Ол харизматикалық партизандық көшбасшы болды, ол әртүрлі марундар тобын біріктірді және плантациялардағы құлдармен байланысы бар құпия ұйымдар желісін құрды. К. Л. Р. Джеймстің айтуынша, Макандалдың сөз өнері еуропалық шешендерге қарағанда күшті әрі жанданулы болған. Ол марундарды түнде плантацияларға шабуыл жасап, мүлікті өртеуге және иелерін өлтіруге жетекшілік етті. 1758 жылы француздар Макандалдың колониядан барлық ақ адамды қуатынын сескеніп, Макандалдың одақтасын оның тұтқындалуына әкелген ақпаратты жариялауға мәжбүр етті. Алты жыл бойы Гаитидегі қара құлдарды ұйымдастырып, француздарды уландыруды жоспарлағаннан кейін, ол Порт-о-Пренс қаласының орталық алаңында барлығының көз алдында бағанаға байланып, өртеліп өлтірілді. Бірақ көпшілік, әсіресе қара құлдар, Макандал оттан көтеріліп, қанатты жануарға айналып, қауіпсіз жерге ұшып кетті деп сенді. Жоғарыда сипатталған тарихи оқиғалардан өзге, Макандал туралы сан алуан аңыз-ертегілер бар. Оның өлім жазасына кесілуі және француз билігінен қашуы туралы мистикалық әңгімелер арал фольклорында сақталған және суреттер мен халық өнерінде кеңінен бейнеленген. Дегенмен, Макандалдың оң қолы қант қамысын өңдеу кезінде қысылып, дөңгелектердің арасында қалғаннан жарақаттанғаны туралы болжам бар.

Танымал мәдениетте

Макандалдың ең танымал бейнелерінің бірі Алехо Карпентьедің «Бұл әлемнің патшалығы» атты тұмалы реализм романында кездеседі. Макандалдың көпшілік алдындағы азаптаулары мен өлім жазасы (бағанға байлап өртеу арқылы) Гай Эндордың 1934 жылғы «Бабук» романында айқын көрсетілген. Макандалдың бүлікшілдік құдақтануы мен оның қатыгездікпен өлтірілуі 1791 жылғы құлдар көтерілісіне жетекшілік еткен Букманға негізделген Бабукқа әсер еткен. Макандалдың қияли нұсқасы Нало Хопкинсонның «Тұз жолдары» романында және Микельсон Туссент Фильстің «Қанды іздер: аралдардың Мессиясы» романында (француз тілінде Les sentiers rouges: Le Messie des iles) пайда болады. Нил Гейманның «Американ құдайлары» романында Агасу есімді бала Африкадан құлдыққа алынып Гаитиге жеткізіледі, онда ол қолынан айырылып, еуропалық билікке қарсы көтеріліс бастайды. Бұл оқиға Макандал туралы айтылған оқиғаға өте ұқсас. К.Г.С. Миллуорттың «Макандалдың мұрасы» романы Макандалдың қияли ұлы Иерихон және оның әкесінің вуду рухтарымен жасаған келісімі нәтижесінде алған өлместік сыйы туралы айтады. Гарвард этноботанигі және антропологы Уэйд Дэвис Франсуа Макандал туралы «Жылан мен жаңбыр» романында жазады. «Маған айт» деген тарауда Дэвис вуду мәдениетінің тарихи бастауларын зерттейді және Макандалды вуду дінінің басты таратушысы деп санайды. «Assassin's Creed III: Liberation» видео ойынында Агате кейіпкері Франсуа Макандалды өзінің Ассасин ұстазы ретінде еске алады және оның Сен-Доминг колонияларын улауға жасаған сәтсіз әрекетінен кейін қалай бағанға байланып өртелгенін айтады. Ойын нағыз Маккандалдың орнына Баптист есімді басқа кейіпкерді бейнелейді, ол Агате айтуынша, бұрын ағасы болған және нағыз Маккандалдан оқыған, бірақ оның өлімінен кейін Ассасиндерге сатқан. Кейіпкер басында қаңқа бейнесі салынған және сол қолы жоқ, ол ұстазының бейнесін сомдау үшін оны кесіп тастаған, бірақ нағыз Маккандал оң қолынан айырылған. Макандал «Assassin's Creed Rogue» алдын-алағы ойынында да Ассасиндер бауырластығының ұстазы ретінде, Солтүстік Америка отаршылдық бауырластығымен тығыз байланыста болғандығы бірнеше рет еске алынады.