Кіріспе
Мал шаруашылығының сипаттамасы
Мал шаруашылығында ірі қара малға азық берудің әртүрлі жүйелері бар. Жайылымда өсетін малдың рационының басым бөлігін әдетте шөп құрайды. Бұл шөппен қоректендіру тәсілі ерекше дәмді ет өндіруге белгілі. Көбінесе мал азырату алаңдарында (фидлоттарда) шөппен қатар астық, соя және басқа да ингредиенттермен толықтырылған жем беріледі, бұл жемнің энергетикалық құндылығын арттырады. Қай тәсіл артық – мал негіздінен шөппен немесе концентратпен қоректенуі керек деген пікір талас тудырады. Бұл мәселені саяси мүдделер және "бос жайылым", "органикалық" немесе "табиғи" сияқты белгілердің арасындағы шатасу одан да күрделендіреді. Негізінен шөппен қоректенетін мал шөппен қоректенген немесе жайылымда өсірілген деп аталады; мысалы, ет шөппен қоректенген сиыр еті немесе жайылымда өсірілген сүт деп аталуы мүмкін. "Жайылымда өсірілген" термині жануарлардың не жегенін нақты сипаттамайтын "бос жайылым" терминімен шатастыруға әкелуі мүмкін.
Жайылым
Мал жайылымдары далаларда, жайылымдарда және шөптесін жерлерде жүзеге асырылады. Тамақ және ауыл шаруашылығы ұйымының мәліметінше, әлемдегі шөптесін жерлердің шамамен 60 пайызы жайылым жүйелерімен пайдаланылады. "Жайылым жүйелері әлемдегі сиыр еті өндірісінің 9 пайызын қамтамасыз етеді. Құрғақ аймақтардағы шамамен 100 миллион адам үшін, және басқа да аймақтардағы осыған ұқсас сан үшін, жайылым мал өсіру – күнкөріс табудың жалғыз мүмкіндігі."
Жануарлар мен өсімдіктерді біріктірілген шаруашылығы
Бұл жүйеде мал негізді жайылымдарда, егін қалдықтарында және тың жерлерде бағылады. Аралас шаруашылық жүйелері – өндіріс көлемі бойынша әлемдегі ең ірі мал шаруашылығы жүйесі болып табылады.
Азық-түлік партиясы және интенсивті өңдеу
Мал өсіру алаңдары мен қарқынды аяқтау – мал өндірісінің қарқынды түрлері. Мұнда малдар көбінесе "аяқталады", сойылатын алдындағы соңғы айларын салмақ қосып өткізеді. Олар тұрақтарда, қоршауларда және мал өсіру алаңдарында жоғары тығыздықпен қамтамасыз етілген, қоректік заттарға толы жеммен, сондай-ақ "концентрат" деп аталатын жеммен азықтандырылады. Бұл тірі салмақтың максималды өсу қарқынына қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Жасыл желекпен қоректендірілген
Шөп және басқа да жем-шөптер шөппен қоректенетін малдың рационының көп бөлігін құрайды. Малды негізінен жайылымда (шөпте) немесе жинақы рационда – дәнді дақылдар, соя және басқа да қосымшалармен өсіру туралы пікірталас бар. Бұл мәселені саяси мүдделер мен "бос жайылым", "органикалық" және "табиғи" сияқты белгілердің арасындағы шатасу жиі күрделендіреді. Негізінен жем-шөппен қоректенетін мал шөппен қоректенген немесе жайылымда өсірілген деп аталады; еті немесе сүті "шөппен қоректенген ет" немесе "жайылым сүт өнімдері" деп аталуы мүмкін. Тағы бір индустрия қабылдаған термин – шөппен аяқтау (сондай-ақ, 100% шөппен қоректенген), онда мал өмірінің 100% шөпті жайылымда өткізеді делінеді.
Жүгерімен азықтандырылған
Жүгерімен, дәнді немесе жүгерімен аяқталған мал әдетте жүгері, соя және басқа да түрлі жемдермен өсіріледі. Кейбір жүгерімен қоректендірілген мал шоғырландырылған мал азықтандыру шаруашылықтарында, яғни азық алаңдарында өсіріледі. АҚШ-та сүтті малдың өнімділігін арттыру және малдың энергия қажеттілігін қамтамасыз ету үшін қажетті жер аумағын азайту мақсатында көбінесе астықпен қосымша тамақтандырылады. Жоғары энергетикалық диета малдың күніне басына шаққандағы сүт өндірімін, килограмм немесе фунт есебімен арттырады.
Қалқан
Әлемнің кейбір аймақтарында зығыр (немесе қара зығыр) майы жасау үшін қолданылады, және бұл зат басқа қатты мал азығымен араластырылып, протеинге толықтыру үшін пайдаланылады. Жоғары майлылығына байланысты оны тек аз пайызбен ғана қосуға болады, себебі бұл кеуделі жануарлар үшін денсаулыққа зиян. Бір зерттеу зығыр тұқымдарын беру омега-3 мазмұнын арттырып, нәтижесінде алынған сиыр етінің қалың талшықтарын жақсартатынын көрсетті, ал тағы бір зерттеуде ешқандай айырмашылық байқалмады.
Басқа қосымшалар
Малға берілетін көптеген балама азықтар мен қоспалар бар; олар люцерна және басқа да шөптер, әртүрлі өсімдіктердің силос, бұршақ өскіні, сабан немесе тұқым қабығы сияқты егін қалдықтары, майлы тұқымдардан қалған шөп, мелас, сарысу, сондай-ақ қызылша немесе сорго сияқты дақылдарды қамтиды.
Антибиотиктер
Антибиотиктер малға жиі беріледі, және АҚШ-та қолданылатын антибиотиктердің 70% осы мал шаруашылығына тиесілі. Бұл практика антибиотиктерге төзімді бактериялардың пайда болуына себепші болады. Антибиотиктерге төзімділік – антибиотиктерді артық немесе тиімсіз қолдану салдарынан дүние жүзінде кездесетін табиғи құбылыс. Антибиотиктердің ең көп таралған түрі – ионофорлар. Ионофорлар бастапқыда құс өсіруде кокцидиозға қарсы препарат ретінде жасалған, сондай-ақ олар ірі қара малдың кокцидиозын да алдын алады. Ионофорлар жемді тиімді пайдалануды және өсу қарқынын жақсартады, соның салдарынан метан шығарылымы азаяды. Олар тағам мен судың сіңуін күшейтетін және жануардың ас қорыту жүйесінің жұмысын жақсартатындықтан өсуді қамтамасыз етеді. Дегенмен, антибиотикпен емдеудің ең көп кездесетін себебі – ірі қара малдың тыныс алу жолдарының ауруы, оның қауіп факторлары екі өндіріс түрінде де (тоқтап тұру және жайылымда өсіру) ортақ.
Қауіпсіздік
Малдың сүтіне немесе етіне антибиотиктердің қалдықтарының түсуіне қатысты алаңдаушылықтар болғандықтан, АҚШ және Канадада тұтынушыларға зиян келтіретін деңгейде антибиотиктердің тағам өнімдерінде қамтылмауын қамтамасыз ету үшін реттеуші органдар мен шаралар қолданылады.
Өсуді ынталандыратын заттар
Өсімділікті арттыру гормондарын қолдану даулы мәселе. Өсім гормондарын қолданудың артықшылықтарына жем тиімділігінің жақсаруы, мал өлексесінің сапасы және бұлшық ет даму қарқыны кіреді. Мал шаруашылығы өсім гормондарын қолдану арқасында мол етті қолжетімді бағада сатуға мүмкіндік береді деген пікірде. Сиырларға гормон қолдану құны 1,5 долларға жуық, ал сойылған кезде сиырдың салмағына қосымша салмақ қосылып, кемінде 25 доллар пайда әкеледі. Сиырдың соматотропині, яки сиыр өсім гормоны – малдың табиғи түрде өндіретін ақуызы. Рекомбинантты сиыр соматотропині (rBST) немесе рекомбинантты сиыр өсім гормоны (rBGH) – өзгертілген (рекомбинантты) ДНК-сы бар микроорганизмдер арқылы өндірілетін өсім гормоны. 1993 жылы АҚШ-та мақұлданған Posilac өнімі – Monsanto компаниясының сол елдегі алғашқы гендік модификацияланған жобасы болды; алайда оның қолданылуы даулы болып келді. 2002 жылға дейін сынақтар жасанды гормондарды жануардың өзі табиғи түрде өндіретін гормондардан ажырата алмады. Уыттану зерттеулері бойынша қауіпсіздік деңгейі (ADI) – өмір бойы күнделікті тұтынуға болатын және денсаулыққа зиян келтірмейтін заттың ең жоғары мөлшері.
Мал азығының денсаулыққа әсері
Жылқы зығыр тұқымдары көлік және өңдеу кезінде стресске ұшыраған малдың тыныс жолдарының ауруын (ТЖА) тудыратын қабыну әсерін басады. ТЖА өкпе тінінің зақымдануына және малдың өнімділігінің төмендеуіне әкелуі мүмкін, соның салдарынан сойылғанда дене салмағы төмен болуы немесе ерте өлімге соқтыруы мүмкін. Бір зерттеуде Солтүстік Америка және Африка еңкейтіктерінің тіндік липидтері жайылыммен қоректенген малға ұқсас, ал дәнді азықпен қоректенген малға ұқсамайтындығы анықталды. Жабайы еңкейтіктер тіндерінің липидтік құрамы созылмалы ауруларды емдеу және алдын алу үшін диеталық липидтік ұсынымдарға үлгі ретінде пайдаланылуы мүмкін.
Сүт өнімдері
2021 жылы азық-түлікпен жұмыс істеу жүйесі сарапшысы Сильвен Шарлебуа сүт өнімдерінің өндірісін арттыру үшін пальма майын, пальмиттік қышқылдардың қосымшасы ретінде қолдануға тоқталды: олар "сүт өндірісін арттыру және майлылығын жоғарылату үшін сатылады", бірақ "Альбертаның сүт өнімдерін зерттеу және кеңейту консорциумы жасаған шолу пальма майымен қоректенген сиырлардан жасалған сары майдың бөлме температурасында жаюы қиын екенін көрсетті". Шарлебуа тұтынушы үшін бұл тиімді еместігін, олардың бұл өзгерістен хабардар болмағанын және бұл оларға зиян келтіретін әлеуметтік келісімнің бұзылуы екенін атап өтті.
Дәмділігі
Сиырдың тамақтануы оның еті мен сүтінің дәмін әсер етеді. 2003 жылы Колорадо штатының университеті жүргізген зерттеуде Денвер, Колорадо аймағындағы тұтынушылардың 80%-ы АҚШ-та жүгерімен қоректендірілген сиыр етін Австралияда шөппен қоректендірілген сиыр етінен артық деп тапқан, ал Канаданың арпасымен қоректендірілген сиыр етінен дәмі бойынша айырмашылық көбінесе байқалмаған. Бірақ, тексерілген сиыр еттерінің айырмашылығы тек қана тамақтануда болмаған, сондай-ақ Денвер әлемдік сиыр еті нарыбының өкілі емес, сондықтан нәтижелер нақты емес. Қызығы, кейбір жағдайларда сиырлар шарап немесе сырамен қоректендіріледі. Мұның сиыр етінің дәмін жақсартатынына сеніледі. Бұл тәсіл Жапония мен Францияда қолданылып келеді.
Тамақ
Жайылымда өсірілген жануарлардан алынған, адамдарға арналған жануар тегін өнімдерінің, басқа түрлі жеммен өсірілген жануарлардан алынған өнімдерден қоректік құрамында айырмашылықтары байқалған.
Е. coli
Эшерихия коли, көптеген сүтқоректілердің (адамдарды қоса) қалыпты ішек флорасының бір бөлігі саналғанымен, оның көптеген штамдары бар. E. coli 0157:H7 штаммы тамақ арқылы берілетін ауруларды тудыруы мүмкін. Бір зерттеуде, шөппен қоректенген жануарлардың ішегінде, дәнді азықпен қоректенген жануарларға қарағанда 80 пайызға дейін аз E. coli бактериясы бар екені анықталды, бірақ бұл азайту мал союға бірнеше күн бұрын жануарды шөппен қоректендіру арқылы қол жеткізілуі мүмкін. Сонымен қатар, олардың ішегіндегі E. coli бактериясының инфекцияға қарсы бірінші қорғаныс – асқазан қышқылына төзімділігі төмен. Өйткені, малға дән беру олардың қалыпты бейтарап pH деңгейіндегі ас қорыту жолын аномальды түрде қышқылдандырады; уақыт өте келе, патогенді E. coli қышқылға төзімді болады. Егер адамдар дәнді азықпен қоректенген сиыр еті арқылы осы қышқылға төзімді E. coli бактериясын жұқтырса, олардың көпшілігі асқазанды сәтті еңсеріп, инфекция тудыруы мүмкін. Линкольн, Небраскадағы USDA Ет және жануарларды зерттеу орталығының (2000 жыл) зерттеуі Корнелл университетінің зерттеуін растады.
Ірі қара малдың спонгиформалы энцефалопатиясы
Ет және сүйек ұны сау жануарлар жұқтырған жануарлардың зақымдалған тіндерін жегенде, ірі қараның губка тәрізді энцефалопатиясының (BSE) қауіпті факторы болуы мүмкін. Крейцфельдт-Якоб ауруына (CJD) алаңдаған адамдар, ол да губка тәрізді энцефалопатия, осы себепті шөппен қоректенген ірі қараны артық көруі мүмкін. АҚШ-та бұл қауіп салыстырмалы түрде төмен, себебі кез келген тіршілік ететін жануардан басқа тіршілік ететін жануарға ақуыздық көздерді беру 1997 жылдан бері тыйым салынған. Мәселе одан әрі күрделіленеді, өйткені жануарлардан алынатын басқа да азық-түліктерді басқа тіршілік ететін емес жануарларға (тауықтар, мысықтар, иттіктер, жылқылар, шошқалар және т.б.) беруге рұқсат етіледі. Сондықтан, мысалы, шошқаларға арналған жем-шөпті араластыратын азық фабрикасында, ірі қараға берілетін жем-шөптің өзара жұғуы мүмкін. Жұқтыратын прионның өте аз мөлшері ғана мидың каскадтық ауруын бастайтындықтан, кез келген қоспа жем көп жануарлардың жұғуына себеп болуы мүмкін. Бұл Канададағы BSE-мен байланысты ірі қара малдың арасындағы жалғыз анықталған байланыс болды, бұл АҚШ-тың Канаданың сиыр етіне эмбарго салуына әкелді. Австралияда осы уақытқа дейін BSE-нің ешқандай жағдайы тіркелмеген. Бұл негізінен Австралияның қатаң карантиндік және биологиялық қауіпсіздік ережелеріне байланысты, олар BSE жұқтырған елдерден сиыр етін импорттауға тыйым салады. Алайда, 2010 жылдың 25 ақпанында The Australian газетінде жарияланған мәліметтерге сәйкес, бұл ережелер кенеттен жеңілдетіліп, BSE жұқтырған елдерден сиыр еті өнімдерін ұсыну процесіне рұқсат берілді (өтініш беру процесін күту). Бірақ бір аптадан кейін Австралияның Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және орман шаруашылығы министрі Тони Берк бұл шешімді тез арада жоққа шығарды және Австралияға BSE жұқтырған елдерден әкелінетін барлық жаңа және салқындатылған сиыр етіне "екі жылдық тоқтау" салды, осылайша австралиялықтардың жұқтырылған американдық сиыр етінің ұзақ үзілістен кейін австралиялық супермаркеттердің сөрелеріне түсуіне қатысты қорқынышын басып тастады. Соя ұны АҚШ-та арзан және көп. Нәтижесінде, жануарлардан алынған қосалқы өнімдерді пайдалану Еуропадағыдай кең таралған емес. Алайда, АҚШ-тың ережелері мал азығында жануарлардан алынған қосалқы өнімдерді пайдалануға толыққанды тыйым салмайды. 1997 жылы егіздік мал мен ешкі сияқты тіршілік ететін жануарларға сүтқоректілердің қосалқы өнімдерін беруге тыйым салынған. Алайда, тіршілік ететін жануарлардың қосалқы өнімдерін үй жануарларына немесе басқа да малдарға, мысалы шошқаларға және құстарға, мысалы тауықтарға заңмен беруге болады. Сонымен қатар, бұл жануарлардың кейбірінің қосалқы өнімдерін тіршілік ететін жануарларға беруге рұқсат етіледі.
Кампилобактер
Кампилобактер – тамақ арқылы жұғатын және көңіл ауруы, құсу, қызба, іш ауруы, бас ауруы және бұлшық ет ауруына әкелетін бактерия. Австралиялық зерттеушілер шоқылы жерде өсірілген сиырлардың 58%-ында, ал жайылымда өсіріліп бордақыланған сиырлардың тек 2%-ында осы бактерия табылғанын анықтады.
Қоршаған ортаны қорғау
Экологиялық себептерге байланысты Берни және авторлар тобының жүргізген зерттеуі, жайылымда мал өсірудің орнына, жер бірлігіне шаққанда өнімділігін арттыру арқылы ауыл шаруашылығын дамытуды қолдайды. Шөппен қоректендірілген сиыр еті өндірісі сияқты егіншілік тәжірибелерін толық қабылдау ауыл шаруашылығы жерлерінің қажетті көлемін арттырып, парниктік газдар эмиссиясын күшейтеді. Кейбір аймақтарда мал жаю табиғи ортаны, мысалы, су жағалауларын құлдыратып жіберді.
Елге қатысты
Ірі қара мал өндірісі көбінесе шоғырланған, әлемдегі алты ірі өндіруші – АҚШ, Еуропалық Одақ, Бразилия, Австралия, Аргентина және Ресей – жаһандық өндірістің шамамен 60%-ын құрайды. Уақыт өте келе өндірушілер арасында маңызды өзгерістер болды. Әлем бойынша ірі қара мал шаруашылығы жануарлардың генетикасы және тамақтандыру әдістері бойынша ерекшеленеді, нәтижесінде сапаның түрлі деңгейлері пайда болады. Ірі қара мал, негізінен, егістік және жер ресурстарын пайдаланушы болып табылады. Жері артық немесе құны төмен елдер малдарына шөппен қоректендірсе, АҚШ және Канада сияқты астық артықшылығы бар елдер малдарына астықты рационмен қоректендіреді. Астықпен қоректендірілген малдың ішкі майы (яғни, қабаттануы) көбірек болады, бұл осы жастағы шөппен қоректендірілген малға қарағанда етін жұмсақ етеді. Азияның кейбір елдерінде, мысалы, астық артықшылығы жоқ Жапонияда, дәм талғамы мен қалаулары малға астық беруге ынталандырды, бірақ астықты импорттау қажет болғандықтан бұл жоғары құнға түседі.
Канада
Онтариодағы етті малдың көп бөлігі жүгері (макузи) негізіндегі диетамен толықтырылады, ал Батыс Канададағы етті мал арпа негізіндегі диетамен толықтырылады. Дегенмен, бұл қағида абсолютті емес, себебі екі аймақтағы фермерлер де жемшөп бағаларының өзгеруіне байланысты жемшөп дақылдарының арақатынасын өзгертеді. Онтарио үкіметінің зерттеулері көрсеткендей, Альбертаның ет өндірушілері Альбертаның арпамен қоректендірілген етін жарнамалайтын табысты науқан ұйымдастырғанмен, жүгерімен және арпамен қоректендірілген еттің құны, сапасы және дәмі шамалас.
Альберта сиыр еті
Альберта Канаданың батыс аймағындағы сиыр еті өндірісінің орталығына айналды және Канададағы мал бордалану сыйымдылығының 70% және сиыр етін өңдеу қуатының 70% осы аймақта шоғырланған. Ауыл шаруашылығы жерінің көлемі Онтариодан шамамен төрт есе көп. Жердің көп бөлігі егін өсіруге қарағанда мал жаюға қолайлы болғандықтан, Канададағы ірі қара малдың 40 пайызы, шамамен бес миллион бас осы аймақта өсіріледі. Қалған үш батыс провинциясы да жайылымға жарамды жерлерге бай, сондықтан Канададағы етті ірі қара малдың шамамен 90 пайызы Альбертада және басқа батыс провинцияларында өсіріледі. Альберта жүгері белдеуінен тысқары орналасқан, себебі климат әдетте жүгері өсіру үшін тым салқын және құрғақ. Жақын орналасқан батыс провинциялар мен АҚШ-тың солтүстік штаттары да осыған ұқсас, сондықтан жүгеріні мал азығы ретінде пайдалану осы солтүстік ендікте шектеулі. Осының салдарынан, малдың аз бөлігі жүгерімен қоректендіріледі. Көбінесе мал шөпте өсіріліп, арпа сияқты суыққа төзімді астықтармен аяқталады. Бұл сиыр етінің сауда белгісіне айналды.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің (USDA) мәліметінше, жыл сайын 25–33 миллион бас мал жемделiп, жеке және коммерциялық мал шаруашылығы алаңдарынан өтедi. USDA-ның ай сайынғы "Мал азығы туралы есебі" жалпыға қолжетімді.
Таңбалау
USDA-ның Ауылшаруашылықтық маркетинг қызметі (AMS) 2006 жылдың мамыр айында өз процесін растау таңбалау бағдарламасы үшін шөппен қоректендірілген етке арналған жаңа ұсынысты жариялады. Бұл "шөппен қоректендірілген" деген талапқа стандартты анықтама берді, ол жануарлардың шөпке үздіксіз қол жеткізуін және астық немесе астық негізді өнімдермен қоректендірілмеуін қажет етті. Қауіптенген ғалымдар одағы, әдетте таңбалау ұсынысын қолдаған болатын, таңбада "жас кезеңде астық тұтынуға рұқсат етіледі" деген бап болғандықтан, "астық жинау немесе сақтау әдістеріне" мүмкіндік береді, себебі "жас" термині нақты анықталмаған деп мәлімдеді. USDA 2016 жылдың 12 қаңтарында таңбаны жойды, себебі бұл FDA ережелеріне қатысты емес екенін айтты. 2015 жылға дейін АҚШ-та міндетті ел шығу тегін көрсету (COOL) ережелері болды, ол шетелдік сиыр етінің күрделі ережелер жиынтығы бойынша таңбалануын талап етті, бірақ 2015 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымы АҚШ-тың халықаралық сауда заңын бұзғанын анықтады, сондықтан АҚШ заңы күшін жойды.