Кіріспе

Шотландияға ағылшын шабуылы кезіндегі шайқас. Данбар шайқасы 1650 жылдың 3 қыркүйегінде Шотландияның Данбар маңында Оливер Кромвель басқаратын ағылшынның Жаңа үлгідегі армиясы мен Дэвид Лесли басқаратын шотланд армиясы арасында болды. Шайқас ағылшындардың шешулі жеңісімен аяқталды. Бұл 1650 жылы Шотландияға жасалған шабуылдың алғашқы маңызды шайқасы болды. Бұл шайқас Шотландияның 1649 жылдың 30 қаңтарында әкесі Карл I-нің басын кесуінен кейін Карл II-ні Ұлыбританияның патшасы ретінде қабылдауынан туындады. Карл I-нің өлім жазасын орындағаннан кейін, ағылшынның Румп Парламенті Англияда республикалық үкімет құрды. Олардың бұрынғы одақтасы Шотландия 1650 жылдың 1 мамырында Карл II-ні Ұлыбританияның патшасы деп мойындап, оны қолдау үшін әскер жинағанда, ағылшындар Кромвель басқаратын Жаңа үлгідегі армияны жіберді. 22 шілдеде 16 мыңнан астам сарбазбен армия Шотландияға кірді. Шотландиялықтар Эдинбургке шегінді, жерден азық-түлік жинады. Кромвель шотландтарды ашық шайқасқа шығаруға тырысты, бірақ олар қарсылық көрсетті, және Кромвель олардың қорғаныс шебін бұза алмады. Тамыз айының соңында, ауру мен азық-түлік жетіспеушілігінен әлсіреген Кромвель Дунбар портына қайтты. Шотланд армиясы оны қуып жетіп, қалаға қарап тұрған Дун төбесіндегі қауіпсіз позицияны иеленді. 2 қыркүйекте шотландтар Дунбарға қарай жылжыды, ал ағылшындар қаланың сыртында орналасты. Ағылшын армиясы ауру мен азық-түлік тапшылығынан әлсіреген еді, ал шотландтардың көптеген тәжірибелі сарбаздары діни тазалау кезінде қызметтен босатылған. 3 қыркүйекте таңертең ағылшындар дайындықсыз болған шотландтарға күтпеген шабуыл жасады. Шайқас негізінен солтүстік-шығыс жаққа шектелді, ағылшын және шотландтық атқыштардың негізгі күштері, сондай-ақ ағылшын және шотландтық жаяу әскерлері шешуші нәтижеге келмей шайқасты. Жер бедерінің қиындығынан Лесли күшін арттыра алмады, ал Кромвель шотландтарды айналып өту үшін соңғы резервін пайдаланды. Шотландтық атқыштар шайқастан ығысып, қашқанға ұшты; шотландтық жаяу әскерлері кері шегінді, бірақ ауыр шығынға ұшырады. 12 500 сарбаздан тұратын армиядан 300-500 шотландтық қаза тапты, шамамен 1000-ы жараланды және кем дегенде 6000-ы тұтқынға алынды. Шайқастан кейін шотланд үкіметі Стирлингке қашты, онда Лесли әскерінің қалған бөлігін қайта жинады. Ағылшындар Эдинбургті және стратегиялық маңызды Лейт портын басып алды. 1651 жылдың жазында ағылшындар Форт теңізінен Фифке күш жіберді; олар Инверкейтингде шотландтарды жеңіп, солтүстік шотланд бекіністеріне қауіп төндірді. Жауап ретінде Лесли мен Карл II шотланд армиясын оңтүстікке қарай жүргізіп, Англиядағы роялистердің қолдауын алуға тырысты. Қолдаусыз қалған шотланд үкіметі Кромвельге бас берді, ол шотландтарды оңтүстікке қуып жете берді. Данбар шайқасынан бір жыл өткен соң, Ворстер шайқасында Кромвель шотланд армиясын талқандап, соғысқа нүкте қойды.

Бірінші және екінші ағылшын азаматтық соғыстары

Көп жылдар бойы шиеленіс күшейгеннен кейін, Англия королі I Чарльз бен оның Англия парламенті арасындағы қарым-қатынас 1642 жылы қарулы қақтығысқа ұласқанда, Бірінші Англия азамат соғысы басталды. Чарльз сонымен қатар Шотландияның да королі болған. Ол 1639 және 1640 жылдары шотланд азаматтарымен Епископтар соғыстарында соғысқан. Бұл, шотландтардың Чарльздың Шотландия шіркеуін реформалауға және оны Англия діни дәстүрлерімен үйлестіруге жасаған әрекеттерін қабылдамауынан туындаған. Чарльз бұл әрекеттерінде сәттілікке жете алмады, ал одан кейін болған келісім Шотландия үкіметінде Келісімшілердің беделін нығайтты. Барлық мемлекеттік қызметкерлер, парламентарийлер және дін қызметкерлері Ұлттық Келісімге қол қоюға міндеттелді, ал Шотландия Парламентіне Шотландиядағы корольдің барлық кеңесшілерін бекіту құқығы берілді. Англияда Чарльздың қолдаушылары – роялистерге 1643 жылы Англия парламентінің және шотландтардың біріккен күштері қарсы тұрды. Англия парламенті шотландтардың әскери көмегі үшін, шотланд шіркеуіне ұқсас Англия шіркеуін реформалауға келісіп, Салтанатты Лига мен Келісімге байланысты одақ құрған болатын. Төрт жылдық соғыстан кейін роялистер жеңілді. Астанасы Оксфорд қоршауға алынған Чарльз 1646 жылдың 27 сәуірінде қашып, 5 мамырда Саутвеллде шотландтарға берілді және шотландтар бақылауындағы Ньюкаслға жеткізілді. Шотландия мен Англия парламенті корольге ұсынған бейбіт келісімге қол қойды. "Ньюкасл талаптары" деп аталған бұл келісім, Шотландияда, Англияда және Ирландиядағы корольдың барлық азаматтарынан Салтанатты Лига мен Келісімге қол қоюды, әрбір елдегі шіркеуді Келісімге және пресвитериандыққа сәйкес келтіруді және Англия королі ретінде Чарльздың билігінің көп бөлігін Англия Парламентіне беруді талап етті. Шотландтар бірнеше ай бойы Чарльзды осы шарттарға келісуге көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты. Соңында, соғыс аяқталғандықтан ағылшындар күштерін кері қайтару үшін қысым көрсеткеннен кейін, шотландтар Чарльзды қаржылық келісімге орай Англия парламенттік күштеріне тапсырып, 3 ақпанда Англиядан кетті. Чарльз кейін әртүрлі топтармен жеке келіссөздер жүргізді. Пресвитериандық Англия парламентарийлері мен шотландтар оның Ньюкасл талаптарының өңделген нұсқасын қабылдауын қалады, бірақ маусым айында Жаңа армияның корнеті Джордж Джойс Чарльзды тұтқынға алды, ал армия кеңесі оған "Ұсыныстар басшылығын" қабылдауға қысым жасады. Бұл талаптардың ең маңыздысы – шіркеудің пресвитериандық реформасын қажет етпеуі болды. Ол бұларға да келіспеді, оның орнына 26 желтоқсанда шотланд делегациясымен келісілген "Міндеттеме" деп аталатын ұсынысқа қол қойды. Чарльз екі елдегі Парламент Актісі арқылы Салтанатты Лига мен Келісімді растауға және Англияда пресвитериандықты қабылдауға келісті, бірақ тек үш жылдық сынақ мерзіміне, шотландтардың Англиядағы тағын қайтаруына көмектесу шартымен. Делегация "Міндеттемемен" бірге Эдинбургке оралғанда, шотландтар оның шарттарын қабылдау немесе қабылдамау туралы қатты дауласты. Оның жақтастары, "Міндеттемеге" бейімдер деп аталды, бұл шотландтардың үш елде Келісімді қабылдаудың ең жақсы мүмкіндігі екенін және оны қабылдамау Чарльзды Ұсыныстар басшылығын қабылдауға итермелеуі мүмкін екенін мәлімдеді. Оған қарсылар корольдің атынан Англияға әскер жіберудің Салтанатты Лига мен Келісімді бұзуға тең екенін және Англияда тұрақты пресвитериандық шіркеудің кепілдігін бермейтінін айтты. Шіркеу 1648 жылдың 5 мамырында "Міндеттемені" Құдай заңын бұзу деп айыптаған декларация жариялады. Ұзаққа созылған саяси күрестен кейін "Міндеттемеге" бейімдер шотланд парламентінде көпшілікке ие болды, сол кезде Англияда роялистер мен парламентарийлер арасында соғыс қайтадан басталды. Шотландтар шілде айында корольдің атынан күресу үшін Гамильтон герцогының басшылығымен Англияға әскер жіберді, бірақ олар Престонда Оливер Кромвель басқарған күштермен ауыр жеңіліске ұшырады. "Міндеттемеге" бейімдер армиясының жеңілісі Шотландиядағы саяси дүрбелеңге әкелді және "Міндеттемеге" қарсы фракция Кромвель басқарған Англия парламенттік атты әскер тобының көмегімен үкіметті қайтадан бақылауға алды.

Карл II-нің патшалыққа кіруі

Ұзаққа созылған қан төгіске ашуланған Жаңа үлгідегі армия парламентті тазартып, Карл I-ді ағылшын халқына қарсы жасалған опасыздық үшін соттаған Рамп Парламентін құрды; ол 1649 жылғы 30 қаңтарда өлім жазасына кесілді және республикалық Достастық құрылды. Шотландия Парламенті корольдің өлім жазасы туралы консультациясыз, оның ұлын, сонымен қатар Чарльзды Ұлыбританияның патшасы деп жариялады. Оған Голландия Республикасынан жер аударылудан оралып, тағына отыруға рұқсат беру алдында, екі Келісімге қол қоюын талап етті: діни мәселелерде Шіркеудің билігін және азаматтық істерде Парламенттің билігін мойындау. Чарльз II бастапқыда бұл шарттарды қабылдауға құлшынбады, бірақ Кромвельдің Ирландиядағы жорығы ондағы роялистерді талқандағаннан кейін, ол шотландтық талаптарды қабылдауға мәжбүр болды және 1650 жылғы 1 мамырда Бреда шартына қол қойды. Шотландия Парламенті жаңа патшаны қолдау үшін әскерді жедел жинауға кірісті, ал Чарльз 23 маусымда Шотландияға кемемен аттанды. Шотландия белсенді түрде қайта қаруланып жатты, ал Англия Достастығының басшылары қорқынышқа бірікті. Олар Жаңа үлгідегі армияның генерал-лейтенанты Томас Фэрфаксты алдын ала шабуыл жасауға бағыттап жіберді. Фэрфакс шотландтық басқындыққа қарсы қорғану үшін әскерді солтүстікке бастап барарға келісті, бірақ Англия мен Шотландия әлі де Салтанатты Лига мен Келісіммен байланысты деп сеніп, бұрынғы одақтастарына қарсы бірінші соққы беруге дайын емес еді. 20 маусымда шабуыл жасау туралы ресми бұйрық келгенде, Фэрфакс лауазымынан бас тартты. Оның жақын досы Кромвельді қоса алған парламенттік комиссия оны көндіруге тырысты, ойын өзгертуге өтінді, бірақ Фэрфакс қалыс қалды және қоғамдық өмірден шығып кетті. Кромвель лорд-генерал лауазымын иеленді, Жаңа үлгідегі армияның бас қолбасшысы болды; ол 28 маусымда тапсырмасын алды және сол күні Шотландияға жолға шықты.

Кіріспе

Бреди келісімшартына қол қойылғаннан кейін Шотландия Парламенті Дэвид Лесли басшылығымен жаңа әскер құру үшін адамдарды жинауға кірісті. Олардың мақсаты күштерін 36 000 адамға дейін жеткізу еді, бірақ бұл санға ешқашан қол жеткізілмеді. Кромвель 22 шілдеде Бервик маңында шекарадан өтіп Шотландияға кірген кезде Леслидің құрамында 8000–9500 жаяу әскер және 2000–3000 атты әскер болды, бірақ бұл сандар науқан барысында өзгере берді. Үкімет армияны «Керек» қолдаған деген күдікпен қаралатын және күнәлі немесе жағымсыз деп есептелетін адамдардан тазарту үшін комиссия құрды. Шотландия аристократиясының көп бөлігі және Лесли сияқты тәжірибелі әскери жетекшілер бұған қарсы болды. Бұл тазалау көптеген тәжірибелі офицерлерді алып тастады, ал әскердің көп бөлігі жақсы дайындықтан өтпеген және тәжірибесі аз жаңа сарбаздардан құралды. Лесли Эдинбург пен Лейт арасында қорғаныс шебін дайындады және ағылшын армиясының басып кіруіне қарсы осы шеп пен ағылшын армиясы арасында күйдірілген жер саясатын қолданды, бұл Кромвельге қарсылықсыз ілгерілеуге мүмкіндік берді. Жабдықтардың жетіспеуі және ағылшын басқыншыларына қарсы жергілікті халықтың жаугершілігі Кромвельді теңіз арқылы жабдықтауға мәжбүр етті, ол үшін Дунбар мен Массельбург порттарын басып алды. Операцияларға нашар ауа райы кедергі келтірді, ал қолайсыз жағдайлар мен азық-түлік тапшылығы ағылшын армиясында көптеген ауруларға әкеп соқты, оның күшін едәуір азайтты. Кромвель шотландтарды Эдинбургте шайқасқа шақыруға тырысты. 29 шілдеде ол Леслинің шебіне шабуыл жасап, Артурдың тағын басып алды және Солсбери жартасынан Лейтті бомбалады. Кромвель Леслині шайқасқа шығара алмады, ал ағылшын әскері түнде Массельбургке қайтып келді. Олардың демалысын шотландтық атты әскер тобы таңертеңгі уақытта лагеріне шабуыл жасап бұзды. Кромвельдің шабуылы Карл II-нің шотландтық армияға келгенімен бірге болды, онда оны жылы күтіп алды. Келісімге мүше мемлекеттердің өкілдері патшаға деген жеке адалдық сезімі олардың «Құдайға адал» соғысын бұзады деп алаңдап, Карл II-ні кетіп қалуға өтінді. Содан кейін олар жаңа тазалауға бұйрық берді, ол тамыздың басында тез арада орындалды, нәтижесінде 80 офицер және Леслидің 4000 адамы армиядан алынды, бұл әскердің моральдық жағдайын нашарлатты және күшін әлсіретті. Тамыз айы бойы Кромвель шотландтарды қорғаныстан шығарып, толыққанды шайқасқа түсіруге тырысты. Лесли қарсы тұрды, шотландтық діни және әлеуметтік элитасының қысымын елемеді және Кромвельдің әлсіз әскеріне шабуыл жасаудан бас тартты. Ол нашар ауа райы, ағылшын әскерін жабдықтаудағы қиындықтар және ағылшын лагерінде тараған дизентерия мен қызба Кромвельді қыс кіргенге дейін Англияға қайтаруға мәжбүр етеді деп есептеді. 31 тамызда Кромвель шегінді. Ағылшын армиясы 1 қыркүйекте Дунбарға жетті, Массельбургтен 27 шақырымды екі күнде, күндіз-түні шотландтардың қуушылығында жүріп өтті. Жол тастап кетілген жабдықтармен толы болды, ал әскердің бірі, капитан Джон Ходжсон айтуынша, «кедей, қираған, аш, көңілі құлаған әскер» ретінде келді. Шотландтық армия ағылшындарды айналып өтіп, Бервикке және Англияға баратын жолды оңай қорғалатын Кокбернспат тарлағында тосқаулады. Олардың негізгі күші Дунбардан оңтүстікке қарай 3 шақырым жерде орналасқан Дун төбесінде орналасты, ол қала мен оңтүстік-батысқа қарай созылатын жағажай жолын бақылап тұрды. Бұл төбе тікелей шабуылға төтеп бере алмайтын. Ағылшын армиясы маневр жасау мүмкіндігінен айырылды, бірақ олар теңіз арқылы жабдықтауға және қажет болған жағдайда сол жолмен әскерді эвакуациялауға мүмкіндік алды. 2 қыркүйекте Кромвель жағдайды бағалап, Ньюкасл губернаторына шотландтық шабуылға дайындалу туралы ескерту жолдады.

Жаяу әскер

Жаяу әскер құрамалары, жабдықтары және тактикасы екі армияда да ұқсас болды, бірақ полктің негізгі құрамы көлемде үлкен айырмашылықтарға ие болды. Жаяу әскер полкіне мушкетерлер мен пикемендер кіретін. Мушкетерлер 1 метрлік ұңғылы бар мылтықтармен және көбінесе, кремнийлі механизмдермен қаруланды. Бұл сенімді және берік қарулар болды, бірақ нашар ауа-райында тиімділігі күрт төмендеді. Сонымен қатар, баяу отты үнемі жандырып тұру оның көп мөлшерде жұмсалуына себеп болды, ал сөндіру мылтықты қолданусыз қалдырды. Жауынгерлік дайындық пен логистикалық мүмкіндіктерді теңестіру полк офицерлерінен жоғары шешім қабылдауды талап етті. Әр жақтағы мушкетерлердің шағын тобы сенімдірек кремнийлі мылтықтармен, сол кездегі атауымен оттық мылтықтармен жабдықталды. 1650 жылы мушкетер тактикасы бір қатардан кезекпен атудан, тұрақты атысты сақтап қалу үшін, бірден бүкіл бөлімнің бірдей атуына, соққы беру әсеріне көшудің ортасында болды. Пикемендер ұзын ағаштан жасалған, ұшы темірмен қапталған пикелермен жабдықталды. Екі армияда да қолданылатын пикелердің ұзындығы 5 метрге дейін жететін, бірақ жорықта олар көбінесе 5 метрге дейін қысқартылатын. Пикемендер қарапайым қылыштарды және көбінесе болаттан жасалған бас киімдерді киетін, бірақ басқа қорғаныс жабдықтары болмайтын. Сол кездегі әскери нұсқаулықтар әр пикеменге екі мушкетер қатынасын ұсынды, бірақ іс жүзінде командирлер мушкетерлердің санын барынша арттыруға тырысып, жоғары қатынас қалыпты жағдай болып саналды. Екі армия да өздерінің жаяу әскер полктерін үш полктан тұратын бригадаларға біріктірді, олар әдетте екі полк қатар тұрып, үшіншісі резерв ретінде орналастырылды. Кейде бригаданың екі алдыңғы полкі бірігіп, бір үлкен бөлімге айналатын. Әр бөлімдегі әскерлер төрт немесе бес қатар тереңдікпен және салыстырмалы түрде кең формацияда орналасатын, бір қатарға шамамен 600 адамнан, сондықтан 600 адамдық жаяу әскер полкі 120 адамға ені және 5 қатар тереңдікке ие болуы мүмкін. Пикемендер формацияның ортасына, "қалыпта" орналасатын, ал мушкетерлер екі жағына бөлінетін. Жаяу әскерге қарсы әдеттегі тактика мушкетерлердің қарсыластарына оқ атуынан тұратын, ал олар жеткілікті түрде әлсіреген немесе рухы дамыған кезде пикемендердің қатары қарсыластың ортасын бұзуға тырысатын. Бұл "пикемен шабуылы" деп аталды. Мушкетерлер де қарсыласты осы мақсатта мылтықтарының темір бөлігімен шабуылдап, қарсыластың құрамын қоршауға тырысатын. Кавалерияға қарсы ілім жаяу әскердің қатарын бір адамға дейін тарылтуды және тұрақты түрде алға жылжуды талап етті. Жаяу әскерге қарсы тиімді болу үшін кавалерия олардың қатарына енуі керек еді, ал егер әскерлер тығыз жиналған болса, бұл мүмкін емес еді. Жаяу әскердің рухы сақталғанша, кавалерия мұндай формацияның алдына қарсы ештеңе істей алмайды деп мойындалды. Алайда, жаяу әскердің тығыз жиналуы салдарынан қанаттары мен артқы жағы көбірек осал болатын, өйткені бұл бөлімді маневрлеуді немесе бұруды қиындататын.

Ат әскері

Англиялық атты әскердің көп бөлігі сол кездегідей ірі аттарға мінген. Атты әскерлер бас, көбінесе мойын, жақ және белгілі бір деңгейде бетін қорғайтын металлдан жасалған лобстер құйрықты шлемдер киген. Олар қалың, өңделмеген былғарыдан тігілген күрмелер мен тізеге дейін жететін етік киген. Дене бронясы – кираса (металл кеуде және арқа пластиналары) сирек кездесетін, бірақ белгілі болған. Олардың әрқайсысы екі пистолет пен қылышпен қаруланған. Пистолеттер ұзын болған және тиімді ату қашықтығы шектеулі болған. Көптеген, бірақ барлық атты әскер пистолеттерінде кремнийлі механизмдер болған, олар ылғалды немесе желді ауа райында ұтқыш механизмдерге қарағанда сенімдірек болған. Кремнийлі механизмдер ұтқыш механизмдерге қарағанда қымбатқа түскен және көбінесе атты әскерге арналған, олар жылқыны басқару кезінде баяу ұтқышты жағуды және пайдалануды қиын деп тапқан. Қылыштар тура, 90 сантиметрлік (1 метр) және кесуге де, шаншуға да тиімді болған. Атты әскер көбінесе жаяу әскердің екі жағына орналастырылған. Шотландтық атты әскер де осыған ұқсас жабдықталған, шлемдер, пистолеттер, қылыштар және дене бронясы болмаған, бірақ олардың алдыңғы қатарлары пистолеттер емес, сүңгілермен қаруланған. Басты айырмашылық – шотландтық жылқылары кішкентай және жеңіл болған; бұл оларға маневрлік қабілетті арттырған, бірақ бетпе-бет кездесуде кемшілікке ұшыратқан. Англиялық атты әскер тактикасы олардың артықшылықтарын пайдалануға бағытталған. Олар тығыз формацияда жылдамдықпен жоталайтын, атты әскерлердің аяқтары бір-біріне торығып, формацияны сақтау үшін жоталау жылдамдығын арттырмайтын. Олар пистолеттерін өте жақын қашықтықтан атып, соққыға келген кезде аттарының салмағы мен формацияның күшін пайдаланып, қарсыластарын кері тартуға және қатарына енуге тырысатын. Екі армияда да драгун әскері болған. Олар бастапқыда атты жаяу әскер ретінде пайда болған, жылқыны жылдамдықтарын арттыру үшін пайдаланып, содан кейін сүңгілермен немесе мылтықтармен соғысқан. 1650 жылға қарай олар көбінесе арнайы атты әскерге айналған; олардың ешқайсысы сүңгі тасымалдамаған. Англиялық драгундар мылтықтарын карабинге (жаяу әскер мылтықтарының қысқартылған нұсқалары) немесе кейде пистолеттерге айырбастап, ресми түрде атты әскер ретінде танылған. Шотланд драгундары осы өзгерістің ортасында болған және ұтқыш мылтықтар мен атты әскердің қылыштарын бірге тасыған. Драгундар көбінесе барлаушылар ретінде немесе армияның тылшысын құраған.

Артиллерия

Ағылшын армиясының қоршауға арналған оншақты ауыр зеңбірегі болды, олар шайқаста ешқандай рөл атқармады. Екі армияның да далалық артиллериясы, түрлі калибрлі, бір рет орналасқаннан кейін жылжымайтын болды, дөңгелекті шасси болған жағдайда, ату алдында дөңгелектер алынып тасталды. Әдетте, әр полкке тікелей қолдау көрсету үшін екі-үш зеңбірек бөлінетін, бірақ осы шайқаста Кромвель өзінің барлық далалық артиллериясын бір топқа шоғырландырды. Шотландтық артиллерия ағылшын артиллериясынан тіпті аз жылдамдыққа ие болды және шайқастың барысына байланысты оның көп бөлігі рөл атқармады, бірақ жеке полктерге тіркелген шотландтық жеңіл зеңбіректердің бір бөлігі қолға алынды. Әр зеңбірекке үш адам қызмет етті, бірақ артиллерия колонналарында көптеген қосымша көмекші және штаттан тыс адамдар болды.

Сандар

Шотландияның барлық бөлімшелері штаттық сандарынан төмен болды. 22 шотландтық жаяу әскер полкі болды, олардың әрқайсысының штаты шамамен 750 адамды құрады, бірақ олардың көпшілігі аз санды болғандықтан біріктірілді. Бұл шайқасқа барлығы 15 құрастырылған бөлім қатысты. Стюарт Ридтің мәліметінше, олардың әрқайсысының саны 700-ден аспады, жалпы саны шамамен 9500 адамды құрады, ал Ричард Брукстің пікірінше 8000-9000 адам болды. Шотландтар 19 шағын атқыштар полкін далаға шығарды, олардың номиналды саны 4500 адамды құрады, бірақ іс жүзінде 3000-нан аспады. Жаңа үлгідегі армия 1650 жылдың 22 шілдесінде Шотландияға өтуге дейін жиналды. 8 жаяу әскер полкі, әрқайсысы 1200 адамдық штаттан тұрды, барлығы 10 249 адамды құрады. Олардың 7 атқыштар полкі және бірнеше қосымша атты бөлімшелері штаттық саны 5400 адамнан сәл жоғары болды. Артиллерия құрамы 640 адамды құрады, осылайша ағылшындардың жалпы саны осы кезде 16 289 жауынгерді құрады. Шабуыл күні бұл сан күрт азайды. Англиялық флот 2000-ға жуық ауру адамды алып кетті, ал қалғандарының саны белгісіз болды. Қалғандардың бір бөлігі де ауруға шалдықты: Ридтің мәліметінше, науқас болған ағылшыл сарбаздарының саны 4000-5000-ға жетті және армияда әлі де "1000-нан астам ауру адам" бар екенін айтты. Барлық мүмкіндігі барлар өз полктеріне қосылып, шайқасқа қатысты. Кромвельдің сөзіне сүйенсек, "сау адамдардың саны шамамен 7500 жаяу әскер және 3500 атты әскер" болды, ал қазіргі заманғы тарихшы Тревор Ройл шайқасқа қатысуға 12000-нан сәл артық адамның жарамды екенін бағалады, Рид 12 080 адамды атады. Сонымен қатар, екі тарап та бірнеше артиллериялық құралдарды қолданды, бірақ олардың саны мен калибрлері туралы мәліметтер сақталмаған, тек ағылшылдарда 22 далалық және қоршау қарулары болды, олардың ішінде шайқасқа тек далалық қарулар ғана қатысты; ал шотландтардың барлығы 32 қаруы болды, олардың көпшілігі шайқас кезінде атыс жасамады.

Дайындық

Шотландия әскерінің Дун төбесіндегі орналасуы тактикалық жағынан тиімді болғанмен, логистикалық қиындықтар тудыратын еді. Осы уақытқа дейін шотландтар әскерін азықтандыруда мәселелерге тап болды және Эдинбургтен келген кішкентай, лайлы жолдар армияны бірнеше күннен астам азық-түлікпен және баяу отпен қамтамасыз ете алмады. Сонымен қатар, ауа райы нашар болды және Дун төбесі оған толыққанды ұшырады. Шотландияның орналасуы тұрақты емес еді, сондықтан 2 қыркүйекте олар соғыс кеңесін өткізіп, не істеу керектігін талқылады. Талқылаудың ешқандай жазбасы жоқ, сондай-ақ қатысушылар туралы да нақты мәлімет жоқ, тірі қалғандар әртүрлі есептер берді. Бірнеше дін қызметкерлері, сондай-ақ үкіметтің жетекші заңгері, Варистонның Арчибальд Джонстоны қатысты және олар ағылшындарға қарсы күшті қысым жасауға ынта білдірді. Ройл, басқалармен бірге, Леслиге Доун төбесінің қауіпсіздігінен бас тартуға Ковенантер дін қызметкерлерінің кәсіби емес кеңесі себеп болды деген пікірдің миф екенін атап көрсетті. Леслидің тәжірибелі әскери лейтенанттары шотландтардың ағылшындардан басымдыққа ие екенін және оларға қарсы шабуыл жасау керектігіне бірауыздан келісті. 2 қыркүйекте шотландтар Дун төбесінің ашық қыратынан жылжыды. Бұл күніміздің көп бөлігін алды. Ағылшын әскері Дунбардан шығып, Брокс Берн өзенінің тік солтүстік жағалауында қорғаныс позицияларын алды, ол Дун төбесінің қыратымен шамамен параллель болды. Брэндс-Миллден батысқа қарай бұл өзен екі тарапқа да шабуылға қарсы маңызды кедергі болды. Лесли де, Кромвель де ат әскерін Брэндс-Миллдің теңіз жағына шоғырландырды, онда Брокс Бернді кесіп өту оңайырақ болды. Лесли өзінің жеңіл артиллериясының көп бөлігін ат әскерімен бірге орналастырды және сонымен қатар пехотасын шығысқа жылжытуға тырысты. Брокс Берн мен Дун төбесінің тік солтүстік беткейі арасындағы қиын жер және маневр жасауға шектеулі орын бұған кедергі келтірді және түн батқанда тоқтатылды. Кромвель 3 қыркүйекте шотландтарға қарсы таңғы шабуыл жасауды жоспарлаған, бірақ шабуылдың мақсаты тарихшылар арасында пікірталас тудырды. Оқиғадан кейін Кромвель шотландтардың Дун төбесінен түскені оған ұзақ күткен ашық шайқасқа мүмкіндік бергенін мәлімдеді және ол осы мүмкіндікті тез пайдаланды. Тарихшылар Рид және Малкольм Уэнклин Кромвель Англияға баратын жағалау жолымен қашып құтылуға тырысқан деп санайды. Рид Дунбар шіркеуінің зиратынан Броксмут үйіне жүкті тасымалдау пойызының қозғалысын бір дәлел ретінде келтірді. Ридтің айтуынша, бұл позиция, әскердің алдыңғы қатарында, жүк пойызы үшін "өте ерекше орын" болды, оны тек жолға жақындығымен ғана түсіндіруге болады, бұл оған жол ашылған жағдайда жылдам қозғалуға мүмкіндік беретін еді. Басқа пікір бойынша, Кромвель әрқашан толыққанды шабуыл жасап, шешуші шайқас жоспарлаған; Питер Риз бұл пікірді қолдайды, бірақ ол "ағылшындарға қарсы күрес өте қиын болды" деп мәлімдеді. Ауа райының қолайсыздығына байланысты ағылшын әскеріне жоспарланған таңғы шабуылға дайындалу үшін бүкіл түнді қайта орналастыру қажет болды. 2 қыркүйек күні сағат 22:00 шамасында ағылшын драгундары шотландтық позицияларын тексерді. Шотландияның бүкіл әскері дайындыққа келді, ал ағылшындар аздап кері шегінді, шотландтардың артында жүргізіліп жатқан маневрлерден бейхабар болуын қамтамасыз ету үшін патрульдерді ұстап тұрды. Шотландтық солдат Джон Николл "жел мен ылғалға толы қараңғы түн" деп сипаттады және көптеген шотландтық солдаттар жүгері шұңқырларына тығылып, қорғануға тырысты. Олардың офицерлері ауылға таралып, жақсырақ баспана іздеді, ат әскері азық іздеді және жылқыларының көпшілігін түсірді, ал генерал-майор Джеймс Холборн мушкетерлерге бір ротаға екі адамнан басқа, баяу отты сөндіруді бұйырды. Таңғы сағат 4:00 шамасында ағылшын әскерлері шамамен Кромвельдің қалауынша орналасты; олардың ешқайсысы қараңғыда тым алыс барып, шотландтарды маневрлерге ескерту қателігін жасаған жоқ. Джон Ламберттің үш ат әскер полкінен тұратын бригадасы жолдың бойында орналасты; Роберт Лилбурнның тағы үш ат әскер полкінен тұратын бригадасы оның артында орналасты. Томас Прайдтың үш жаяу әскер полкі ат әскерінің солтүстік-батысында, Брокс Бернді Броксмуттан төмен кесіп өтуге дайын болды. Джордж Монк, Прайдтан сәл кішірек күшпен, ат әскерінің оңтүстігінде, Брэнд Миллдегі жолдың жоғарғы жағында Брокс Бернді кесіп өтуге дайын болды. Осылардың барлығының артында, резервте ұсталған, Кромвельдің өзінің Лорд Генералдық полкі болды, оны екі драгун ротасы күшейтті. Брэнд Миллден жоғарырақ ағысында ағылшын артиллериясы шотландиялық әскердің ортасына тиімді атуға мүмкіндік беретін биік қыратқа орналасты. Осы шоғырланған жердің оңтүстік-батысында Роберт Овертонның үш жаяу әскер полкі шотландиялық орталық және сол қанаттың үш жаяу әскер бригадасына қарсы тұрды. Төрт драгун ротасы Овертон бригадасының алдындағы Брокс Берннің солтүстік жағалауында күшті бекеттерге орналастырылды және оңға (батысқа) қарай созылды. Шотландтардың орналасуы дәстүрлі түрде қатарға тізілген, олардың барлық ат әскері дерлік оң (шығыс) қанатында шоғырланған. Соңғы сол жақта шамамен 500 ат әскерінен тұратын күш, оған Уильям Стюарт басшылық етті. Одан кейін бес бригададан тұратын шотландиялық жаяу әскері орналасты. Олар солдан (батыстан) бастап: Джеймс Холборн басқаратын 2000 адам; Колин Питскотти басқаратын 1600 адам; Джон Иннес бригадасы 1200–1500 адамнан тұрды; Джеймс Ламзден басқаратын шамамен 2000 адам; және Брэнд Миллге қарап тұрған Джеймс Кэмпбелл Лоерстің 2000 адамы. Жолдың бойында және жағалау жазығының солтүстігіне қарай екі күшті ат әскері орналасты, олардың жалпы саны шамамен 2500 адамды құрады, бірі екіншісінің артында. Басты (батыс) құралымды Роберт Монтгомери басқарды, ал екінші қатарды Арчибальд Страхан басқарды. Джон Дуглас басқаратын шағын драгун күшінің лагері ат әскерінің артында орналасты, бірақ бұл әскерлер шайқас түні бекеттер ретінде қаншалықты алға жылжығаны белгісіз.

Бастапқы шабуыл

3 қыркүйекте таңғы сағат 4:00 шамасында ағылшын атты әскері Брокс Бёрн өзенінің үш әскери маңызы бар арқылы өту нүктесінен – Брэнд Милл, жол арнасы және Броксмут Хаустың солтүстігінен – шотландтық қарауылдарын ығыстыруға көшті. Қарауылдар кері шегінді, соның салдарынан шатасқан атыс басталды. Жаңбыр тоқтады, бұлттар арылып, ай сәулесі оқиға орнын жарықтатты. Екі тараптың артиллериясы да атыс ашты, бірақ оның нәтижесі белгісіз. Таңға жақын, сағат 5:00-ден кейін, күн шығысы (5:33-те) Ламберттің атты әскер бригадасы Брокс Бёрн арқылы жол арнасынан өтіп, қарсы жағында тоқтады. Ағылшын аттары жақсы күйде болды, үш полк әдеттегі тығыз құралымда алға жылжыды. Түндегі белсенділікке қарамастан, шотландтық атты әскерінің алдыңғы құрамы шайқасқа дайын болған жоқ, ал оның командирі Монтгомери, мүмкін, қатыспады. Шотландтар күтпеген шабуылға ұшырады, кейбіреулері тіпті шатырларында болды, ағылшын әскері оларды шашыратты. Сонымен бірге Монк өзінің жаяу әскер бригадасын Брокс Бёрн арқылы Брэнд Миллден өткізіп, Ламсденнің шотландтық жаяу әскер бригадасына шабуыл жасады. Брэнд Форд қарауылдары бұрын ығыстырылған болса да, Ламсденнің әскерлері дүркіреп, шатасқан күйде болды. Риз олардың көпшілігінің жақында ғана бригадаға қосылған жаңа сарбаздар екенін хабарлады. Рид тәжірибесіз мушкетерлер бұрынғы атыста барлық оқ-дәрілерін жұмсаған болуы мүмкін деп болжайды. Монк мушкетерлері екі рет атып, аз қарсылыққа тап болды және пикемендерімен бірге шабуылға көшті. Ағылшын артиллериясының атысы шотландтық қатарларын тікелей нысанаға алды. Одан кейін не болғаны туралы әртүрлі және кейде түсініксіз мәліметтер бар. Рид шотландтық бригадасының тиімсіз қарсыласудан кейін талқандалғанын айтады, Монк әскері оларды қуды, бірақ содан кейін келесі шотландтық бригадасының қарсы шабуылына ұшырады, олар Монктың әскерін кері шегіндіріп, «толығымен шайқастан шығарды». Риздің сөзіне сәйкес, Ламсденнің полктері өздерінің бірігіп тұруын сақтап, Лоуэрс бригадасының күшімен нығайтылып, Монктың әскерін көптігімен кері шегіндірді. Брукс Ридпен келіседі, Монк әскері «жеңіліп қалды». Осы уақытта Ламберттің атты әскерінің шабуылы шотландтық атты әскерінің шатырлары арасында тоқтады, бұрынғы шотландтық бірінші қатарлы атты әскерді қуғаннан кейін олардың құрамы бұзылды. Олар қайта топтасқанда Страханның екінші қатарлы атты әскері оларға шабуыл жасап, кері шегінуге мәжбүр етті. Риз таң атып, бұлтты, тұманды болғанын, кейде қатты жаңбыр жауып, зеңбірек пен мылтық атысынан түтін майданға қарай таралып жатқанын атап өтті: мұның салдары көрінуді және жағдайды бағалауды қатты шектеуі мүмкін еді. Сонымен қатар, Лилберннің тағы үш атты әскер полкі Брокс Бёрн арқылы өтіп, Ламбертті нығайтуға көшті. Шайқас жағалаудың жазық жерлерінде шашыраңқы түрде жүрді, бірақ назар баяу шығысқа қарай жылжыды. Три ағылшын жаяу әскер полкінен құралған Прайд бригадасы Брокс Бёрн арқылы Броксмуттың солтүстігінен өтіп, оңға бұрылып, оңтүстікке қарай жүріп, Монк бригадасын нығайтты, олар Лоуэрс бригадасының және, мүмкін, Ламсденнің шотландтық жаяу әскерінің шабуылынан кері шегіп жатқан еді. Шайқастың қауапында Прайдтың полктері бірте-бірте шайқасқа қатысты, ал сол жақтағы (Ламберттің) полкі Кіші Пинкертон маңында шашыраған әскерлерді ғана ұстады. Леслидің үш жаяу әскер бригадасы болды, бірақ олар Дуун төбесінің тік беткейі мен Брокс Бёрн арасында қысылып, шайқасқа қатыса алмады. Кромвельдің қолында тек резервтегі атты әскер, күшейтілген генерал полкі болды. Екі командирдің даладағы жағдайды қаншалықты білгені белгісіз. Ходжсонның айтуынша, «атты және жаяу әскер бүкіл алаңға тараған». Соғыстың бағыты белгісіз болды.

Қапталынан шығып өту маневрі

Соғыстың басқа да жақтарындағыдай, одан кейінгі оқиғалар туралы дереккөздер де келіспейді. Рид пен Ройл жеке-жеке Уильям Пэкер басқарған Лорд Генералы полкінің Броксмуттың солтүстігіндегі Брокс Бёрнді Прайд бригадасымен бірге немесе одан кейін кесіп өткенін жазады. Одан кейін олар оңтүстік-шығысқа қарай жылжып, шотландтардың оң қанатын және жағалау маңындағы атты әскер шайқасын аралап өтіп, оларға шабуыл жасап, шотланд атты әскерін қашқындыққа ұшты. Уанклин бұл тұжырыммен келіседі, бірақ флангтық шабуылды Прайдтың жаяу әскер бригадасы бастағанын айтады. Кромвель мен Ламберт қуып жете беруге рұқсат бермеді және ағылшын атты әскері қайта құрылғанда жағдайды бағалады. Сол сәтте атты әскер «117-ші псалмды» шырқады. Кромвель атты әскерін солтүстік-батысқа, жаяу әскер шайқасы жүріп жатқан жерге жіберді. Бір бөлім Лауэр әскерлерінің оң қанатына шабуыл жасады, олардың құрамы күйреп кетті. Ходжсон Лоуэр бригадасының «найзаның ұшымен және мылтықтың саптамасымен соққыға ұшырағанша берілмейтінін» жазды. Ал Риздің есебінде Лорд Генералы полкі Кромвельдің жеке бақылауымен Прайд бригадасын атты әскер шайқасының артынан еріп, сол жағына (оңтүстігіне) орналасқан. Содан Кромвель оларды таңғы сағат 7-де жоғарыда айтылғандай әсермен Лоуэр бригадасының ашық қанатына жеке бағыттап жіберді. Осы кезде ағылшын атты әскері шотландтықтардан басым түсіп, олар қашып, шашырап кетті. Ағылшын атты әскері қайта жиналып, Кіші Пинкертонға қарай бет түзеді. Ағылшын деректеріне сәйкес, шотландтардың қарсыласуы осы сәтте тоқтады, қатыспаған шотланд бригадалары қаруларын тастап, қашқан. Рид шотланд полктерінің көпшілігі шайқастан кейін көп ұзамай қайтадан біріккен күштер ретінде шайқасқандықтан, олардың шегінуі ағылшындар айтқандай үрейге түспеген болуы мүмкін деп атап өтеді. Ол Лесли Лауэрдің қарсыласуы күшейгенге дейін сол және орталық бөлімдерін алаңнан шығарған болуы мүмкін деп болжайды. Холборн мен Инн бригадалары қазіргі Дун көпіріне жақын жердегі Брокс Бёрнді кесіп өтіп (сол кезде көпір болмаған), Стюарттың шағын атты әскер бригадасының қорғауымен шығысқа қарай шегінді. Питскотти бригадасы олардың шегінуін қамтамасыз етті, оның екі полкі аз шығынмен құтылды, ал Уэддерберннің бір полкі дерлік жойылды – бұл басқа тірі қалған шотландтардың қашуына уақыт беру үшін болды. Шотландиялық атты әскер Кокбернспат бұғазын ұстап тұрды және оң қанатынан жеңілген шотланд атты әскеріне қосылды. Олар Дун төбесінің оңтүстігі мен батысынан кең айналып өтіп, Леслидің негізгі күштеріне қосылды, олар шайқас алаңынан батысқа қарай 8 миль (13 км) қашықтықтағы Хэддингтонға қарай шегінді.

Шығындар

Шотландиялықтардың қаза тапқандары туралы мәліметтер әртүрлі. Кромвель өзінің замандас хаттарында шотланд армиясының күшін, барлық бөлімшелері толық құрамда болған жағдайда есептеп, «шамамен төрт мың адамды өлтірді» және 10 000 шотландты тұтқынға алғанын айтады. Кромвель хаттарында шайқастан кейін бір күні 4-5 мың тұтқынды босатқанын жазған. Бірнеше қазіргі заманғы зерттеулер бұл сандарды қабылдаса, ал басқалары оларды мойындамайды, Рид оларды абсурдты деп сипаттайды. Шотланд жылнамашысы Джеймс Балфур «8 немесе 900 адам қаза тапты» деп жазған. Англиялық роялист Эдвард Уокер 6000 тұтқынның қолға түскенін және олардың 1000-ы босатылғанын хабарлайды. Уокердің мәліметі бойынша Рид 300-ден аз шотландтың қаза тапқанын есептейді. Брукс шотландтардың шамамен 1000-ға жуық жараланғандарын пайдаланып, қаза тапқандардың санын 300-500 деп бағалайды. Барлық мәліметтерге сәйкес, шамамен 5000 шотланд тұтқыны оңтүстікке қарай айдалған, ал 4000-5000 шотланд Эдинбургке қарай шегінуге аман қалған; олардың жартысынан астамы жаяу әскер, ал қалғаны кавалерия немесе артта қалғандар болған. Англиялықтардың жоғалтулары аз болды, Кромвель оларды «жиырма адамнан кем» немесе 30-40 өлтірілген деп бағалады. Тұтқындар Англияға жеткізілді, 3000-ы Дарем соборында түрмеге қамалды; көптегені оңтүстікке қарай жолда немесе тұтқындықтан қайтыс болды. 2015 жылдың қыркүйегінде археологтар Дарем соборының жанындағы жаппай қабірден табылған сүйектердің шайқастан кейін тұтқынға алынған шотланд сарбаздарына тиесілі екенін мәлімдеді. Археологиялық зерттеулер мәйіттердің ешқандай рәсімсіз жаппай қабірге тасталғанын көрсетті. Аман қалғандардың кейбіреулері Англияның теңіз жағалау территорияларында мердігерлік жұмыс істеу үшін депортацияланды.

Шотландияның жауабы

Шотландия үкіметі жеңіліс туралы хабар алғанда көптеген адамдар Эдинбургтен қорқынышпен қашып кетті, бірақ Лесли әскерінің қалған бөлігін жинап, Стирлингте жаңа қорғаныс шебін құруға тырысты. Оған үкімет, дін қызметкерлері және Эдинбургтің саудалық элитасының көп бөлігі қосылды. Кромвель Ламбертті Эдинбургті басып алуға жіберді, ал өзі Лейт портына беттеді, ол Дунбарға қарағанда жабдықтау мен күш-қуатты түсіруге әлдеқайда қолайлы жағдайлар ұсынды. Леслидің әскері оларды қорғамағандықтан, екеуі де оңай қолға түсті. Кромвель азаматтарды соғысы оларға қарсы емес екеніне көндіруге тырысты, олардың мүлігіне қол тигізбейтініне уәде берді және оларға еркін жүріп-тұруға, базарлар өткізуге және әдеттегі діни қызметтерін сақтауға рұқсат берді, бірақ соңғысы дін қызметкерлерінің көпшілігі Стирлингке көшіп кеткендіктен шектелді. Сондай-ақ қалаға азық-түлік жеткізу үшін шаралар қабылданды. Эдинбург қамалы желтоқсанға дейін тұрды, бірақ күш-қуат пен жабдықтаудан үзіліп, ешқандай қауіп төндірмегендіктен, Кромвель оған шабуыл жасамады және командиріне құрметпен қарады. Тарихшы Остин Вулрич басып алушы әскерлердің мінез-құлқын «үлгілі» деп сипаттады және қысқа уақыттан кейін көптеген қашқындар қалаға оралып, оның экономикалық өмірі жаңадан басталып кеткендей болды деп атап өтті. Дунбардағы жеңіліс Леслидің беделіне және ықпалына зор нұқсан келтірді. Ол әскер басшысы лауазымынан кетуге тырысты, бірақ шотланд үкіметі оған рұқсат бермеді, себебі лайықты алмастыратын адам табылмады. Бірақ оның бірнеше офицері оның бұйрықтарын орындаудан бас тартып, Леслидің әскерін тастап, Батыс қауымдастығы құраған жаңа әскерге қосылды. Шотландия үкіметіндегі бұрынғы даулар жаңа жағдаймен күшейді. Практикалық топтар Леслидің жеңілісіне тазалаулар кінәлі деп есептеді және Ангажерлерді қайтаруды көздеді, ал догматиктер тазалаулар жеткілікті болмағандықтан Құдай оларды тастап кеткенін ойлады және Шарль II-ге тым көп сенім артқандықтарын айтты. Бұл радикалды топтар Батыс наразылығын жариялады, ол үкіметті әскерді дұрыс тазартпағаны үшін айыптады және шотландтар арасындағы келіспеушілікті одан әрі күшейтті. Осы топтың өкілдері, Ремонстранттар деп белгілі болған, Батыс қауымдастығы әскерінің басқаруын өз қолына алды және Кромвельмен келіссөз жүргізуге тырысты, оны Шотландиядан кетуге және оларды билікке көшіруге шақырды. Кромвель олардың ұсынысын қабылдамады және 1 желтоқсанда Хитон шайқасында (қазіргі Гамильтонның орталығында) олардың әскерін талқандады. Желтоқсан айында Чарльз бен шотланд үкіметі Леслидің күштерінің қалдықтарын, сондай-ақ одан қуылған Ангажерлерді және Келісімге қол қоюдан бас тартқандықтан шеттетілген Хайленд басшыларын біріктіруге кірісті. Бұл бәсекелес топтар нашар үйлестірілген және тіпті Кромвель 1651 жылдың басында ауырып, майданға шыға алмағанда да тиімді әрекет жасай алмады. Сол жылдың көктеміне дейін шотландтар өз әскерін қайта құра алмады.

Ағылшын жаулауы

Ламберт басқарған ағылшын күштерінің Файфқа қонуға және 20 шілдеде Инверкейтингті басып алуға сәттілік келді. Бұл ағылшын әскеріне Стирлинг пен Пертке қауіп төндіруге мүмкіндік берді, ал Леслидің әскерлері, толық жеңіліс алдында қалғандықтан, көптеп дезертирлеуді бастады. Шотландия әскерінің қалған бөлігін жеңе алатынына сенімді Кромвель, денсаулығына толыққан соң, Стирлингтен Англияға соқпақ жолды қасақана қорғаусыз қалдырды. Егер берілмеу үшін тағы бір мүмкіндік болмағандықтан, Чарльз II және Лесли 31 шілдеде Англиядағы роялистердің қолдауын жинау үшін оңтүстікке бет бұрды. Олардың қатарында шамамен 12 000 сарбаз болды, бірақ олардың қару-жарағы жетіспеді. Англия арқылы жорық жасағанда, роялистерден қолдау күткенімен, көптеген көмекке ие бола алмады. Лесли мен әскер кеткен соң, Шотландия ағылшын күштеріне ашық қалды: Шотландия үкіметі, қазір Пертте орналасқан, Чарльз бен Лесли Стирлингтен кеткеннен екі күн өткен соң Кромвельге бас иді. Кромвель мен Ламберт оңтүстікке қарай, шотланд әскерін қадағалау үшін аттанды, ал Монк қалған аздаған қарсылықты басуға қалды. Тамыз айының соңына қарай Монк Стирлинг, Алит және Сент-Эндрюсті басып алды. Шотландияның соңғы маңызды бекінісі болған Данди 1 қыркүйекте құлады. Кромвель және оның әскері Ворчестерде шотланд әскерін қоршап алды және 3 қыркүйекте 1651 жылы оларды түгелдей жеңді. Лесли, көптеген роялистердің командирлерімен бірге тұтқындалды; ол Лондон мұнарасына қамалды және 1660 жылғы жаңаруға дейін онда қалды. Чарльз II өзі соғыс алаңынан қашып құтыла алды. Тарихшы Барри Ковард: «Кромвель Данбардан кейін бір жыл өткен соң, оларды Дунбарда жеңген, бөлінген жаумен күресті және Ворчестерде шешуші жеңіске жетті» деп жазды. Шотландиялық Ковенант үкіметі таратылды және ағылшын командирлері әскери билік орнатты.

Данбар медалі

Парламент жауынгерлер үшін медаль соқтырды, офицерлерге алтыннан, сарбаздарға күмістен. Бұл, әскердің барлық шеніне берілген алғашқы науқан медалі деп есептеледі және мойынға бау немесе тізбек арқылы тағылды. Томас Саймон генералдың суретін жасау үшін Эдинбургке жіберілді. Медальда Кромвельдің профильдік бейнесі және армияның сол күні айқайлаған ұраны "Құдайдың әскерлері" жазылған, ал екінші жағында Парламенттің көрінісі бейнеленген.

Бүгінгі соғыс алаңы

Бұл шайқас дәстүрлі түрде Данбар шайқасы деп аталады, бірақ кем дегенде бір замандас дереккөз оны Броксмут шайқасы деп атайды, жақын орналасқан басқа елді мекеннің атымен. Шайқас болған жерлерді Historic Environment Scotland тарихи шайқас алаптарының тізімінде ұлттық маңызы бар шайқас алабы ретінде белгілеген. Бұл белгілеуге кіретін аумақтар: шотланд әскері бастапқыда орналасқан Дун Хилл төбесінің шыңы мен беткейлері; Броксмут үйі мен оның жері, сондай-ақ ағылшын әскерінің орналасқан Дунбардың оңтүстік бөлігі; Брокс Бёрн және оның төңірегіндегі жерлер, шайқастың негізгі ошағы ретінде; және Майкл Пинкертон шаруашылығы мен оның төңірегіндегі жерлер, шотланд әскерінің оң фланкі орналасқан жер. 19-шы ғасырдың басында басталып, бүгінге дейін жалғасып жатқан майданның шығыс бөлігіндегі карьерлер 1650 жылғы ландшафттың көп бөлігін жойды, ал Main Line темір жолы мен A1 тас жолының салынуы одан әрі зақым келтірді, бірақ бастапқы ландшафттың маңызды бөлігі Броксберн үйінің аумағында толыққанды сақталған. Ағылшын лагерінің орны Дунбар қаласының құрылысының астында жоғалған болуы мүмкін. Шайқастан ешқандай заттар табылған жоқ, бірақ Historic Environment Scotland болашақ зерттеулер кезінде оқтар мен қабірлер табылған болуы мүмкін деп санайды; шайқаспен байланысты жалғыз қабір – Броксмут үйінің аумағындағы сэр Уильям Дугластың қабірі.