Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинеяның Мильн шығанағы провинциясындағы құла, сондай-ақ Кула алмасуы немесе Кула сақинасы деп те аталады. Бұл Папуа-Жаңа Гвинеяның Мильн шығанағы провинциясында жүзеге асырылатын рәсімдік алмасу жүйесі. Кула сақинасын қазіргі антропологияның әкесі саналатын Бронислав Малиновский мәшһүр етті. Ол осы мысал арқылы рационалды шешім қабылдаудың жалпыға ортақтығын және олардың күш-жігерінің мәдени екенін дәлелдеуге тырысты. Малиновскийдің осы тақырыптағы "Батыс Тынық мұхитының аргонавттары" (1922) атты маңызды еңбегінде: "Неге адамдар өмірін қауіпке тігіп, қауіпті мұхиттың үлкен кеңістігін басып өтіп, құнды емес заттар сияқты көрінетін бұйымдарды сыйға тартады?" деген сұраққа тікелей жауап берді. Малиновский Тробрианд аралдарындағы білезіктер мен әшекейлердің алмасу желісін мұқият зерттеп, олардың алмасу жүйесінің (Кула сақинасы) бір бөлігі екенін және бұл алмасу жүйесінің саяси билікпен тығыз байланысты екенін анықтады. Малиновскийдің зерттеуі француз антропологы Марсель Мосспен, "Сый" ("Essai sur le don", 1925) кітабының авторымен пікір алмасуға әкелді. Содан бері Кула сақинасы сыйлық берудің мәні және сыйлық экономикасының болуы туралы антропологиялық талқылаулардың орталық тақырыбы болып табылады.

Негізгі сипаттама

Кула сақинасы Массим архипелагының 18 аралдық қауымдастығын, соның ішінде Тробриан аралдарын қамтиды және мыңдаған адамды қатыстырады. Қатысушылар кейде жүздеген шақырым қашықтықты қайықпен жүріп, Кула құндылықтарын алмастырады, олар қызыл қабықтан жасалған дискілі әшекейлер (вейгун немесе сулава) – солтүстікке қарай (сақинаны сағат тілімен айналдыра отырып) және ақ қабықтан жасалған білезіктер (мвали) – оңтүстікке қарай (сақинаны сағат тіліне қарсы айналдыра отырып) саудаланады. Егер бастапқы сыйлық білезік болса, соңғы сыйлық әшекей болуы керек, және керісінше. Кула құндылықтарын алмасу, басқа да заттармен – гимвали (айырбас) саудасымен бірге жүзеге асырылады. Қатысу шарттары аймақтан аймаққа өзгереді. Тробриан аралдарында бұл сауда-саттық басшылардың монополиясында болса, Добуда Кула саудасына 100-ден 150-ге дейін адам қатысады, әр аналық желіде 1-2 адамнан.

Саудаға арналған тауарлар

Барлық құла құндылықтары – тек әлеуметтік мәртебе мен беделді арттыру мақсатында саудаға салынған пайдаланылмаған заттар. Оларды алмастырумен байланысты рәсімдерге қатаң белгіленген әдет-ғұрыптар мен дәстүрлер кіреді, олар алмасуға қатысушылардың (қаритау, «серіктестер») арасында мықты, идеалды түрде өмір бойы сақталатын қарым-қатынастарды құрады. Маусс жазғандай, беру – берушінің ұлылығын көрсету, сонымен қатар берілген нәрсенің құнын асыра төмендету арқылы көрінетін сыртқы қарапайымдық таныту. (Марсель Маусс, 1979, Sociología y Antropología, Ed. Tecnos, Мадрид, 181-бет). Мұндай серіктестікке қонақжайлылық, қорғау және көмек көрсету сияқты өзара міндеттемелер кіреді. Муюв халқының пікірінше, жақсы құлалық қарым-қатынас «некеге ұқсас» болуы керек. Папуа аймағында да «бір рет құлаға қатыссаң, мәңгілік құланыңдасың» деген мақал бар. Құла құндылықтары алушылардың қолында ұзақ тұрмайды, керісінше, белгілі бір мерзім ішінде басқа серіктестерге берілуі керек, осылайша олар шеңбер бойымен үздіксіз айналып тұрады. Дегенмен, тіпті уақытша иеленудің өзі де мәртебе мен беделге ие болуға мүмкіндік береді. Ірі басшылардың жүздеген серіктесі болуы мүмкін, ал маңызды емес қатысушылардың саны оннан кем болуы мүмкін. Көптеген құла қатысушыларының кез келген уақытта иеленген заттары оларға тиесілі емес және олар басқаларға беріледі, Демон (1980:281) атап өткендей, мысалы, Муюв халқы арасында барлық құла заттары біреудің китоумы болып табылады, яғни олар сол адамға (немесе топқа) тиесілі. Құндылықты китоум ретінде иеленуші оған толық иелік құқығына ие: оны сақтап, сата немесе тіпті жоя да алады. Құла құндылығы немесе оған теңдес зат китоум ретінде оның иесіне қайтарылуы керек. Мысалы, ең беделді Муюв ерлері үштен жетіге дейін құла құндылықтарын китоум ретінде иеленсе, ал қалғандары мүлдем иеленбейді. Мұндай құндылықтардың барлығы, кемінде теория бойынша, біреудің китоумы екендігі оларды ұстауға жауапкершілікпен қарауды қажет етеді, алушыға ол тек басқа біреудің мүлкінің қорғаушысы екенін еске салады. (Дегенмен, нақты құндылықтың иесі көбінесе белгісіз болады.) Құла құндылықтары екі серіктес арасында тікелей алмасу арқылы китоум ретінде айырбасталуы мүмкін, осылайша меншік құқығы толығымен беріледі.

Сауда және әлеуметтік иерархия

Кула алмасуына қатысу құқығы автоматты түрде берілмейді; әркімге әр түрлі төменгі деңгейдегі алмасу салаларына қатысу арқылы оған кіруді «сатып алу» қажет. Сый беруші-алушы қарым-қатынасы әрқашан асимметриялық: сый берушілердің мәртебесі жоғары. Сонымен қатар, Кула құндылықтары олардың құны мен жасы бойынша, сондай-ақ олардың алмасуы арқылы құрылған қарым-қатынастар бойынша сараланады. Қатысушылар көбінесе иелерінің атағы архипелаг бойына жылдам таралатын ерекше құнды және танымал Кула заттарын алуға тырысады. Мұндай бәсекелестік әр түрлі адамдардың қожайынға покала (сыйлықтар) және карибуту (құрмет көрсету үшін берілетін сыйлықтар) ұсынуы арқылы жүзеге асады, осылайша оны қалаған затты қамтитын сыйлық алмасу қарым-қатынасына тартуға тырысады. Сондықтан Кула алмасуы – бұл дәстүр бойынша белгіленген ережелері бар сыйлықтар мен қарсы сыйлықтардың күрделі жүйесін қамтиды. Жүйе сенімге негізделген, өйткені міндеттемелер заңды түрде орындалмайды. Алайда, күшті әлеуметтік міндеттемелер мен мәдени құндылықтар жүйесі, онда жомарттық ең жоғары ізгілік ретінде бағаланады, ал қисық мінез ұят деп есептеледі, «ережелерге сәйкес ойнауға» күшті ықпал етеді. Бағалы заттарды ұстап, оларды беруге кешіккендер тез арада жаман абыройға ие болады (сал.). Кула саудасы Тробриан аралдарының иерархиялық бөліктерінде әртүрлі ұйымдастырылған. Бұл жерде тек басшылар ғана Кула алмасуға қатысуға рұқсат етілген. Иерархиялық аймақтарда адамдар өздерінің китому қабықтарын табуға мүмкіндік алады, ал аз иерархиялық аймақтарда олар әрқашан аналық туысқандардың талаптарына бағынады. Соңында, иерархиялық аймақтарда Кула алқалары мен білезіктерін тек сыртқы алмасу үшін сақтайды; тас балтаның жүзі ішкі қолданысқа арналған. Аз иерархиялық аймақтарда алмасу серіктестері ішкі талаптарға байланысты құндылықтарын жоғалтуы мүмкін. Нәтижесінде, көпшілігі өздерінің Кула құндылықтарын басшылармен алмастыруға тырысады, олар ең табысты ойыншыларға айналады. Басшылар өздерінің Кула құндылықтарын сыртқы сауда үшін сақтайды, ал сыртқы саудагерлер ішкі талаптарға ұшырамай, олармен сауда жасауға тырысады. Кула алмасу жүйесі мәртебе мен билік арасындағы айырмашылықты күшейтеді деп қарауға болады, өйткені тұқым қуалайтын басшылар ең маңызды қабықша құндылықтарына ие және мұхит сапарларын ұйымдастыру мен басқару жауапкершілігін өз мойнына алады. Деймон (1980) үлкен көлемдегі Кула құндылықтарын салыстырмалы түрде аз адамдар ұстайтынын атап өтті, мысалы, муюулар арасында Кула құндылықтарының 50 пайызы үш адамға тиесілі. Ең ықпалды он адам барлық заттардың 90 пайызын және Куланың ең қымбат заттарының 100 пайызын басқарады. Осы құндылықтардың қозғалысы және осыған байланысты қарым-қатынастар Муювтің саяси одақтастарының көп бөлігін анықтайды. Фортуна Кула қарым-қатынастары әр түрлі манипуляциялар мен алдамшылыққа толы екенін атап өтті. Бірақ Сюзанна Кьюлингтің соңғы зерттеу нәтижелері Фортунаның патшаға қатысты алдау мен тіпті өлтіруге баса назар аударғанын қолдамайды. Мысалы, Муюу Кулада алға басқанның жалғыз жолы – өтірік айту екенін түсіндіреді, алдамшылық жиі Кула қарым-қатынастарын бұзады. Сол сияқты Малиновски «Куладағы көптеген дау-дамайлар, терең реніштер және тіпті Куладағы нақты немесе қиялданған наразылықтарға байланысты дау-дамайлар» туралы жазды.

Сыйлық пен тауар алмасу

Кула сақинасы Марсель Маустың сыйлық пен тауар алмасу арасындағы айырмашылығының классикалық мысалы болып табылады. Меланезиялықтар сыйлық алмасуды (кула) және сауда-саттық түріндегі сауданы (гимули) мұқият ажыратады. Екеуі де әртүрлі құндылық жүйелері мен мәдени дәстүрлерді көрсетеді. Маус жазғандай, кула гимули сияқты өткізілмейді. Біріншісі – құрмет пен асыл сұлтандық ұғымдары орталық тұста тұратын салтанатты алмасу рәсімі, «үлкендікті көрсету»; екіншісі, көбінесе кула алмасу сапарларының бір бөлігі ретінде жасалады, қиын-қыстау сауда-саттыққа негізделген және таза экономикалық мақсаттарға қызмет етеді. Кула құндылықтары (немесе оған балама заттар) бастапқы иесіне қайтарылуы керек, яғни иеліктен шығарылмайды. Оларды алғандар сый ретінде беруге болады, бірақ тауар ретінде сатуға болмайды (тек оны китум ретінде иеленген адам ғана сата алады). Алайда, Малиновский осы «сыйлықтардың» ерекше ерекшеліктерін атап өтті. Малиновский жеке адамдар арасындағы тауар алмасуға және сыйлық берудің мүддетапастық емес себептеріне назар аударды: олар тең немесе одан да жоғары құндылықта қайтаруды күтті. Басқаша айтқанда, сыйлық берудің астарында өзара сыйлық күтілімі жатыр, «тегін сыйлық» деген нәрсе жоқ. Маус, керісінше, сыйлықтардың жеке адамдар арасында емес, үлкен ұжымдардың өкілдері арасында берілетінін атап өтті. Оның пікірінше, бұл сыйлықтар – «толық өтемақы» (Заң міндеттемелеріне қараңыз) және батыс мағынасындағы сыйлық емес. Олар сатып алуға және сатуға болатын қарапайым, иеліктен шығарылатын тауарлар емес, Ұлыбританияның тәж киімдері сияқты, патшалар әулеті сияқты «корпоративтік туыстық топтың» беделін, тарихын және өзіндік санасын бейнелейді. Маус: «Неге біреу оларды беріп жатыр?» – деп сұрады. Оның жауабы – құпия ұғым, «сыйлықтың рухы». Осы тіркестің дұрыс емес аударылуы салдарынан көптеген түсініспеушіліктер (және одан туындаған пікірталастар) орын алды. Маус, қайтарым сыйлық берушілер арасындағы қарым-қатынасты сақтап қалу үшін беріледі деп дәлелдеді; сыйлықты қайтармау қарым-қатынасты және болашақ сыйлықтардың уәдесін тоқтатып қояды. Джонатан Парри Маус, «таза сыйлық» ұғымы тек батыс пен Үндістан сияқты нарықтық идеологиясы дамыған қоғамдарда ғана пайда болатынын көрсетті. Маус ұсынған «толық өтемақы» тұжырымын Аннет Вайнер одан әрі дамытты, ол Малиновскийдің Тробриан аралдарындағы зерттеу алаңына қайта оралды. Оның сын-пікірлері екіге бөлінді: біріншісі, Тробриан аралдары қоғамы аналық, әйелдер үлкен экономикалық және саяси билікке ие. Малиновский олардың алмасуын елемеді. Екіншіден, ол Маус пікірін өзара қарым-қатынас және «сыйлықтың рухы» тұрғысынан «талыпталмайтын иеліктер: беру кезінде ұстау парадоксы» арқылы түсіндірді. Вайнер «қозғалмалы мүлікті» және сыйлықты қайтаруға қызмет ететін «қозғалмайтын мүлікті» (Тробриан жағдайында, ерлердің кула сыйлықтарын әйелдердің жер иелігімен) салыстырды. Оның пікірінше, мұрагерлік мүсіндер сияқты берілген заттар белгілі бір топтармен тығыз байланысты болғандықтан, тіпті сыйға берілген жағдайда да толығымен бөтенделмейді. Алайда, барлық қоғамдарда мұндай заттар жоқ, олардың болуы белгілі бір туыстық топтардың болуына байланысты. Француз антропологы Морис Годелье «Сыйлықтың жұмбағы» (1999) еңбегінде талдауды одан әрі дамытты. Альберт Шрауверс Вайнер мен Годелье мысал ретінде келтірген қоғамдардың түрлері (Тробриандардағы кула сақинасы, Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы жергілікті халықтардың полатчтары және Индонезияның Оңтүстік Сулавесидегі тоража тайпасы) Клод Леви-Стросс ұсынған «Үй қоғамдары» моделіне сәйкес келетін аристократиялық туыстық топтармен сипатталатынын дәлелдеді («Үй» термині дворяндық әулет пен олардың жер иеліктерін білдіреді). Оның пікірінше, толық өтемақылар белгілі бір туыстық топтарға жататын жер иеліктерін сақтау және олардың қоғамдағы орнын сақтау үшін беріледі.