Кіріспе

Адам баласының даму кезеңдері

Психологияда даму кезеңдері теориясы – мінез-құлықтағы сапалық өзгерістермен сипатталатын психологиялық дамуды ерекше кезеңдерге бөлетін теориялар. Психологиялық және физикалық даму, сондай-ақ олардың өмір бойы қалай дамитыны туралы әртүрлі көзқарас бар. Психологиялық дамудың екі негізгі теориясы үздіріліссіз және үзіліссіз дамуды қамтиды. Дамудағы жеке ерекшеліктерден басқа, даму психологтары дамудың реттелген тәртіпте және бір мезгілде әртүрлі салаларда жүретініне келіседі.

Сценалық теориялар

Адам ақылының дамуы күрделі және көп талқыланатын мәселе, ол үздіксіз немесе үзіліспен жүруі мүмкін. Үздіксіз даму, мысалы, баланың бойының өсуі сияқты, өлшенуге және сандық түрде бағалануға болады, ал үзіліс дамуы сапалық сипатқа ие, мысалы, шаш немесе тері түсі, мұндай белгілер тек бірнеше нақты фенотиптерге жатады. Үздіксіз даму – өмір бойы біртіндеп және тоқтаусыз жүретін өзгерістерді қамтиды, дамудың ерте кезеңдеріндегі мінез-құлық келесі кезеңдерге қажетті дағдылар мен қабілеттердің негізін қалайды. Ал үзіліс дамуы – әр кезеңде әртүрлі мінез-құлықтармен сипатталатын ерекше және бөлек кезеңдерден тұрады. Эрик Эриксон (1902 ж.т.) психосоциальдық даму теориясын жасады, ол Фрейдтің әсерімен қалыптасқан және оған сүйенген. Бұл теория балалық шақтың төрт және ересек өмірдің төрт кезеңін қамтиды, олар дамудың әрбір кезеңіндегі тұлғаның мәнін ашады. Эриксонның әр кезеңі адам өмірінде көрінетін оң және теріс ықпалдарды қамтиды. Оның теориясы дамуға биологиялық факторлардың әсерін де қарастырады. Джейн Ловингер (1918 ж.т.) эго дамуының кезеңдерін сипаттауда Эриксонның еңбектеріне сүйенді.

Эго-психологиядағы жекелендіру және жалғау

Маргарет Малердің (1897 ж.т.) бала дамуындағы жекелену-ажыралу теориясы баланың объектілік қатынастарына қатысты үш кезеңді қамтиды. Джон Боулбидің (1907 ж.т.) тіркелу теориясы балалардың даму қажеттіліктері мен тіркелуі өміріміз бойында белгілі бір адамдармен, орындармен және заттармен байланысты екенін көрсетеді. Бұл байланыстар жас баланың өмір бойына үлкен әсер ететін және сүйенетін мінез-құлқының қалыптасуына әкеледі. Аналық қамқорлықтан айырылу жағдайында бұл даму бұзылуы мүмкін. Роберт Кеган (1946 ж.т.) субъект-объект қатынастарының конструктивті даму теориясын сипаттайтын, дамушы тұлға теориясын ұсынды.

Неопиагеттік теориялар

Нео-Пяжетизм теориялары Пиаже жұмысын сынап, оны дамытады. Хуан Паскауал Леоне алғашқы нео-Пяжетизм сатылық теориясын ұсынды. Одан бері танымдық дамудың бірнеше нео-Пяжетизм теориялары пайда болды. Оларға Робби Кейс, Грэм Халфорд, Андреас Деметриу және Курт В. Фишердің теориялары жатады. Майкл Коммонстың иерархиялық күрделілік моделінің теориясы да маңызды. Бұл теориялардағы сатыларды сипаттау одан да толыққанды, ойлаудың өзінен гөрі ақпаратты өңдеудің жатқандағы механизмдеріне баса назар аударады. Шындығында, ойлаудың дамуын түсіндіру үшін ақпаратты өңдеу мүмкіндіктерінің дамуы қолданылады. Көптеген сатылар сипатталған (15 сатыға дейін), оның 4-еуі формальды операциялар сатысынан кейін қосылған. Көптеген сатылық тізбектер бір-бірімен үйлеседі. Пиажеден кейінгі сатылар мазмұн мен жағдайға тәуелсіз, сондықтан өте жалпылама.

Басқа байланысты теориялар

Лоуренс Колберг (д.1927) өзінің моральдық даму сатыларында адамдардың моральдық ой-өрісін қалай дамытатынын сипаттады. Колберг Пьяжедің моральдық даму теориясымен келісіп, моральдық түсінік пен танымдық дамудың байланысты екенін айтты. Оның үш деңгейі: алдын-алағы, дәстүрлі және дәстүрден кейінгі, олардың әрқайсысы екі кіші сатыға бөлінеді. Джеймс В. Фаулер (туған 1940) жасаған сенім дамуының сатылары теориясы, Пиаже мен Колбергтің ұсыныстары негізінде құрылған.

Оқу және білім беру

Мария Монтессори (1871 ж.т.) өзінің педагогикалық философиясындағы бірнеше кезеңдерді сипаттады. Альберт Бандура (1925 ж.т.), әлеуметтік оқыту теориясында баланың ортадан тәжірибе алу арқылы білім алуын баса көрсетеді.

Руханилық және кеңес беру

Теософиядан шабыт алған Рудольф Штайнер (1861 ж.т.) жеті жылдық өмір кезеңдеріне негізделген даму кезеңдері теориясын жасады. Балалық шақтың үш кезеңі (концепциядан 21 жасқа дейін) үш кезеңдік «мен» дамуымен (21–42 жас) және үш кезеңдік рухани дамумен (42–63 жас) жалғасады. Бұл теория Вальдорф білім беруде қолданылады.

Клэр В. Грейвс (1914 ж.т.) пайда болатын циклдық өмір деңгейлері теориясын жасады. Дон Бек (1937 ж.т.) және Крис Коуэн бұл теорияны «спиральдық динамика» деп танымал етіп, көбінесе консалтинг саласында қолданды. Кен Уилбер (1949 ж.т.) спиральдық динамиканы өзінің интегралдық теориясына енгізді, ол Жан Пиаже және Джейн Ловингер сипаттаған психологиялық даму кезеңдерін, Шри Ауробиндо мен Рудольф Штайнердің рухани модельдерін, сондай-ақ Жан Гебсердің адам тарихындағы сананың өзгеруі туралы теориясын қамтиды.

Басқа теориялар

Лев Выготский (1896 ж.т.) бірнеше теорияларды, әсіресе жақын даму аймағын әзірледі. Басқа теориялар даму кезеңдері теориясы емес, бірақ психологиялық факторлар мен элементтердің иерархиясын қамтиды. Абрахам Маслоу (1908 ж.т.) қажеттіліктер иерархиясын сипаттады. Джеймс Марсия (1937 ж.т.) жеке тұлғаның қалыптасуы мен жеке тұлғаның статусы туралы теорияны жасады.