Жаңа ақпаратты қабылдау және есте сақтау схемалары

Кіріспе

Естеліктерді кодтау және қайтару техникасы. Музыкадағы схемалар теориясы.

Психология және танымдық ғылымда схема (схемалар) – ақпарат санаттарын және олардың арақатынастарын ұйымдастыратын ойлау немесе мінез-құлықтың үлгісін сипаттайды. Оны алдын ала қалыптасқан идеялардың психикалық құрылымы, әлемнің белгілі бір аспектілерін көрсететін құрылым, немесе жаңа ақпаратты ұйымдастыру және қабылдау жүйесі ретінде де сипаттауға болады, мысалы, психикалық схема немесе тұжырымдамалық модель. Схемалар назарға және жаңа білімді сіңіруге әсер етеді: адамдар өз схемаларына сәйкес келетін нәрселерге көбірек мән береді, ал схемаға қайшы келетін жағдайларды ерекшелік ретінде түсіндіреді немесе оларды сәйкестендіру үшін өзгертеді. Схемалар тіпті қарама-қайшы ақпарат келген жағдайда да өзгермей қалуға бейім. Адамдар жаңа түсініктерді схемаларға жылдам ұйымдастыра алады, себебі көптеген жағдайларда схеманы қолданғанда күрделі ойлау қажет болмайды, тек автоматты ойлау жеткілікті.

Тарих

"Схема" грек сөзі schēmat немесе schēma, яғни "бейне" деген мағынаны білдіреді. Психологияда қолданылғанға дейін "схема" термині негізінен философияда қолданылған. Мысалы, "схемалар" (әсіресе "трансценденталды схемалар") – Иммануил Канттың "Таза Ақыл-Ойды Сынға Алу" еңбегінде құрастырған архитектуралық жүйесі үшін маңызды. Психологиядағы идеяның алғашқы дамуы гештальт психологтары (алғашқыда Макс Вертхаймер құрған) және Жан Пиажемен байланысты. Пиаже 1923 жылы "схема" терминін енгізді. Пиажедің кейінгі жарияланымдарында іс-қимыл (операциялық немесе процестік) схемалары бейнелі (көрнекілік) схемалардан ажыратылды, бірақ олар бірге схемалық екілік ретінде қарастырылуы мүмкін. Ағылшын тіліндегі Пиаже туралы кейінгі талқылауларда "схема" көбінесе Пиажедің түпнұсқа француз тіліндегі "schème" сөзінің қате аудармасы болды. Бұл айырмашылық денелі таным және экологиялық психология теорияларында ерекше маңызға ие. Бұл ұғымды алғаш рет британдық психолог Фредерик Бартлетт еңбектерінде сипаттаған, ол 1932 жылы невролог Генри Хед қолданған "дене схемасы" терминіне сүйенген. 1952 жылы Жан Пиаже схемалардың алғашқы когнитивтік даму теориясын ұсынды және осы идеологияны танымал етті. 1977 жылы білім беру психологы Ричард К. Андерсон оны схема теориясына дейін кеңейтті. Содан бері "фрейм", "сцена" және "сценарий" сияқты басқа терминдер де схеманы сипаттау үшін қолданылып келеді.

Схемалық өңдеу

Схемаларды қолдану арқылы, естеліктерді кодтау және қайтарудың эвристикалық тәсілі ретінде, көптеген әдеттегі жағдайларға көп күш жұмсау қажет болмайды. Адамдар жаңа түйсіктерді схемаларға жылдам ұйымдастырып, ешқандай күш-жігер жұмсамай қимыл жасай алады. Дегенмен, бұл процесс әрқашан дәл бола бермейді, және адамдар иллюзорлық корреляцияларды дамытуы мүмкін, яғни санаттар арасындағы қате немесе негізсіз байланыстарды құруға бейімділік, әсіресе ақпарат ерекше болған кезде. Мысалы, егер әдемі киінген бизнесмен кедейге пышақ көрсетсе, куәгерлердің схемалары оларды пышақ тартқан кедейді "есіне түсіруге" итермелейді (және көбінесе солай болады). Есте сақтаудың бұрмалануы дәлелденген. (Төмендегі мәліметтерді қараңыз.) Бұдан әрі, бұл адамдарда эпизодтық есте сақтаудың қалыптасуына да әсер етеді. Мысалы, егер кеңседе екі нәрсе болса да, белгілі бір жағдайларда тексерілгенде, бас сүйегінен гөрі қарындаш қорабын есіне түсіру ықтималдығы жоғары. Схемалар өзара байланысты, және бір ақпаратқа бірнеше қайшы схема қолданылуы мүмкін. Схемалардың белсенділік деңгейі бар деп есептеледі, ол байланысты схемалар арасында таралуы мүмкін. Ағымдағы белсенділік, қолжетімділік, икемдеу және эмоция сияқты факторлар арқылы нақты схеманы таңдауға болады. Қолжетімділік – бұл схеманың қаншалықты оңай еске түсетіндігі, және ол жеке тәжірибе мен біліктілікпен анықталады. Бұл когнитивтік қысқа жол ретінде қолданылуы мүмкін, яғни жаңа ақпарат үшін ең көп таралған түсіндірмені таңдауға мүмкіндік береді. Икемдеу (жақындағы тәжірибеден кейін белгілі бір схемаға сезімталдықтың артуы) арқылы қысқа мерзімді, байқалмайтын стимул схеманы уақытша белсендіреді, содан кейін ол түсініксіз ақпарат үшін қолданылады. Бұл жасырын хабарламалар мүмкін дегенді білдірсе де, икемдеудің әсері соншалықты жылдам, зертхана жағдайларынан тыс анықтау қиын.

Өзгерістер

Жаңа ақпарат егер адамның схемасына сәйкес келсе, оңай есте қалады және оның дүниетанымына енгізіледі. Дегенмен, жаңа ақпарат схемаға үйлеспейтін жағдайда түрлі жағдайлар туындауы мүмкін. Көптеген жағдайларда адам жаңа алған ақпаратты назарға алмауға немесе тез ұмытуға тырысады. Бұл бейсаналы түрде жүруі мүмкін, яғни адам жаңа ақпаратты тіпті сезбеуі де мүмкін. Адамдар жаңа ақпаратты өз схемаларын өзгету қажеттігін азайтатындай етіп түсіндіруге тырысады. Мысалы, Боб тауықтар жұмыртқа салмайды деп ойлайды. Содан кейін ол тауықтың жұмыртқа салғанын көреді. «Тауықтар жұмыртқа салмайды» деген ойын өзгертпей, ол жаңа ғана жұмыртқа салған жануарды нағыз тауық емес деп санауға бейім. Бұл – жоққа шығаруға қарсылық, адамның күтулеріне қайшы келетін дәлелдерге қатаң талаптар қою тенденциясы. Бұл когнитивтік диссонанс деп те аталады. Алайда, жаңа ақпаратты елемеу мүмкін болмаған жағдайда, қолданыстағы схемалар өзгертілуі керек немесе жаңа схемалар құрылуы керек (қосылу). Жан Пиаже (1896–1980) адам білімінің дамуы саласындағы еңбектерімен танымал. Ол білімнің танымдық құрылымдарға негізделгенін, ал адамдар ақпаратты қосып, сіңіру арқылы осы құрылымдарды дамытады деп сенді. Қосылу – жаңа ортаға жақсырақ сәйкес келетін жаңа схема құру немесе ескі схеманы бейімдеу. Қосылуды қазіргі схемаға шектеу қою деп те түсіндіруге болады, және көбінесе сіңіру сәтсіз аяққанда пайда болады. Сіңіру – адамдар айналасындағы әлемді түсіну үшін қолданатын қазіргі схема. Пиаже схемалар күнделікті өмірге қолданылатынын, сондықтан адамдар ақпаратты табиғи түрде қосып, сіңіретінін ойлады. Мысалы, егер осы тауықтың қызыл қауырсыны болса, Боб «қызыл қауырсыны бар тауықтар жұмыртқа салады» деген жаңа схема құра алады. Бұл схема болашақта өзгертілуі немесе толығымен жойылуы мүмкін. Сіңіру – жаңа ақпаратқа сәйкес схемаларды қайта пайдалану. Мысалы, біреу таныс емес итті көргенде, оны өз ит схемасына енгізеді. Алайда, егер ит өзін ерекше ұстаса, және ит сияқты көрінбесе, онда сол ит үшін жаңа схема қалыптасқанда қосылу жүреді. Қосылу мен сіңірумен бірге тепе-теңдік тұжырымы пайда болады. Пиаже тепе-теңдікті – схема көріп-білгенін түсіндіре алатын кездегі теңдестірілген таным күйі деп сипаттайды. Ақпарат жаңа болғанда және бұрынғы схемаға сәйкес келмегенде тепе-теңдіксіздік туындауы мүмкін. Тепе-теңдіксіздік пайда болғанда, адамның мазасы кетеді және ол танымдық құрылымдарының үйлесімділігін қосылу арқылы қалпына келтіруге тырысады. Егер жаңа ақпарат қабылданылса, онда оның сіңірілуі жалғасады, олар кейіннен түзетулер жасау керектігін білгенше, бірақ қазір адам қайтадан тепе-теңдікке оралады. Теңгерімдеу процесі – адамдар тепе-теңдік фазасынан тепе-теңдіксіздік фазасына және кері тепе-теңдікке оралғанда жүреді. Осыған байланысты, адамның жаңа схемасы схеманың кіші түріне кеңейтілуі мүмкін. Бұл ақпаратты пікірлеріне қайшы келмейтін бар сенімдерге енгізуге мүмкіндік береді. Әлеуметтік психологияда мысал ретінде әйелдер туралы адамның сенімдері мен олардың бизнеске деген сенімдерінің бірігуін келтіруге болады. Егер әйелдер бизнеспен айналыспаса, бірақ адам онымен танысса, онда бизнесмен әйелдің жаңа кіші түрі құрылуы мүмкін, ал алынған ақпарат осы кіші түрге енгізіледі. Әйелдер немесе бизнес схемасын белсендіру «бизнесмен әйел» схемасын одан әрі қолжетімді ете алады. Бұл әйелдер мен бизнесмендер туралы бұрынғы сенімдердің сақталуына мүмкіндік береді. Әйелдерге немесе бизнесмендерге қатысты схемаларды өзгертудің орнына, кіші түр өз санаты болып табылады.

New information that falls within an individual's schema is easily remembered and incorporated into their worldview. However, when new information is perceived that does not fit a schema, many things can happen. One of the most common reactions is for a person to simply ignore or quickly forget the new information they acquired. This can happen on an unconscious level—meaning, unintentionally an individual may not even perceive the new information. People may also interpret the new information in a way that minimizes how much they must change their schemata. For example, Bob thinks that chickens do not lay eggs. He then sees a chicken laying an egg. Instead of changing the part of his schema that says "chickens don't lay eggs", he is likely to adopt the belief that the animal in question that he has just seen laying an egg is not a real chicken. This is an example of disconfirmation bias, the tendency to set higher standards for evidence that contradicts one's expectations. This is also known as cognitive dissonance. However, when the new information cannot be ignored, existing schemata must be changed or new schemata must be created (accommodation). Jean Piaget (1896–1980) was known best for his work with development of human knowledge. He believed knowledge was constructed on cognitive structures, and he believed people develop cognitive structures by accommodating and assimilating information. Accommodation is creating new schema that will fit better with the new environment or adjusting old schema. Accommodation could also be interpreted as putting restrictions on a current schema, and usually comes about when assimilation has failed. Assimilation is when people use a current schema to understand the world around them. Piaget thought that schemata are applied to everyday life and therefore people accommodate and assimilate information naturally. For example, if this chicken has red feathers, Bob can form a new schemata that says "chickens with red feathers can lay eggs". This schemata, in the future, will either be changed or removed entirely. Assimilation is the reuse of schemata to fit the new information. For example, when a person sees an unfamiliar dog, they will probably just integrate it into their dog schema. However, if the dog behaves strangely, and in ways that does not seem dog like, there will be an accommodation as a new schema is formed for that particular dog. With accommodation and assimilation comes the idea of equilibrium. Piaget describes equilibrium as a state of cognition that is balanced when schema are capable of explaining what it sees and perceives. When information is new and cannot fit into a previous existing schema, disequilibrium can happen. When disequilibrium happens, it means the person is frustrated and will try to restore the coherence of his or her cognitive structures through accommodation. If the new information is taken then assimilation of the new information will proceed until they find that they must make a new adjustment to it later down the road, but for now the person remains at equilibrium again. The process of equilibration is when people move from the equilibrium phase to the disequilibrium phase and back into equilibrium. In view of this, a person's new schemata may be an expansion of the schemata into a subtype. This allows for the information to be incorporated into existing beliefs without contradicting them. An example in social psychology would be the combination of a person's beliefs about women and their beliefs about business. If women are not generally perceived to be in business, but the person meets a woman who is, a new subtype of businesswoman may be created, and the information perceived will be incorporated into this subtype. Activation of either woman or business schema may then make further available the schema of "businesswoman". This also allows for previous beliefs about women or those in business to persist. Rather than modifying the schemata related to women or to business persons, the subtype is its own category.

Өзіндік схема

Өз туралы схемалар қазіргі уақытта және бұрынғы тәжірибелерге негізделген деп есептеледі. Естеліктер адамның өзін қабылдауы тұрғысынан қалыптасады. Мысалы, оң өзіндік схемалары бар адамдар (яғни, көпшілік) мақтауға құрылған ақпаратқа көбірек назар аударады және сынаған ақпаратты елемейді, нәтижесінде мақтауға құрылған ақпарат тереңірек жадқа түседі және осылайша жақсырақ еске түседі. Ақпаратты жадқа түсіру оң және теріс кері байланыс үшін бірдей күшті болған жағдайда да, оң кері байланыс еске түсуі мүмкін. Сонымен қатар, естеліктер тіпті жағымдырақ болу үшін өзгеруі мүмкін: мысалы, адамдар емтихан бағаларын нақты болғаннан гөрі жақсырақ еске алады. Дегенмен, егер адамдар өзіне жағымсыз көзқараспен қараса, естеліктер көбінесе жағымсыз өзіндік схеманы растайтын жағдайларда бұрмаланады; мысалы, өзіне сенімсіздігі бар адамдар өздері туралы жағымсыз ақпаратты жағымды ақпараттан гөрі көбірек еске алады. Осылайша, жад адамның бұрыннан бар өзіндік схемасын растайтын бағытта бұрмаланады. Өзіндік схемалардың үш маңызды салдары бар. Біріншіден, өзі туралы ақпарат жылдамырақ және тиімдірек өңделеді, әсіресе сәйкес келетін ақпарат. Екіншіден, адам өзінің өзіндік схемасына қатысты ақпаратты еске алады және жадынан шығармайды. Үшіншіден, адам өзінің өзіндік схемасына қайшы келетін қоршаған ортадағы ақпаратқа қарсы тұрады. Мысалы, белгілі бір өзіндік схемасы бар студенттер олардың өзі туралы пікіріне сәйкес келетін бөлмедестерді қалайды. Егер студенттер өзіндік схемаларына сәйкес келмейтін бөлмедестермен бірге тұрса, тіпті бұл пікір оң болса да, жаңа бөлмедес іздеуге тырысады. Бұл – өзін-өзі тексерудің мысалы. Аарон Бек зерттеулерінде автоматты түрде белсендірілген теріс өзіндік схемалар депрессияға елеулі үлес қосады. Кокс, Абрамсон, Девин және Холлон (2012) пікірінше, бұл өзіндік схемалар негізінен прежудис зерттеушілері зерттеген стереотиптер сияқты танымдық құрылымның бір түрі (мысалы, олар жақсы жатталған, автоматты түрде белсендіріледі, өзгерту қиын, мінез-құлыққа, эмоцияларға және бағалауларға әсер етеді және ақпаратты өңдеуде бұрмалауға себеп болады). Өзіндік схема өзін-өзі дамытуға да қабілетті. Ол, мысалы, стереотипке негізделген қоғамдағы белгілі бір рөлді білдіруі мүмкін: "Егер анасы қызына ол жігіт балаға ұқсайды десе, қызы жігіт балалар істейтіндей іс-әрекеттерді таңдап алуы мүмкін. Керісінше, егер анасы ол ханшайымға ұқсайды десе, қызы әйелдерге тән деп есептелетін іс-әрекеттерді таңдауы мүмкін". Бұл – өзіндік схеманың өзін-өзі дамытуға айналуының мысалы, егер адам өз қалауларына емес, күтулеріне негізделген қызметті таңдаса.

Schemata about oneself are considered to be grounded in the present and based on past experiences. Memories are framed in the light of one's self conception. For example, people who have positive self schemata (i. e. most people) selectively attend to flattering information and ignore unflattering information, with the consequence that flattering information is subject to deeper encoding, and therefore superior recall. Even when encoding is equally strong for positive and negative feedback, positive feedback is more likely to be recalled. Moreover, memories may even be distorted to become more favorable: for example, people typically remember exam grades as having been better than they actually were. However, when people have negative self views, memories are generally biased in ways that validate the negative self schema; people with low self esteem, for instance, are prone to remember more negative information about themselves than positive information. Thus, memory tends to be biased in a way that validates the agent's pre existing self schema. There are three major implications of self schemata. First, information about oneself is processed faster and more efficiently, especially consistent information. Second, one retrieves and remembers information that is relevant to one's self schema. Third, one will tend to resist information in the environment that is contradictory to one's self schema. For instance, students with a particular self schema prefer roommates whose view of them is consistent with that schema. Students who end up with roommates whose view of them is inconsistent with their self schema are more likely to try to find a new roommate, even if this view is positive. This is an example of self verification. As researched by Aaron Beck, automatically activated negative self schemata are a large contributor to depression. According to Cox, Abramson, Devine, and Hollon (2012), these self schemata are essentially the same type of cognitive structure as stereotypes studied by prejudice researchers (e. g., they are both well rehearsed, automatically activated, difficult to change, influential toward behavior, emotions, and judgments, and bias information processing). The self schema can also be self perpetuating. It can represent a particular role in society that is based on stereotype, for example: "If a mother tells her daughter she looks like a tom boy, her daughter may react by choosing activities that she imagines a tom boy would do. Conversely, if the mother tells her she looks like a princess, her daughter might choose activities thought to be more feminine." This is an example of the self schema becoming self perpetuating when the person at hand chooses an activity that was based on an expectation rather than their desires.

Схемалық терапия

Схемалық терапияны Джеффри Янг құрды және ол жеке тұлғалық бұзылыстарды емдеуге бағытталған когнитивті-мінездік терапияның (КМТ) дамуын білдіреді. Янг ертедегі бейімделу схемаларын, өзіне және басқалармен қарым-қатынасына қатысты естеліктер, сезімдер, денелік сезінулер және ойлардан тұратын, кең және жалпыға тараған тақырыптар немесе үлгілер ретінде сипаттайды; олар психикалық ауруларды емдеу нәтижелеріне әсер ететін және өзіне және басқаларға қатысты идеялардың, сенімдердің және мінез-құлықтың сақталуына себеп болатын факторлар болуы мүмкін. Олар балалық шақ немесе жасөспірім кезеңінде қалыптасады және өзін-өзі жеңіске жеткізбейтін мінез-құлыққа әкелетіндей дисфункционалды болып саналады. Мысалдарға: тастап кету/тұрақсыздық, сенімсіздік/зорлық-зомбылық, эмоционалдық жетіспеушілік және кемшілік/ұят схемалары жатады. Янгтың пікірінше, когнитивті-мінездік терапия мен схемалық терапияның арасындағы айырмашылық – соңғысы «өмір бойына қалыптасқан үлгілерге, эмоционалды өзгерістерге қолданылатын тәсілдерге және терапиялық қарым-қатынасқа, әсіресе шектеулі қайта тәрбиелеуге ерекше назар аударады». Ол бұл терапияның қиын және созылмалы психологиялық бұзылыстары бар клиенттер үшін өте тиімді екенін ұсынды. Мысалы, тамақтану тәртібінің бұзылыстары және жеке тұлғалық бұзылыстар. Сондай-ақ, ол осы терапияның депрессиямен және заттық тәуелділіктің жеңілуіне көмектесетінін байқаған.