Кіріспе
Адам ақыл-ойы туралы эпистемологиялық тұрғыдан талқылайтын теория — Пиажедің танымдық даму теориясы, немесе оның генетикалық эпистемологиясы, адам ақыл-ойының мәні мен дамуы туралы толыққанды теория. Оны швейцариялық даму психологы Жан Пиаже (1896–1980) жасаған. Теория білімнің мәнін және адамның оны қалай біртіндеп игеруі, құруы және пайдалануы мәселелерін қарастырады. Пиаже теориясы көбінесе даму сатылары теориясы ретінде танымал. 1919 жылы Париждегі Альфред Бине зертханалық мектебінде жұмыс істеген кезде Пиаже "әртүрлі жастағы балалардың мәселелерді шешу кезінде жасаған қателіктерінің әртүрлі болғанын байқады". Альфред Бине зертханасындағы тәжірибесі мен байқаулары оның танымдық даму теориясының бастауы болды. Ол балалардың әртүрлі жастағы қателіктері олардың ақыл-ойының "мөлшерінен гөрі сапасына" байланысты деп есептеді. Әр саты нақты жас тобын сипаттайды. Әр сатыда ол балалардың танымдық дағдыларын қалай дамытатынын түсіндірді. Мысалы, балалар әлемді іс-әрекеттері арқылы, нәрселерді сөздермен бейнелеу арқылы, логикалық ойлау арқылы және ақыл-ойының күшін қолдану арқылы таниды деп сенді. Пиаже үшін танымдық даму — биологиялық жетілу және ортамен байланыс нәтижесінде туындайтын ақыл-ой процестерінің үнемі жаңаруы еді. Ол балалардың айналасындағы әлемді түсінуді қалыптастыратынына, қазіргі білімдері мен ортадан алатын жаңа білімдер арасындағы қарама-қайшылықты сезінетініне және содан кейін өз ойларын сәйкестендіретініне сендірді. Сонымен қатар, Пиаже танымдық даму адам организмінің орталық терегі екенін және тіл танымдық даму арқылы алынған білім мен түсінікке байланысты екенін айтты. Пиажедің ерте жұмыстары ең көп назар аударды. Балаға бағытталған сыныптар мен "ашық білім беру" — Пиаже ұстанымдарының тікелей қолданысы. Көп табысқа қарамастан, Пиаже теориясының кейбір шектеулері бар, оларды Пиаже өзі мойындады: мысалы, теория үздіксіз дамудың орнына анық сатыларды қолдайды (горизонтальді және тік қалыптасудың өзгеруі). Трансформация — нәрсе немесе адамның өте алатын барлық өзгерістер. Күйлер — заттардың немесе адамдардың трансформациялар арасында болатын жағдайлары немесе көріністері. Мысалы, пішін немесе форма өзгерісі болуы мүмкін (мысалы, сұйықтықтар бір ыдыстан екіншісіне ауысқанда өзгеріп, адамдар қартайған сайын өзгешеліктері өзгеріп жатады), мөлшері (кішкентай балалар жығылмай жүрмейді және жүгіре алмайды, бірақ 7 жасқа келгенде баланың сенсомоторлық анатомиясы жетіліп, дағдыны жылдам игереді) немесе кеңістікте және уақытта орналасуы (мысалы, әртүрлі заттар немесе адамдар бір уақытта бір жерде, ал басқа уақытта басқа жерде болуы мүмкін). Осылайша, Пиаже адам ақыл-ойы бейімделгіш болуы үшін шындықтың трансформациялық және тұрақты аспектілерін бейнелейтін функциялары болуы керек деп сақты. Ол операциялық интеллект шындықтың динамикалық немесе трансформациялық аспектілерін бейнелеуге және өңдеуге жауапты екенін, ал бейнелік интеллект шындықтың тұрақты аспектілерін бейнелеуге жауапты екенін ұсынды. Операциялық интеллект — интеллекттің белсенді аспектісі. Ол қызығушылық тудыратын объектілердің немесе адамдардың трансформациясын қадағалау, қалпына келтіру немесе болжау үшін жасалатын барлық ашық немесе жасырын іс-әрекеттерді қамтиды. Бейнелік интеллект — интеллекттің аздаған тұрақты аспектісі, ол трансформациялар арасында болатын күйлерді (яғни, тізбектелген нысандар, пішіндер немесе орындар) есте сақтау үшін қолданылатын барлық бейнелеу құралдарын қамтиды. Яғни, бұл — қабылдау, еліктеу, ой елестету, сурет салу және тіл. Сондықтан, интеллекттің бейнелік аспектілері мағынасын интеллекттің операциялық аспектілерінен алады, өйткені күйлер оларды байланыстыратын трансформациялардан тәуелсіз бола алмайды. Пиаже интеллекттің бейнелік немесе бейнелеу аспектілері оның операциялық және динамикалық аспектілеріне бағынышты екенін, сондықтан түсінік негізінен интеллекттің операциялық аспектісінен туындайтындығын айтты.
Piaget's theory of cognitive development, or his genetic epistemology, is a comprehensive theory about the nature and development of human intelligence. It was originated by the Swiss developmental psychologist Jean Piaget (1896–1980). The theory deals with the nature of knowledge itself and how humans gradually come to acquire, construct, and use it. Piaget's theory is mainly known as a developmental stage theory. In 1919, while working at the Alfred Binet Laboratory School in Paris, Piaget "was intrigued by the fact that children of different ages made different kinds of mistakes while solving problems". His experience and observations at the Alfred Binet Laboratory were the beginnings of his theory of cognitive development. He believed that children of different ages made different mistakes because of the "quality rather than quantity" of their intelligence. Each stage describes a specific age group. In each stage, he described how children develop their cognitive skills. For example, he believed that children experience the world through actions, representing things with words, thinking logically, and using reasoning. To Piaget, cognitive development was a progressive reorganisation of mental processes resulting from biological maturation and environmental experience. He believed that children construct an understanding of the world around them, experience discrepancies between what they already know and what they discover in their environment, then adjust their ideas accordingly. Moreover, Piaget claimed that cognitive development is at the centre of the human organism, and language is contingent on knowledge and understanding acquired through cognitive development. Piaget's earlier work received the greatest attention. Child centred classrooms and "open education" are direct applications of Piaget's views. Despite its huge success, Piaget's theory has some limitations that Piaget recognised himself: for example, the theory supports sharp stages rather than continuous development (horizontal and vertical décalage). Transformations refer to all manners of changes that a thing or person can undergo. States refer to the conditions or the appearances in which things or persons can be found between transformations. For example, there might be changes in shape or form (for instance, liquids are reshaped as they are transferred from one vessel to another, and similarly humans change in their characteristics as they grow older), in size (a toddler does not walk and run without falling, but after 7 yrs of age, the child's sensorimotor anatomy is well developed and now acquires skill faster), or in placement or location in space and time (e. g., various objects or persons might be found at one place at one time and at a different place at another time). Thus, Piaget argued, if human intelligence is to be adaptive, it must have functions to represent both the transformational and the static aspects of reality. He proposed that operative intelligence is responsible for the representation and manipulation of the dynamic or transformational aspects of reality, and that figurative intelligence is responsible for the representation of the static aspects of reality. Operative intelligence is the active aspect of intelligence. It involves all actions, overt or covert, undertaken in order to follow, recover, or anticipate the transformations of the objects or persons of interest. Figurative intelligence is the more or less static aspect of intelligence, involving all means of representation used to retain in mind the states (i. e., successive forms, shapes, or locations) that intervene between transformations. That is, it involves perception, imitation, mental imagery, drawing, and language. Therefore, the figurative aspects of intelligence derive their meaning from the operative aspects of intelligence, because states cannot exist independently of the transformations that interconnect them. Piaget stated that the figurative or the representational aspects of intelligence are subservient to its operative and dynamic aspects, and therefore, that understanding essentially derives from the operative aspect of intelligence.
Ассимиляция және үйлестіру
Білім беру саласын зерттеу барысында Пиаже екі процеске назар аударды, оларды ассимиляция және аккомодация деп атады. Пиаже үшін ассимиляция – сыртқы элементтерді өмірдің немесе ортаның құрылымына, немесе тәжірибе арқылы қол жеткізілетін нәрселерге енгізуді білдіреді. Ассимиляция – адамдардың жаңа ақпаратты қабылдап, бейімделу жолы. Бұл – жаңа ақпаратты бұрыннан бар танымдық схемаларға сәйкестендіру процесі. Ассимиляция жаңа тәжірибелерді ескі идеяларға бейімдеу, оларды ескі ойлармен үйлестіру және жаңа фактілерді соған сәйкес талдауды қамтиды. Бұл адамдар жаңа немесе бейтаныс ақпаратпен кездескенде және оны түсіну үшін бұрынғы білімдерін пайдаланғанда болады. Ал аккомодация – жаңа ақпаратты ортаға қабылдап, бұрынғы схемаларды жаңа ақпаратқа сәйкес өзгерту процесі. Бұл қолданыстағы схема (білім) жұмыс істемей қалғанда және жаңа объектімен немесе жағдаймен күресу үшін өзгерту қажет болғанда жүзеге асады. Пиаже адам миы эволюция барысында тепе-теңдікке жетуге бағдарланған, ол ассимиляция мен аккомодация арқылы ішкі және сыртқы процестердің құрылымдарға әсер ететініне сенді. Олар – бір монетаның екі жағы. Объектіні қолданыстағы ақыл-ой схемасына ассимиляциялау үшін, алдымен осы объектінің ерекшеліктерін белгілі бір дәрежеде ескеру, яғни аккомодациялау қажет. Мысалы, алманы алма деп тану үшін, алдымен осы объектінің контурына назар аудару керек. Мұны істеу үшін объектінің шамамен мөлшерін анықтау қажет. Даму осы екі функция арасындағы тепе-теңдікті арттырады. Бір-бірімен үйлесімде болған кезде ассимиляция мен аккомодация оперативті интеллекттің ақыл-ой схемаларын жасайды. Егер бір функция екіншісінен басым болса, олар бейнелі интеллектке тән бейнелерді жасайды.
Танымдық тепе-теңдік
Пиаже көптеген даму психологтарымен келісті, өйткені дамуға үш маңызды фактор жатқызылады: жетілу, тәжірибе және әлеуметтік орта. Бірақ оның теориясы төртінші факторды – тепе-теңдікті қосады, ол «организмнің өзінің танымдық схемаларын теңгерімде ұстауға тырысуын» білдіреді. Сондай-ақ Пиаже мен Бумның егжей-тегжейлі есебін қараңыз. Тепе-теңдік – танымдық дамуды басқаратын мотивациялық элемент. Адам ретінде біз әлемнің әр қырынан кездесетін нәрселерді түсінуге, оны жақсырақ ұғынуға және соның арқасында өркендеуге биологиялық қажеттілігіміз бар. Осы тұрғыда тепе-теңдік тұжырымдамасы іске қосылады. Егер бала бұрынғы схемаларына сәйкес келмейтін ақпаратпен бетпе-бет келсе, тепе-теңдік бұзылады делінеді. Бұл балаға ұнамайды, сондықтан ол оны түзетуге тырысады. Сәйкессіздік үш жолдың бірімен түзетіледі. Бала жаңа ақпаратты назарға алмауға, оны бұрынғы схемаға сіңіруге немесе басқа схеманы өзгерту арқылы қабылдауға тырысады. Осы әдістердің кез келгенін қолдану балаға тепе-теңдікті қайтаруға мүмкіндік береді, бірақ балаға ұсынылған ақпаратқа байланысты, бұл тепе-теңдік тұрақты болмайды. Мысалы, фермада өскен және жылқыларды көруге дағдыланған үш жасар Дейвтің ата-анасы оны зоопарққа алып келіп, алғаш рет филді көреді делік. Ол бірден: «Ана, қара, жылқы!» – деп айқайлайды. Дейвтің филдер туралы схемасы болмағандықтан, ол филді үлкен мөлшері, түсі, құйрығы және ұзын бетіне байланысты жылқы деп қабылдайды. Анасы түзету жасағанша, ол филді жылқы деп санайды. Дейв алған жаңа ақпарат оны тепе-теңдіксіз күйге түсірді. Енді ол үш нәрсенің біреуін жасауы керек. Ол: 1) басын бұрып, басқа жануарлар бөліміне қарай жылжи алады және жаңа ұсынылған ақпаратты елемеуге болады; 2) филдің ерекше белгілерін бұрмалап, оны өзінің «жылқы» схемасына сіңіре алады; немесе 3) ол фил туралы жаңа ақпаратты қабылдау үшін өзінің бұрынғы «жануарлар» схемасын өзгерте алады, жануарлар туралы білетінін сәл өзгертіп, оларды таниды. Жас ұлғайған сайын дамудың жоғары сатысына енуге болады. Осыған байланысты, бұрынғы схемалар (және оларды ұстаған балалар) олар үлкен болған сайын сәйкес келмейтін ақпаратқа жиірек тап болады. Сильверман мен Гейрингер баланың ойлауын өзгертуге тырысуда, төменгі деңгейге қарағанда жоғары деңгейді көрсететін ұғымдарды ұсыну арқылы одан да сәтті болатынын ұсынады. Сонымен қатар, балалардың даму деңгейінен бір саты жоғары модельдік орындауларға, төменгі деңгейдегі немесе екі немесе одан да көп саты жоғары модельдік орындауларға қарағанда жақсы әсер етеді.
Дамудың төрт кезеңі
Жан Пиаже өзінің танымдық даму теориясында адамдар төрт даму сатысынан өтеді деп ұсынды: сенсомоторлық саты, операцияға дейінгі саты, нақты операциялық саты және формалды операциялық саты.
Символды функцияның қосалқы сатысы
Екі-төрт жастағы бала әлі де ақпаратты логикалық тұрғыдан өңдей алмайды. Дегенмен, олар енді суреттер мен символдар арқылы ойлай алады. Тіл және қияли ойын – ақыл-ой қабілеттерінің басқа мысалдары. Символикалық ойын – балалардың ойдағы достармен ойнауы немесе рөлдерді ойнауы. Балалар бір-біріне рөлдерді бөліп, әлеуметтік ойын ойнайды. Символикалық ойынның мысалдарына үй ойнау немесе шай ішу кіреді. Балалардың символдық ойын түрі олардың шығармашылық деңгейімен және басқалармен қарым-қатынас жасай білу қабілетімен байланысты. Сонымен қатар, олардың символдық ойынының сапасы олардың келешек дамуына әсер етуі мүмкін. Мысалы, зорлық-зомбылыққа толы символдық ойын ойнайтын кішкентай балалар нашар әлеуметтік мінез-құлық көрсетеді және кейінірек антиәлеуметтік бейімділіктерге бейім болады. Бұл кезеңде әлі де өзімшілдік және себеп-салдарлық байланысты түсінбеу сияқты шектеулер бар. Өзімшілдік – бала өз көзқарасын басқа адамның көзқарасынан ажырата алмайтын кезде пайда болады. Балалар көбінесе өз пікірлеріне қатып, басқалардың ойын ескермейді. Олар тіпті «әр түрлі көзқарас» деген ұғымның бар екендігінен де хабарсыз болады. Пиаже мен швейцариялық психолог Барбель Инхелдер жүргізген «үш тау» атты тәжірибеде өзімшілдікті байқауға болады. Бұл тәжірибеде балаға таудың үш түрлі көрінісі көрсетіледі және саяхатшы қуыршақ әртүрлі бұрыштардан не көретінін сұрайды. Бала, ол қай бұрыштан сұралса да, өзі отырған жерден көретінін сипаттап береді. Өзімшілдік балаға «Маған "Арыстан күзетші" ұнайды, демек, көршідегі оқушы да "Арыстан күзетші" ұнайды» деп ойлауға мүмкіндік береді. Операцияға дейінгі балалардың өзімшіл ойлауына ұқсас, олар себеп-салдар қатынастарын түсінуде де қиындықтарға тап болады. Пиаже «алдын ала себеп-салдарлық ойлау» терминін қолданып, операцияға дейінгі балалардың себеп-салдар қатынастарын түсіндіру үшін өзінің бар идеяларын немесе көзқарастарын пайдалануын сипаттады. Операцияға дейінгі кезеңде балалардың көрсететін себеп-салдарлық байланыстың үш негізгі түсінігіне анимизм, жасампаздық және трандуктивті ойлау жатады. Анимизм – жансыз заттардың да әрекет ете алатынына және тірідей қасиеттері бар екеніне сену. Мысалы, бала тротуардың ашуланып, оның құлауына себеп болғанына немесе жұлдыздардың қуаныштан жарқырағанына сенуі мүмкін. Жасампаздық – қоршаған ортаның ерекшеліктерін адамның әрекеттерімен немесе араласуымен байланыстыруға болады деген сенім. Мысалы, бала сыртта желдің соғуына біреудің қатты үрлегенінің себеп екенін немесе бұлттардың ақ болуына біреудің оларды солай бояғанын айтуы мүмкін. Соңында, алдын ала себеп-салдарлық ойлау трандуктивті ойлаумен сипатталады. Трансдуктивті ойлау – бала себеп пен салдардың арасындағы нақты байланысты түсінбейтін кезде пайда болады. Дедуктивті немесе индуктивті ойлаудан (жалпыдан нақтыға немесе нақтыдан жалпыға) айырмашылығы, трандуктивті ойлау бала нақтыдан нақтыға қарай ой жүгіртіп, байланысы жоқ екі оқиғаның арасындағы қарым-қатынасты табуға тырысады. Мысалы, бала иттің қауғанын естіп, содан кейін шардың жарылғанын көрсе, иттің қауғаны шардың жарылуына себеп болды деп қорытынды жасайды.
Интуитивті ойлау сатысы
Дамудың операцияға дейінгі кезеңінің басты ерекшелігі – алғашқы ойлау. Төрт және жеті жас аралығында ойлау символдық ойлаудан интуитивті ойлауға өзгереді. Бұл кезең "тек қана қабылдауға емес, интуитивті ойлауға көбірек тәуелділікпен сипатталады". Балалар дәлелді қажет етпейтін автоматты ойларға ие бола бастайды. Осы кезеңде нәрселердің қалай және неге жұмыс істейтінін түсінуге деген қызығушылық пен қажеттілік артады. Пиаже осы кіші кезеңді "интуитивті ойлау" деп атады, себебі олар логикалық ойлауды дамыта бастайды, бірақ өз ойлауларын түсіндіре алмайды. Осы кезеңдегі ойлау әлі де жас және танымдық қателер болады. Бұл кезеңдегі балалар объектіні немесе оқиғаны өздерінің субъективті қабылдауына сенеді. Бұған ұқсас түсінік – "транзитивті қорытынды" деп аталатын интуитивті ойлаумен байланысты ұғым. Транзитивті қорытынды – негізгі логиканы қолдана отырып, жоғалған бөлікті анықтау үшін бұрынғы білімді пайдалану. Операцияға дейінгі кезеңдегі балаларда мұндай логика жетіспейді. Транзитивті қорытындының мысалы: балаға "А" "В"-дан үлкен және "В" "С"-дан үлкен деген ақпарат берілгенде, бұл бала "А" да "С"-тан үлкен екенін түсінуде қиындыққа тап болуы мүмкін.
Нақты пайдалану кезеңі
Конкретті операциялық кезең – Пиажедің танымдық даму теориясының үшінші кезеңі. Бұл кезең операцияалды кезеңнен кейін, 7 мен 11 жас аралығында (орта балалық шақ пен жасөспірімдікке дейінгі) пайда болады және логиканы тиімді қолданумен сипатталады. Осы кезеңде баланың ойлау процесі жетіліп, "ересектерге ұқсас" болады. Олар мәселелерді логикалық тұрғыдан шеше бастайды. Балаларда әлі абстрактілі, гипотетикалық ойлау жетілмеген, сондықтан олар тек нақты оқиғалар мен объектілерге қатысты мәселелерді шеше алады. Осы кезеңде бала сақталу сияқты қағидаларды үйренетін өткел кезеңінен өтеді. Пиаже балалардың индуктивті ойлау қабілетін дамыта алатынын анықтады. Индуктивті ойлау – байқаулар негізінде жалпылама қорытынды жасауды қамтиды. Ал дедуктивті ойлау, яғни жалпы принциптерді қолданып, оқиғаның нәтижесін болжау балаларға әлі де қиын. Бұл кезеңде балалардың санасында логикалық ойлаумен байланысты қиындықтар туындауы мүмкін. Мысалы, бала "А, B-ден үлкен" және "B, C-ден үлкен" екенін түсінеді. Бірақ "А, C-ден үлкен бе?" деген сұраққа жауап беруде қиналады. Конкретті операциялық кезеңдегі маңызды екі процесс – логика және эгоцентризмді жою. Эгоцентризм – өзінің көзқарасынан басқа көзқарасты қарастыра алмау немесе түсінбеу. Бұл баланың ой-пікірі мен моральдық ұстанымы өзіне-өзіне толығымен бағытталған кезең. Осы кезеңде бала басқа адамның көзқарасынан қарауға үйренеді, тіпті ол бұл көзқарас дұрыс емес деп ойласа да. Мысалы, балаға Джейн қуыршақты қораптың астына жасырып, бөлмеден шығып кетеді де, Мелисса оны жәшікке ауыстырады, ал Джейн қайтып келеді деген сурет көрсетіңіз. Конкретті операциялық кезеңдегі бала Джейн қуыршақты әлі де қораптың астында деп ойлайды, бірақ ол қуыршақтың жәшікте екенін біледі. (Сонымен қатар, "Жалған сенім тапсырмасын" қараңыз.) Алайда, бұл кезеңде балалар тек нақты (конкретті) объектілерге немесе оқиғаларға қатысты мәселелерді шеше алады, абстрактілі ұғымдар немесе гипотетикалық міндеттерді емес. Толыққанды салауатты ақыл-ойының қалыптасуы әлі аяқталған жоқ. Пиаже балалардың конкретті операциялық кезеңінде индуктивті логиканы қолдана алатынын анықтады. Ал осы жастағы балалардың дедуктивті логиканы қолдануы қиын, себебі ол белгілі бір оқиғаның нәтижесін болжау үшін жалпы принципті қолдануды талап етеді. Бұл психикалық қайтару қабілетін де қамтиды. Мысалы, бала өзінің иті лабрадор екенін, лабрадор ит екенін және ит жануар екенін тани алады, сондай-ақ қолда бар ақпараттан қорытынды шығарып, осы процестерді гипотетикалық жағдайларға қолдана алады. Жасөспірімдердің формальды операциялық деңгейдегі ойлауының абстрактілі сипаты жасөспірімдердің проблемаларды ауызша шешу қабілетінде көрінеді. Сұрақтардың саны: Кейбіреулер баланың жауаптарына тәжірибешінің стакандағы судың мөлшері туралы қанша рет сұрағаны әсер етуі мүмкін деп санайды. Мысалы, баладан бірінші стакандағы сұйықтықтың мөлшері туралы сұралады, содан кейін су басқа мөлшердегі стақанға ауыстырылғаннан кейін тағы да сұралады. Кейбір балалар алғашқы жауаптарына күмәнданып, егер алғашқы жауаптарына күмәндана қоймаса, айтқан сөздерін қайталайды. Сөздерді таңдау: Тәжірибешінің қолданатын тілі баланың жауаптарына әсер етуі мүмкін. Мысалы, егер сұйық және стақан мысалында тәжірибеші "Бұл стақандардың қайсысында сұйықтық көп?" деп сұраса, бала олардың бірдей екені туралы ойы дұрыс емес деп ойлауы мүмкін, себебі ересек біреуінің көбірек болуы керек екенін айтады. Керісінше, егер тәжірибеші "Бұл екеуі тең бе?" деп сұраса, бала олардың тең екенін айтуға көбірек бейімділігі бар, себебі тәжірибеші олардың тең екенін білдіреді. Сыныптау: Балалардың тәжірибесі мен сөздік қоры өскен сайын, олар схемаларды құрастырады және заттарды әртүрлі жолдармен ұйымдастыра алады. Олар сонымен қатар жіктеу иерархиясын түсінеді және нысандарды әр түрлі сыныптар мен субкластарға бөле алады. Тұлға: Конкретті операциялық ойлаудың бір ерекшелігі – объект қандай да бір түрде өзгеріске ұшыраса да, өзгермейтін қасиеттерге ие екендігін түсіну. Мысалы, бір заттың массасы оны қайта орналастыру арқылы өзгермейді. Қышқа бөлінген кезде де, оның пішіні сақталады. Кері қайтару қабілеті: Бала өзгертілген нәрсенің бастапқы күйіне қайта оралуы мүмкін екенін түсінеді. Суды мұздатып, ерітіп, қайтадан сұйық суға айналдыруға болады, бірақ жұмыртқаны қайтадан жинауға болмайды. Балалар математикалық есептерде кері қайтаруды жиі қолданады, мысалы: 2 + 3 = 5 және 5 – 3 = 2. Сақталу: Нәрсенің мөлшері (масса, салмақ, көлем) сыртқы түріне қарамастан өзгермейтінін түсіну қабілеті. Децентрлеу: Бір уақытта сценарийдің немесе мәселенің бірнеше ерекшелігіне назар аудару қабілеті. Бұл бір уақытта бірнеше тапсырмаға назар аудару қабілетін де сипаттайды. Децентрлеу сақталудың болуын қамтамасыз етеді. Тізбектеу: Ұзындығы немесе салмағы сияқты сандық өлшем бойынша заттарды әдістемелі түрде орналастыру қазірде конкретті операциялық балалармен көрсетіледі. Мысалы, олар әртүрлі өлшемдегі таяқшаларды ұзындығы бойынша логикалық түрде орналастыра алады. Конкретті кезеңде әлі жоқ кіші балалар ұқсас тапсырмаға кездейсоқ тәсілмен келеді. Бұл жаңа танымдық дағдылар баланың физикалық әлемді түсінуін арттырады. Алайда, Пиажеге сәйкес, олар әлі де абстрактілі түрде ойлай алмайды. Сонымен қатар, олар жүйелі ғылыми түрде ойламайды. Мысалы, он екі жасқа дейінгі балалардың көпшілігі маятниктің толық айналымына әсер ететін айнымалыларды анықтай алмайды. Егер олар осы тәжірибе жасау үшін тізбекке қосылатын салмақтар берілсе де, олар нақты қорытынды жасай алмайды.
Ресми пайдалану кезеңі
Соңғы кезең ресми операциялық кезең деп аталады (жасөспірімдіктің ерте кезеңінен ортасына дейін, 11 жастан бастап 14-15 жасқа дейін): Интеллект абстрактілі ұғымдармен байланысты символдарды логикалық қолдану арқылы көрінеді. Бұл ойлау нысанына «нақтылықпен байланысы жоқ болжамдар» жатады. Осы кезеңде адам гипотетикалық және дедуктивті ойлау қабілетіне ие болады. Осы уақытта адамдар абстрактілі ұғымдар туралы ойлау қабілетін дамытады. Пиаже «гипотетикалық-дедуктивті ойлау» ресми операциялық кезеңде маңызды болатынын айтты. Бұл ойлау түрі әрқашан шындыққа тікелей байланысы жоқ, гипотетикалық «не болса» сияқты жағдайларды қамтиды, яғни фактілерге қайшы ойлау. Ол ғылым мен математикада жиі қажет. Абстрактілі ойлау ресми операциялық кезеңде пайда болады. Балалар алдыңғы кезеңдерде көбінесе нақты және айқын түрде ойлайды, ал әрекеттердің ықтимал нәтижелерін және салдарларын қарастыра бастайды. Метакогниция – бұл «ойлау туралы ойлау» қабілеті, ол жасөспірімдер мен ересектерге өз ойлау процестері туралы ойлауға және оларды бақылауға мүмкіндік береді. Проблеманы шешуді балалар сынақ-қате арқылы проблемаларды шешу кезінде көрсетеді. Проблемені жүйелі, логикалық және әдістемелік түрде шешу қабілеті пайда болады. Бастауыш мектеп оқушылары көбінесе индуктивті ойлауды қолданады, бірақ жасөспірімдер дедуктивті ойлауды қолдана бастайды. Индуктивті ойлау – бұл балалардың жеке тәжірибелері мен нақты фактілерден жалпы қорытындылар жасауы. Жасөспірімдер абстрактілі ұғымдардан нақты тұжырымдар жасау үшін логиканы қолдану арқылы дедуктивті ойлауды пайдалануға үйренеді. Бұл қабілет олардың гипотетикалық ойлау қабілетінен туындайды. «Дегенмен, зерттеулер көрсеткендей, барлық мәдениеттердегі емес, кейбір адамдар ғана ресми операциялық деңгейге жетеді және көптеген адамдар өмірінің барлық саласында ресми операцияларды қолданбайды».
Тәжірибелер
Пиаже және оның әріптестері формалды операциялық ойлауды бағалау үшін бірнеше тәжірибелер жүргізді. Бір тәжірибеде Пиаже әртүрлі жастағы балалардың танымдық қабілеттерін таразы және әртүрлі салмақтарды пайдалану арқылы бағалады. Тапсырма таразының екі басына салмақтар іліп, оны теңестіруден тұрды. Тапсырманы сәтті орындау үшін балалар салмақтың ортадан қашықтығы мен салмақтың мөлшері тепе-теңдікке әсер ететінін түсінуі керек еді, яғни формалды операциялық ойлауды қолдану қажет болды. Ауыр салмақты таразының ортасына жақын, ал жеңіл салмақты одан алыс қою керек, осылай екі салмақ бір-бірін теңестіреді.
Сабақтар мен себептік байланыс
Пиаже балалардың себеп-салдар туралы түсінігін себептің "примитивті" түсініктерінен ғылыми, қатаң және механикалық сипаттағыларға қарай даму деп қарастырады. Бұл примитивті ұғымдар табиғаттан тыс, табиғи емес немесе механикалық емес сипатқа ие. Пиажедің негізгі болжамы – нәрестелер феномендер, яғни олардың білімі өз іс-әрекеттерінен туындайтын схемаларға нәрселерді ұқсатудан тұрады, соның салдарынан баланың көзқарасы бойынша, олар "іс жүзінде организмнен туындайтын қасиеттерге" ие болады. Осылайша, Пиаже дамуының алғашқы кезеңінде кең таралған бұл "субъективті түсініктемелер" терең эмпирикалық шындықтарды ашқанда жоқ болады. Пиаже мысал ретінде түнгі серуенде ай мен жұлдыздар оны қуалайды деп сенетін баланың жағдайын келтіреді. Достарының да осындай екенін білгеннен кейін, бала өзін объектіден бөліп қарауы керек, нәтижесінде ай жылжымайды немесе басқа күштерден тәуелсіз қозғалады деген теория пайда болады. Екінші кезең, шамамен үштен сегіз жасқа дейін, осы типтегі сиқырлы, анимистік немесе "табиғи емес" себептік және механикалық немесе "табиғи" себептік ұғымдардың араласуымен сипатталады. Табиғи және табиғи емес себеп-салдарлық түсіндірмелердің бұл үйлесімі тәжірибеден туындайды деп есептеледі, бірақ Пиаже түсініктемелердегі айырмашылықтардың мәнін толыққанды сипаттауға көп көңіл бөлмейді. Балалармен сұхбаттасу кезінде ол табиғи құбылыстарға қатысты сұрақтар қойды, мысалы: "Бұлттарды не қозғайды?", "Жұлдыздарды не қозғайды?", "Өзендер неге ағады?". Пиаже айтқандай, алынған барлық жауаптардың мәні мынадай: бұл объектілер "адамдарға деген міндеттерін орындау" үшін өз әрекеттерін жасайды. Ол мұны "моральдық түсіндірме" деп атайды.
Схемалар, схемалар мен кезеңдердің негізіндегі физикалық механизмдер
Алдымен "схемаларды" (іс-қимыл нұсқауларының 1D тізімдеріне ұқсас, мысалы, қаламның жекелеген сызықтарын жасауға әкелетін) және бейнелі "схемаларды" (яғни 2D суреттерге / эскиздерге немесе виртуалды 3D модельдерге ұқсас "схемаларды") ажыратуды ескеріңіз; схема қараңыз. Бұл айырмашылықты (көбінесе аудармашылар назардан тыс қалдырады) Пиаже және Инхельдер, сондай-ақ басқалар баса көрсетеді + (қосымша 21-22 беттер). 1967 жылы Пиаже РНК молекулаларын өзінің әлі де абстрактілі схемаларының мүмкін болатын іске асырылуы ретінде қарастырды (ол оларды әрекет бірліктері ретінде ұсынды), бірақ ол ешқандай нақты қорытындыға келген жоқ. Сол кезде швед биохимигі Холгер Хайденнің жұмысының нәтижесінде РНК концентрациясының оқумен байланысты екені көрсетілді. Бүгінгі күнге дейін, бір ғана ерекшелік болмаса, мұндай РНК гипотезаларын дәстүрлі тікелей байқау және логикалық дедукция арқылы зерттеу мүмкін болған жоқ. Бір ерекшелік – мұндай ультра микро орталар міндетті түрде оптикалық байланысты пайдалануы керек, және жақында жүргізілген зерттеулер жүйке талшықтарының жарық/инфрақызыл сәулелерді (олардың қалыпты қызметінен басқа) өткізе алатынын көрсетті. Дегенмен, бұл ғылым философиясына, әсіресе ғылыми реализмге сәйкес келеді, практикалық себептермен тікелей байқау мүмкін емес құбылыстарды жанама зерттеуге. Сондықтан, маңыздысы – жанама дәлелдерден сенімді, салааралық тұжырымдаманы құру (бала дамып келе жатқанда осылай жасайды) және осы модельді байқалатын немесе басқа жаңа дәлелдермен жоққа шығарылғанша сақтап тұру, содан кейін жаңа бейімделу қажет болады. Осыған орай, РНК/инфрақызыл моделінің (Пиажелік жоғары интеллектті түсіндіру үшін) жарамды екенін айтуға болады. Қалай болғанда да, қазіргі жағдай одан әрі сынақтар жүргізуге және бірнеше бағытта, соның ішінде Пиаже күн тәртібінің егжей-тегжейлі мәселелері бойынша дамуға мүмкіндік береді.
Практикалық қолдану
Ата-аналар Пьяже теориясын балаларының өсуін қолдау үшін көптеген тәсілдермен пайдалана алады. Мұғалімдер де Пьяже теориясын оқушыларына көмектесу үшін қолдана алады. Мысалы, соңғы зерттеулер көрсеткендей, бір сыныптағы және бір жастағы балалар қосу мен алудың негізгі дәлдігін өлшейтін тапсырмаларды орындауда әртүрлі нәтижелер көрсетеді. Когнитивтік дамудың преоперационалды және нақты операциялық сатыларындағы балалар арифметикалық амалдарды (мысалы, қосу және алу) шамамен бірдей дәлдікпен орындайды; алайда, нақты операциялық сатыдағы балалар қосу және алу есептерін жалпы алғанда жоғары дәлдікпен шеше алады. Мұғалімдер Пьяже теориясын пайдаланып, әр оқушының әр пән бойынша қай деңгейде екенін анықтау үшін оқу жоспарын оқушылармен және олардың ата-аналарымен талқылай алады. Әр адамның танымдық дамуы өзгеше болады. Танымдық даму, яғни ойлау – өмір бойындағы белсенді процесс. Интеллектуалдық жетілу адамның жасына және даму кезеңіне қарай танымдық тепе-теңдікке ұмтылу арқылы жүзеге асады. Бұл тепе-теңдікке жетудің ең оңай жолы – жаңа тәжірибелерді бұрынғы түсініктерімен байланыстырып қарау. Сәбилер жаңа заттарды таныс заттар сияқты ұстай алатынын үйренеді, ал ересектер күнделікті жаңалықтарды өзінің көзқарасымен түсіндіреді. Дегенмен, стандартталған Пьяже теориясы мен әдістерін әртүрлі қоғамдарда қолдану нәтижелерінің айырмашылығын көрсетті, бұл кейбір мәдениеттер басқаларына қарағанда танымдық дамуды жақсырақ дамытады деген пікірге әкелді. Сонымен қатар, егер белгілі бір мәдени тәжірибе болмаса және формальды білім алмаса, даму белгілі бір деңгейде тоқтауы мүмкін, мысалы, нақты операциялық сатыда. Женевада әзірленген әдістерді қолдана отырып тәжірибе жүргізілді (мысалы, су деңгейінің тапсырмасы). Қатысушыларға бірдей көлемді және биіктігі бар, сумен толтырылған екі ыдыс көрсетілді. Бір ыдыстағы су екінші, биік және тар аузы бар ыдысқа құйылды. Сауатсыз қоғамдардан алынған балалар мен жасөспірімдер көбінесе биік, тар ыдыста су көбірек деп ойлады. Алайда, сынақ процедураларын жергілікті мәдениетке бейімдеу тәжірибесі басқа нәтижелер көрсетті. Жаңартылған процедураларда қатысушылар өз тілінде түсіндіріп, судың көлемі бірдей болғанын, бірақ "көбірек" сияқты көрінетінін көрсетті. Форманн Пьяжедің су деңгейі тапсырмасын қарт адамдарға да қолданды, нәтижелер жасқа байланысты өнімділіктің сызықты емес төмендеуін көрсетті.
Ақыл-ойдың психометриялық теорияларымен байланысы
Зерттеушілер Пиаже теориясын Каттл мен Хорнның сұйық және кристалдану қабілеттері теориясымен байланыстырды. Пиажедің оперативті интеллекты Каттл-Хорнның сұйық қабілет тұжырымдамасына сәйкес келеді, себебі екеуі де логикалық ойлау және «қатынастарды анықтау» (Кэттелл қарым-қатынастарды қорытындылау үшін қолданған термин) мәселелерімен айналысады. Пиажедің күнделікті оқуды қарастыруы Каттл-Хорнның кристалдасқан қабілет тұжырымдамасына сәйкес келеді, өйткені екеуі де тәжірибенің нәтижесін көрсетеді. Пиажедің оперативтілігі күнделікті оқуға дейінгі және оның негізін қалаушы фактор ретінде қарастырылады.
Пиагеттің этап теориясына қарсы сұрақтар
Пьяже даму теориясы бірнеше негізде сынға ұшырады. Біріншіден, Пиаже өзі атап өткендей, даму әрқашан оның теориясы болжағандай бірқалыпты жүрмейді. Декаляж, яғни нақты бір сала бойынша танымдық дамудың прогрессивті түрлері, сатылық модельдің ең жақсы жағдайда пайдалы шама екенін көрсетеді. Сонымен қатар, зерттеулер балалардың күрделі ойлау қабілеттерін және алдыңғы сатыларда болуы керек деп есептелген түсініктерді салыстырмалы түрде оңай үйрене алатынын көрсетті (Lourenço & Machado, 1996, 145-бет). Пиаже теориясы жалпы сипатта "домендік емес", яғни танымдық жетілудің білімнің әртүрлі салаларында (математика, логика, физика немесе тілді түсіну) бір уақытта жүретінін болжайды. Модульділік тұжырымы бойынша, әртүрлі танымдық қабілеттер бір-бірінен тәуелсіз болуы мүмкін, демек, олар "нақты әлемдегі тәжірибелерге байланысты" әлдеқандай басқа кесте бойынша дамиды. Жаңа динамикалық жүйелер тәсіліне негізделген соңғы зерттеулер Пиаже ұсынған "негізгі білім" мектебінің кейбір негізгі қағидаларын күшпен жоққа шығарды. Динамикалық жүйелер тәсілі Пиаже теориясын жасаған кезде қол жетімсіз болған қазіргі заманғы нейроғылыми зерттеулерге сүйенеді. Бұл психология саласындағы зерттеулерге жаңаша көзқарас ұсынды, онда миді сканирлеу сияқты жаңа әдістер танымдық дамуды жаңаша түсінуге мүмкіндік берді.
Пиагеттік кезеңнен кейінгі және неопиагеттік кезеңдер
Соңғы жылдары бірнеше теоретик Пиаже теориясына қатысты алаңдаушылықтарды жаңа теориялар мен модельдерді жасау арқылы шешуге тырысты, бұл теориялар мен модельдер Пиаже болжамдары мен постулаттарына қайшы келетін деректерді қабылдай алады. Робби Кейс, Андреас Деметриу, Грейм С. Халфорд, Курт В. Фишер, Майкл Лампорт Коммонс және Хуан Паскуал Леоне ұсынған когнитивтік дамудың нео-Пиажелік теориялары Пиаже теориясын когнитивтік және дифференциалдық теориялармен интеграциялауға бағытталған. Олардың мақсаты дамудың когнитивтік факторларын және когнитивтік дамудағы жеке және өзара айырмашылықтарды жақсырақ түсіндіру болды. Олар Пиаже кезеңдеріндегі дамудың «биологиялық жетілу» нәтижесінде жұмыс жадының сыйымдылығы мен өңдеу тиімділігінің артуынан туындайтынын ұсынды. Сонымен қатар, Деметриу теориясы «өзін-өзі бақылау, өзін-өзі тіркеу, өзін-өзі бағалау және өзін-өзі реттеу» гиперкогнитивтік процестеріне маңызды рөл береді және ойдың бірнеше салыстырмалы түрде автономды салаларының жұмыс істеуін мойындайды (Деметриу, 1998; Деметриу, Муи, Спанудис, 2010; Деметриу, 2003, 153 б.). Пиаже теориясы формальды операциялық кезеңде тоқталады, бірақ басқа зерттеушілер ересектердің ойлауы формальды операциялық ойлаудан гөрі күрделірек екенін анықтады. Бұл бесінші кезең формальды емес ойлау немесе операциядан кейінгі ойлау деп аталады. Формальды емес кезеңдер ұсынылды. Майкл Коммонс иерархиялық күрделілік моделінде төрт формальды емес кезеңді ұсынды: жүйелі, метажүйелі, парадигмалық және кросс-парадигмалық (Коммонс және Ричардс, 2003, 206-208 б.; Оливер, 2004, 31 б.). Алайда, көптеген теоретиктер «формальды емес ойлауды» сынға алды, өйткені бұл тұжырымның теориялық және эмпирикалық растауы жоқ. Оның орнына «интегративтік ойлау» термині ұсынылды. Фишер, Биггс және Биггс, Коммонс және Ричардс алғашқы операциялық емес кезеңге дейін пайда болатын «сенсорлық» кезеңді ұсынды. Жером Брунер когнитивтік дамуға қатысты көзқарасын «прагматикалық бағдар» тұрғысынан білдірді, онда адамдар білімді проблемаларды шешу және шындықты түсіну сияқты практикалық қолданулар үшін белсенді пайдаланады. Майкл Лампорт Коммонс иерархиялық күрделілік (ИҚК) моделін екі өлшемде ұсынды: көлденең күрделілік және тік күрделілік (Коммонс және Ричардс, 2003, 205 б.). Киран Иган түсініктің бес кезеңін ұсынды. Бұл «соматикалық», «мифтік», «романтикалық», «философиялық» және «ирониялық». Бұл кезеңдер «оқиғалар», «бинарлық қарама-қарсылықтар», «фантазия» және «рифм, ырғақ және өлшем» сияқты когнитивтік құралдар арқылы ұзақ мерзімді оқу қабілетін дамыту үшін есте сақтауды жақсарту арқылы дамытылады. Лоуренс Колберг моральдық дамудың үш кезеңін жасады: «Преконвенционалды», «Конвенционалды» және «Постконвенционалды». Әр деңгей екі бағдарлау кезеңінен тұрады, барлығы алты бағдарлау кезеңі бар: (1) «Жазалауға бағыну», (2) «Инструменталды релятивист», (3) «Жақсы бала, жақсы қыз», (4) «Заң мен тәртіп», (5) «Әлеуметтік келісімшарт» және (6) «Жалпы этикалық принцип». «Біріншіден, бұл - әлеуметтік емес кезең, содан кейін симбиотикалық кезең, импульсивті кезең, өзін-өзі қорғау кезеңі, конформистік кезең, өзін-өзі тану деңгейі: конформистік кезеңнен саналы кезеңге көшу, индивидуалистік деңгей: саналы кезеңнен автономды кезеңге көшу, конформистік кезең және интеграцияланған кезең». Оливер Кресс Пиаже даму теориясы мен Абрахам Маслоудың өзін-өзі іске асыру тұжырымдамасын байланыстыратын модель жариялады. Шерил Армон «Жақсы өмірдің» бес кезеңін ұсынды. Бұл «Эгоистикалық гедонизм», «Инструменталды гедонизм», «Аффективті/Алтруистикалық өзара қарым-қатынас», «Индивидуализм» және «Автономия/Қоғамдық қарым-қатынас» (Андреолетти және Демик, 2003, 284 б.) (Армон, 1984, 40-43 б.). Кристофер Р. Холпайк адамның когнитивтік моральдық түсінігінің эволюциясы уақыт басталғаннан бастап оның бастапқы күйінен қазіргі уақытқа дейін дамығанын ұсынды. Роберт Кеган Пиаже даму моделін ересектерге де қолданып, ол конструктивті даму психологиясын сипаттады.